2.3.4.1.1 Omschrijving

De agency theory beschrijft relaties waarin een principaal een bepaalde taak delegeert aan een agent, die geacht wordt deze taak te vervullen ten behoeve van de principaal.1 De agency theory is daarmee onlosmakelijk verbonden met de functiescheiding.2 In de relatie tussen agent en principaal kunnen belangenconflicten ontstaan: zogeheten agency problems. Doordat de principaal zelf niet rechtstreeks betrokken is bij de vervulling van de gedelegeerde taak, heeft hij een informatieachterstand ten opzichte van de agent. Deze informatieasymmetrie beperkt de mogelijkheden van de principaal om toezicht te houden op de agent, en kan een motief opleveren voor de agent om zijn taak suboptimaal te vervullen of zelfs zijn eigen belangen boven die van zijn principaal te plaatsen. Agency problems kunnen zo leiden tot kosten en waardeverlies, aangeduid als agency costs.3 Agency theory stelt ten doel deze agency costs te voorspellen en strategieën te ontwikkelen om deze te beperken.

In het vennootschapsrecht kunnen verschillende agency problems spelen.4 Een daarvan ziet op de mogelijke belangenconflicten tussen aandeelhouders en bestuurders.5 Daarbij worden de aandeelhouders gezien als de principalen die de leidinggevende functie delegeren aan de bestuurders; ik gebruikte eerder al de term delegated management. In deze verhouding veronderstelt agency theory dat bestuurders (de agenten) in het belang van de aandeelhouders (hun principalen) dienen te handelen.6 Het belangenconflict ontstaat doordat de bestuurders de onderneming leiden, maar dat de opbrengst daarvan – de behaalde winst – ten goede komt aan de aandeelhouders. Tegelijkertijd heeft het bestuur een informatievoorsprong op de aandeelhouders, als gevolg waarvan de aandeelhouders niet goed in staat zijn te controleren of het bestuur zijn taak behoorlijk uitoefent. Het risico bestaat in dergelijke gevallen dat het bestuur niet (voldoende) ter verantwoording kan worden geroepen.

Een dergelijk gebrek aan verantwoording en controle kan in de hand werken dat het bestuur zijn taak niet optimaal uitoefent, bijvoorbeeld door zich te richten op eenvoudige werkzaamheden in plaats van belangrijkere, maar ingewikkeldere taken, of door te veel (of juist te weinig) risico te nemen. Ook kan dit ertoe leiden dat bestuurders mede of uitsluitend in hun eigen belang gaan handelen, bijvoorbeeld door op onzakelijke voorwaarden te contracteren met de vennootschap of door het ontnemen van corporate opportunities aan de vennootschap. Dit noopt niet alleen tot het presenteren van de uitkomst van het handelen van de agent (rekening), maar ook tot het geven van tekst en uitleg over hoe dat tot stand is gekomen (verantwoording).7 Zonder verantwoording, kunnen de checks and balances binnen de vennootschap niet behoorlijk functioneren. De aandeelhouders zouden dan slechts een uitkomst zien van de taakuitoefening van het bestuur (bijvoorbeeld in de vorm van dividend of ander financieel gewin), maar kunnen zonder inzage in het proces dat tot die uitkomst heeft geleid niet goed oordelen over het functioneren van het bestuur.8