HvJ EU, 16-06-2022, nr. C-697/19 P

Met het eerste onderdeel van hun derde middel betogen rekwirantes dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting met zijn oordeel dat de Commissie hun rechten van verdediging niet had geschonden door hun voor het eerst in het litigieuze besluit te verwijten dat zij hadden deelgenomen aan meerdere afzonderlijke inbreuken.

In de mededeling van punten van bezwaar wordt met name in de overwegingen 310, 317 en 318 vermeld dat er sprake is van één enkele voortdurende inbreuk. De Commissie meende dat het kunstmatig was om de gestelde gedragingen in verschillende afzonderlijke inbreuken op te splitsen. Pas in het litigieuze besluit heeft de Commissie voor het eerst gesuggereerd dat deze enkele, voortdurende inbreuk uit meerdere afzonderlijke inbreuken bestond. Dit besluit wijkt dus wezenlijk af van de kwalificatie in de mededeling van punten van bezwaar en rekwirantes hebben dus vóór de vaststelling van dat besluit niet de mogelijkheid gehad om de kwalificatie van elk individueel contact als een afzonderlijke en zelfstandige inbreuk aan te vechten.

Door in de punten 238, 239 en 246 van het bestreden arrest te oordelen dat één enkele voortdurende inbreuk noodzakelijkerwijs uit afzonderlijke inbreuken bestaat, is het Gerecht in dit verband tot een vaststelling gekomen die in strijd is met de rechtspraak van het Gerecht en van het Hof, waarin niet wordt overwogen dat één enkele voortdurende inbreuk noodzakelijkerwijs uit afzonderlijke inbreuken bestaat, maar alleen dat dit mogelijk is. Aldus heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting die ertoe heeft geleid dat het niet heeft erkend dat de Commissie de rechten van verdediging van rekwirantes had geschonden.

In haar memorie van antwoord maakt de Commissie in de eerste plaats twee algemene opmerkingen alvorens in te gaan op de argumenten in de twee onderdelen van rekwirantes' derde middel.

Ten eerste zijn de argumenten van rekwirantes met betrekking tot de incidentele vaststelling van de Commissie in het litigieuze besluit dat hun mededingingsverstorende contacten ook meerdere afzonderlijke inbreuken vormen, niet ter zake dienend. Het Gerecht heeft immers de primaire vaststelling van de Commissie bevestigd die betrekking had op het feit dat er sprake was van één enkele voortdurende inbreuk en dat rekwirantes tussen 23 augustus 2004 en 15 september 2006 aan deze inbreuk hebben deelgenomen. Alleen al deze enkele bevestiging rechtvaardigt de vaststelling in artikel 1, onder f), van het litigieuze besluit en de krachtens artikel 2, onder f), van dat besluit aan rekwirantes opgelegde geldboete.

Ten tweede berusten rekwirantes' argumenten op de onjuiste premisse dat het Gerecht heeft geoordeeld dat één enkele voortdurende inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU noodzakelijkerwijs bestaat uit meerdere afzonderlijke en zelfstandige inbreuken op die bepaling. Het Gerecht heeft in de punten 237 en 238 van het bestreden arrest slechts geoordeeld dat één enkele voortdurende inbreuk een ‘geheel van gedragingen’ veronderstelt die op zich als afzonderlijke inbreuken kunnen worden gekwalificeerd. Het Gerecht heeft in de punten 235, 236 en 239 tot en met 244 van het bestreden arrest in essentie daaraan toegevoegd dat de enkele voortdurende inbreuk in het onderhavige geval daadwerkelijk bestond uit afzonderlijke inbreuken waarover rekwirantes waren gehoord.

Wat in de tweede plaats meer bepaald het eerste onderdeel van het derde middel betreft, betoogt de Commissie ten eerste dat dit op een feitelijk onjuiste veronderstelling is gebaseerd. Uit de punten 236 tot en met 241 van het bestreden arrest blijkt duidelijk dat rekwirantes reeds in de mededeling van punten van bezwaar in kennis waren gesteld van de betrokken afzonderlijke inbreuken.

Ten tweede zijn de vaststellingen in de punten 236, 241 en 242 van dat arrest feitelijke vaststellingen die in het kader van de hogere voorziening niet opnieuw ter discussie kunnen worden gesteld.

Ten derde wordt de stelling van rekwirantes dat de Commissie hen niet heeft gehoord over de betrokken afzonderlijke inbreuken tegengesproken door de duidelijke bewoordingen van de overwegingen 353, 354 en 375 van de mededeling van punten van bezwaar, en berust deze stelling op een onjuiste uitlegging van de rechtspraak, aangezien het Hof reeds heeft geoordeeld dat een of meer onderdelen van een reeks handelingen of een voortdurende gedraging op zichzelf een schending van artikel 101 VWEU kunnen vormen.

Ten vierde is de vaststelling van één enkele voortdurende inbreuk, anders dan rekwirantes stellen, niet afhankelijk van het bestaan van meerdere afzonderlijke inbreuken. Rekwirantes zijn zowel over de vaststelling van de betrokken enkele voortdurende inbreuk als over die van de afzonderlijke inbreuken waaruit deze bestaat, gehoord, zodat hun rechten van verdediging niet zijn geschonden. Rekwirantes hebben tijdens de administratieve procedure immers kunnen begrijpen dat hun ook gedragingen ten laste werden gelegd die deze enkele voortdurende inbreuk vormden.

Met het tweede onderdeel van hun derde middel verwijten rekwirantes het Gerecht dat het blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat in het litigieuze besluit het bestaan van meerdere afzonderlijke inbreuken toereikend was gemotiveerd.

De Commissie heeft in het litigieuze besluit immers niet voor elk aspect van het gedrag of voor elke groep of meerdere groepen van bilaterale contacten die een afzonderlijke inbreuk zouden vormen, uitgelegd wat ten eerste de aard en de omvang van die inbreuk was, hoe deze ten tweede als een overeenkomst of onderling afgestemde feitelijke gedraging in de zin van artikel 101 VWEU kon worden gekwalificeerd, wat ten derde de redenen voor elke kwalificatie en het bewijsmateriaal ter ondersteuning daarvan waren, welke ondernemingen ten vierde aansprakelijk moesten worden gesteld voor elke afzonderlijke inbreuk en om welke reden het ten vijfde, in tegenstelling tot het standpunt van de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar, niet langer kunstmatig was om meerdere afzonderlijke inbreuken vast te stellen.

Door niet te erkennen dat de strekking van de afzonderlijke inbreuken nooit was omschreven of toegelicht, heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting. Het Gerecht heeft in punt 254 van het bestreden arrest immers geoordeeld dat de Commissie zich terecht op het standpunt had gesteld dat de vaststelling van één enkele voortdurende inbreuk noodzakelijkerwijs betekende dat haar gevolgtrekkingen over het bestaan van meerdere afzonderlijke inbreuken geldig waren.

De Commissie is van mening dat het tweede onderdeel van het derde middel moet worden afgewezen.

Het Gerecht heeft terecht geoordeeld dat de primaire vaststelling inzake één enkele voortdurende inbreuk en de incidentele vaststelling inzake afzonderlijke inbreuken onderling coherent zijn. Ten eerste is, wat rekwirantes' stelling betreft dat het Gerecht in het bestreden arrest hun argumenten heeft afgewezen omdat het ten onrechte ervan overtuigd was dat de vaststellingen met betrekking tot één enkele voortdurende inbreuk noodzakelijkerwijs betekenden dat die betreffende het bestaan van de verschillende inbreuken geldig waren, in deze stelling de inhoud van punt 254 van het bestreden arrest verkeerd opgevat. Ten tweede konden rekwirantes de gronden van het litigieuze besluit begrijpen en hebben zij de gelegenheid gehad om hun argumenten over elk van de hun verweten mededingingsbeperkende contacten naar voren te brengen. Ten derde blijkt uit het arrest van 23 november 2006, Asnef-Equifax en Administración del Estado (C-238/05, EU:C:2006:734, punten 30–32), dat het, wanneer is aangetoond dat de bestanddelen van een inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU aanwezig zijn, niet van belang is of de betrokken samenspanning als overeenkomst dan wel als onderling afgestemde feitelijke gedragingen wordt gekwalificeerd. Dienaangaande heeft het Gerecht in punt 257 van het bestreden arrest erkend dat rekwirantes ten onrechte hebben gesteld dat het litigieuze besluit de afzonderlijke inbreuken individueel als ‘overeenkomsten’ of ‘onderling afgestemde feitelijke gedragingen’ had moeten kwalificeren.

Uit vaste rechtspraak volgt dat schending van artikel 101, lid 1, VWEU niet alleen kan voortvloeien uit een opzichzelfstaande handeling, maar eveneens uit een reeks handelingen of een voortdurende gedraging, ook al zouden een of meer onderdelen van deze reeks handelingen of van deze voortdurende gedraging ook op zich, afzonderlijk, schending van deze bepaling kunnen opleveren. Wanneer de verschillende gedragingen wegens hun identieke doel de mededinging binnen de interne markt te verstoren, deel uitmaken van een ‘totaalplan’, mag de Commissie bijgevolg de aansprakelijkheid voor die gedragingen toerekenen naargelang van de deelname aan de betrokken inbreuk in haar geheel (zie in die zin arrest van 6 december 2012, Commissie/Verhuizingen Coppens, C-441/11 P, EU:C:2012:778, punt 41 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Een onderneming die aan een dergelijke enkele voortdurende inbreuk heeft deelgenomen door middel van voor haar kenmerkende gedragingen die een ‘overeenkomst’ of ‘onderling afgestemde feitelijke gedraging’ met een mededingingsbeperkend doel in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU vormden en die een bijdrage aan de verwezenlijking van de inbreuk in haar geheel beoogden te leveren, kan aldus voor de gehele duur van haar deelneming aan die inbreuk eveneens aansprakelijk zijn voor de gedragingen van andere ondernemingen in het kader van deze inbreuk (zie in die zin arrest van 6 december 2012, Commissie/Verhuizingen Coppens, C-441/11 P, EU:C:2012:778, punt 42 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Zoals de advocaat-generaal in punt 59 van zijn conclusie heeft opgemerkt, is voor de deelname van een onderneming aan één enkele voortdurende inbreuk niet vereist dat zij rechtstreeks heeft deelgenomen aan alle mededingingsverstorende gedragingen waaruit die inbreuk bestaat (arrest van 22 oktober 2020, Silver Plastics en Johannes Reifenhäuser/Commissie, C-702/19 P, EU:C:2020:857, punt 82 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Tegen de achtergrond van deze overwegingen moet het derde middel worden onderzocht.

Met het eerste onderdeel van hun derde middel betogen rekwirantes dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting met de afwijzing van hun argument dat de Commissie hun rechten van verdediging heeft geschonden door hun voor het eerst in het litigieuze besluit te verwijten dat zij, boven op hun deelname aan één enkele voortdurende inbreuk, hadden deelgenomen aan meerdere afzonderlijke inbreuken die overeenkwamen met de gedragingen die onder deze enkele voortdurende inbreuk vielen.

Ten eerste moet eraan worden herinnerd dat het begrip ‘enkele voortdurende inbreuk’ een geheel van gedragingen veronderstelt die elk op zich ook schending van artikel 101, lid 1, VWEU kunnen opleveren. Hoewel een geheel van gedragingen onder de in de punten 63 en 64 van dit arrest genoemde voorwaarden als één enkele voortdurende inbreuk kan worden gekwalificeerd, kan daaruit niet worden afgeleid dat elk van deze gedragingen op zich en stuk voor stuk noodzakelijkerwijs moet worden aangemerkt als afzonderlijke inbreuk op deze bepaling. Daartoe moet de Commissie die gedragingen immers nog steeds allemaal als zodanig vaststellen en kwalificeren en vervolgens het bewijs leveren dat de betreffende onderneming waaraan die gedragingen worden toegerekend, hierbij betrokken was.

In dit verband heeft het Hof reeds geoordeeld dat een opsplitsing van een besluit van de Commissie waarbij een globale mededingingsregeling wordt aangemerkt als één enkele voortdurende inbreuk slechts mogelijk is indien die onderneming tijdens de administratieve procedure in staat werd gesteld te begrijpen dat haar tevens elk van de gedragingen waaruit die inbreuk bestond, ten laste werd gelegd, en dus dienaangaande verweer te voeren, én indien dat besluit op dit punt voldoende duidelijk is (arrest van 6 december 2012, Commissie/Verhuizingen Coppens, C-441/11 P, EU:C:2012:778, punt 46).

Wat ten tweede de rechten van de verdediging betreft, vormt de eerbiediging van deze rechten in elke procedure die tot de oplegging van sancties, met name geldboeten of dwangsommen, kan leiden, volgens vaste rechtspraak een grondbeginsel van het Unierecht, dat de Commissie volledig in acht moet nemen (zie in die zin arrest van 5 maart 2015, Commissie e.a./Versalis e.a., C-93/13 P en C-123/13 P, EU:C:2015:150, punt 94 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Zoals het Gerecht in punt 230 van het bestreden arrest terecht in herinnering heeft gebracht, bepaalt verordening nr. 1/2003 dat aan partijen een mededeling van punten van bezwaar wordt toegezonden die duidelijk de belangrijkste feiten moet vermelden waarop de Commissie zich in dat stadium van de procedure baseert. Een dergelijke mededeling van punten van bezwaar vormt de procedurele waarborg voor de toepassing van het grondbeginsel van Unierecht dat de rechten van de verdediging in elke procedure die tot een sanctie kan leiden moeten worden geëerbiedigd. Dit beginsel verlangt in het bijzonder dat de mededeling van punten van bezwaar die de Commissie richt aan een onderneming waaraan zij wegens schending van de mededingingsregels een sanctie wil opleggen, de voornaamste tegen deze onderneming in aanmerking genomen elementen bevat, zoals de verweten feiten, de kwalificatie daarvan en de bewijsmiddelen waarop de Commissie zich baseert, zodat deze onderneming in de gelegenheid is om op zinvolle wijze haar argumenten aan te voeren in het kader van de tegen haar ingeleide administratieve procedure (zie in die zin arrest van 3 september 2009, Papierfabrik August Koehler e.a./Commissie, C-322/07 P, C-327/07 P en C-338/07 P, EU:C:2009:500, punten 35 en 36 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Het is juist dat het de Commissie vrijstaat, zoals de advocaat-generaal in punt 88 van zijn conclusie in herinnering heeft gebracht, om — rekening houdend met de gegevens die tijdens de administratieve procedure aan het licht zijn gekomen — in haar definitieve besluit een juridische kwalificatie te geven van de door haar in de mededeling van punten van bezwaar voorlopig vastgestelde feiten, hetzij om ongegrond gebleken punten van bezwaar te laten vallen, hetzij om haar argumentatie ter onderbouwing van de door haar in aanmerking genomen punten van bezwaar zowel feitelijk als rechtens aan te passen en aan te vullen (zie in die zin arrest van 5 december 2013, SNIA/Commissie, C-448/11 P, niet gepubliceerd, EU:C:2013:801, punten 42–44). Dit impliceert evenwel dat de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar alle juridische kwalificaties moet vermelden van de feiten die zij in haar definitieve besluit in aanmerking wenst te nemen.

Hieruit volgt dat de rechten van verdediging van de betrokken onderneming slechts worden geschonden door een gebrek aan overeenstemming tussen de mededeling van punten van bezwaar en het definitieve besluit indien een in het definitieve besluit in aanmerking genomen bezwaar niet is weergegeven in de mededeling van punten van bezwaar, of daarin niet volledig genoeg is weergegeven, om de adressaten van deze mededeling in staat te stellen om op zinvolle wijze hun argumenten aan te voeren in het kader van de tegen hen ingeleide procedure.

Wanneer de Commissie de adressaten van een mededeling van punten van bezwaar niet alleen één enkele voortdurende inbreuk, maar ook elk van de gedragingen die deze inbreuk vormen, als afzonderlijke inbreuken wil aanrekenen, worden de rechten van verdediging van deze adressaten dus alleen geëerbiedigd als de Commissie in deze mededeling de gegevens weergeeft die deze adressaten nodig hebben om te kunnen begrijpen dat de Commissie hen beschuldigt van zowel deze enkele voortdurende inbreuk als elk van deze afzonderlijke inbreuken.

In het onderhavige geval moet worden opgemerkt dat het Gerecht in de punten 229 tot en met 234 van het bestreden arrest heeft herinnerd aan de rechtspraak inzake de eerbiediging van de rechten van de verdediging in het kader van een procedure tot vaststelling van een inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU, waaronder in het bijzonder de rechtspraak die in de punten 70 en 71 van het onderhavige arrest is uiteengezet.

Vervolgens heeft het Gerecht in de punten 235 tot en met 246 van het bestreden arrest onderzocht of rekwirantes in de mededeling van punten van bezwaar ervan in kennis waren gesteld dat de Commissie van mening was dat de enkele voortdurende inbreuk uit verschillende bilaterale overeenkomsten bestond.

In dit verband heeft het Gerecht in de punten 238 en 239 van dat arrest geoordeeld dat het begrip ‘één enkele voortdurende inbreuk’ een geheel van meerdere gelijktijdige gedragingen veronderstelt en dat rekwirantes dus niet kunnen beweren dat de Commissie haar bevindingen heeft aangepast door niet alleen vast te stellen dat er sprake was van één enkele voortdurende inbreuk, maar ook van meerdere bilaterale contacten, aangezien juist deze bilaterale contacten deze enkele inbreuk vormen.

Zoals uit punt 246 van dat arrest blijkt, heeft het Gerecht als uitgangspunt genomen dat elk van de gedragingen waaruit de enkele voortdurende inbreuk bestond, noodzakelijkerwijs als afzonderlijke inbreuk moest worden gekwalificeerd. Het Gerecht heeft dus geoordeeld dat rekwirantes moesten begrijpen dat de Commissie daaruit kon afleiden dat alle in de mededeling van punten van bezwaar genoemde en tegen hen in aanmerking genomen bilaterale contacten op zich dergelijke afzonderlijke inbreuken vormden.

Hiermee heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting. Anders dan het Gerecht in de punten 238, 239 en 246 van het bestreden arrest heeft geoordeeld, konden rekwirantes doordat bovendien het begrip ‘gedraging’ en het begrip ‘inbreuk’ impliciet door elkaar werden gehaald, immers, bij gebreke van enige duidelijke aanwijzing in de mededeling van punten van bezwaar, niet begrijpen dat de Commissie hun niet alleen de in die mededeling gestelde enkele voortdurende inbreuk wilde aanrekenen, maar ook meerdere afzonderlijke inbreuken bestaande uit de verschillende in die mededeling genoemde bilaterale contacten.

Hieruit volgt dat het Gerecht zijn oordeel dat de Commissie de rechten van verdediging van rekwirantes niet had geschonden, niet kon vaststellen zonder blijk te geven van een onjuiste rechtsopvatting, aangezien de mededeling van punten van bezwaar niet de belangrijkste elementen bevatte die met betrekking tot deze afzonderlijke inbreuken tegen hen werden aangevoerd, in het bijzonder de beoogde kwalificatie van de hun verweten gedragingen.

Bijgevolg moet het eerste onderdeel van het derde middel worden aanvaard.

Met het tweede onderdeel van hun derde middel verwijten rekwirantes het Gerecht dat het blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door in punt 254 van het bestreden arrest te oordelen dat in het litigieuze besluit het bestaan van meerdere afzonderlijke inbreuken toereikend was gemotiveerd.

In dit verband moet ten eerste in navolging van hetgeen het Gerecht heeft uiteengezet in punt 249 van het bestreden arrest, in herinnering worden gebracht dat de door artikel 296 VWEU verlangde motivering volgens vaste rechtspraak moet beantwoorden aan de aard van de betrokken handeling en de redenering van de instelling die de bestreden handeling heeft verricht, duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking moet brengen, zodat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kunnen kennen en de Unierechter zijn toezicht kan uitoefenen. Het is niet vereist dat alle gegevens feitelijk en rechtens in de motivering worden gespecificeerd, aangezien bij de vraag of de motivering van een handeling aan de vereisten van artikel 296 VWEU voldoet, niet alleen acht moet worden geslagen op de tekst ervan, doch ook op de context ervan, en op het geheel van rechtsregels die de betrokken materie beheersen (arrest van 10 juli 2019, Commissie/Icap e.a., C-39/18 P, EU:C:2019:584, punt 23 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Ten tweede kan, zoals volgt uit de punten 62 tot en met 64 en 67 van dit arrest, uit het feit dat de Commissie een geheel van gedragingen als één enkele voortdurende inbreuk kwalificeert niet worden afgeleid dat elk van deze gedragingen op zich en stuk voor stuk noodzakelijkerwijs als afzonderlijke inbreuk moet worden gekwalificeerd. Indien de Commissie besluit om de betrokken gedragingen als zodanig aan te merken en aan rekwirantes toe te rekenen, moet zij deze gedragingen immers nog stuk voor stuk onderzoeken en zowel aantonen dat zij een inbreuk vormen als dat rekwirantes bij elk van die gedragingen betrokken waren.

Hieruit volgt dat de Commissie, wanneer zij rekwirantes wil verwijten niet alleen aan ‘één enkele voortdurende inbreuk’ te hebben deelgenomen, maar ook aan meerdere afzonderlijke inbreuken die overeenkomen met de gedragingen waaruit die inbreuk bestaat, de juridische kwalificatie van elk van deze gedragingen als afzonderlijke inbreuk moet preciseren en motiveren.

In het onderhavige geval heeft het Gerecht er in punt 251 van het bestreden arrest met name aan herinnerd dat de motivering van een besluit dat de Commissie heeft vastgesteld om de toepassing van de mededingingsregels te verzekeren, logisch moet zijn en met name geen innerlijke tegenstrijdigheden mag bevatten die een goed begrip van de aan dat besluit ten grondslag liggende redenen belemmeren.

In die context heeft het Gerecht in punt 254 van het bestreden arrest geoordeeld dat overweging 352 van het litigieuze besluit geen gebrek aan samenhang vertoonde, aangezien de Commissie daarin heeft aangegeven dat de betrokken contacten individuele inbreuken vormden en tegelijkertijd voldeden aan de criteria voor één enkele voortdurende inbreuk. Het Gerecht heeft in de punten 255 tot en met 258 van dat arrest geoordeeld dat de Commissie had voldaan aan de krachtens artikel 296 VWEU op haar rustende motiveringsplicht, aangezien zij een duidelijke uiteenzetting had gegeven van de strekking en de aard van rekwirantes' gedrag waarmee volgens haar artikel 101 VWEU werd geschonden en aangezien zij het bewijs ter onderbouwing van die vaststelling had overgelegd.

Hiermee heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting. Anders dan het Gerecht heeft geoordeeld, is immers de in overweging 352 van dat besluit weergegeven motivering van de vaststelling dat rekwirantes meerdere afzonderlijke inbreuken zouden hebben begaan, niet toereikend. Uit deze overweging blijkt namelijk op basis van de feiten die zijn beschreven in deel 4 van en bijlage I bij dat besluit, dat elke vorm van de ten aanzien van de betrokken klanten gevolgde gedraging of van ieder geheel van bilaterale contacten (of van meerdere reeksen van dergelijke contacten) tot doel had de mededinging te beperken en dus een inbreuk op artikel 101 VWEU vormde, zonder dat de Commissie evenwel aangaf waarom volgens haar elk van de aan rekwirantes verweten gedragingen hun niet alleen als ‘enkele voortdurende inbreuk’ moest worden toegerekend, maar ook als meerdere afzonderlijke inbreuken op artikel 101 VWEU.

Hieruit volgt dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat de Commissie met haar vaststelling dat rekwirantes niet alleen hadden deelgenomen aan één enkele voortdurende inbreuk maar ook aan meerdere afzonderlijke inbreuken, had voldaan aan haar verplichting om het litigieuze besluit te motiveren.

Bijgevolg moet het tweede onderdeel van het derde middel, en dus dit middel in zijn geheel, worden aanvaard.

Met het eerste onderdeel van het tweede middel wordt gesteld dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat rekwirantes tussen 23 augustus 2004 en 15 september 2006 hadden deelgenomen aan één enkele voortdurende inbreuk.

Rekwirantes betogen ten eerste dat de mededingingsverstorende contacten, gelet op de rechtspraak van het Gerecht, voldoende kort na elkaar moeten hebben plaatsgevonden om ze als één enkele voortdurende inbreuk te kunnen karakteriseren. Evenzo heeft het Hof in het arrest van 26 september 2018, Infineon Technologies/Commissie (C-99/17 P, EU:C:2018:773, punten 50–52), geoordeeld dat bij producten waarvoor de prijzen op jaarbasis werden vastgesteld, moest worden nagegaan of de Commissie had aangetoond dat de betrokken ondernemingen ten minste eenmaal per jaar aan de mededingingsregeling hadden deelgenomen.

In het bestreden arrest heeft het Gerecht evenwel niet beoordeeld of rekwirantes' deelname aan de inbreuk, gelet op de onbewezen contacten, ononderbroken bleef. Het Gerecht heeft in punt 220 van dat arrest uiteengezet dat sommige van de twaalf aan rekwirantes verweten contacten niet bewezen waren. In het bijzonder heeft het Gerecht in punt 141 van dat arrest erkend dat de Commissie niets heeft vastgesteld met betrekking tot contact nr. 14, zodat het had moeten vaststellen dat rekwirantes gedurende een periode van ongeveer acht maanden geen enkel mededingingsverstorend contact hadden gehad.

Het Gerecht heeft echter niet onderzocht of, gelet op de feitelijke werking van de markt, een periode van ongeveer acht maanden zonder aangetoonde mededingingsverstorende contacten geen afbreuk deed aan de deelname van rekwirantes aan de betrokken enkele voortdurende inbreuk. Door geen consequenties te verbinden aan zijn eigen vaststellingen, heeft het Gerecht dus blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting.

De Commissie betwist dit betoog.

Met het eerste onderdeel van hun tweede middel betogen rekwirantes dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat zij tussen 23 augustus 2004 en 15 september 2006 aan één enkele voortdurende inbreuk hadden deelgenomen, zonder rekening te houden met zijn eigen vaststelling dat er tussen twee van de contacten waaraan rekwirantes hebben deelgenomen een periode van ongeveer acht maanden was verstreken.

In dit verband moet worden benadrukt dat het mogelijk is dat een onderneming slechts aan een deel van de mededingingsverstorende gedragingen die samen één enkele voortdurende inbreuk vormen, rechtstreeks heeft deelgenomen, maar op de hoogte was van alle andere inbreukmakende gedragingen die de andere karteldeelnemers met het oog op die doelstellingen planden of verrichtten, of deze gedragingen redelijkerwijs kon voorzien en bereid was het risico ervan te aanvaarden. Ook in een dergelijk geval mag de Commissie die onderneming aansprakelijk stellen voor alle mededingingsverstorende gedragingen waaruit die inbreuk bestaat, en dus voor die inbreuk in haar geheel (arrest van 6 december 2012, Commissie/Verhuizingen Coppens, C-441/11 P, EU:C:2012:778, punt 43 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Hieruit volgt ook dat in een dergelijk geval met de omstandigheid dat een onderneming niet aan alle bestanddelen van een kartel heeft deelgenomen of een zeer kleine rol heeft gespeeld bij de onderdelen waaraan zij wel heeft deelgenomen, slechts rekening mag worden gehouden bij de beoordeling van de ernst van de inbreuk en zo nodig bij de bepaling van het bedrag van de geldboete (zie in die zin arrest van 26 september 2018, Infineon Technologies/Commissie, C-99/17 P, EU:C:2018:773, punt 54).

In het kader van een inbreuk die zich over verschillende jaren uitstrekt, doet het voor het bestaan van een mededingingsregeling bovendien niet ter zake dat deze regeling met meer of minder lange tussenpozen in verschillende tijdvakken aan het licht treedt, zolang met de verschillende handelingen die deel uitmaken van deze inbreuk, hetzelfde doel wordt nagestreefd en deze handelingen passen in het kader van één enkele, voortdurende inbreuk (arrest van 21 september 2006, Technische Unie/Commissie, C-113/04 P, EU:C:2006:593, punt 169).

In het onderhavige geval moet worden opgemerkt dat het Gerecht in de punten 197 tot en met 222 van het bestreden arrest de bewering van rekwirantes heeft onderzocht dat er geen bewijs was voor de door de Commissie vastgestelde enkele voortdurende inbreuk.

Het Gerecht heeft om te beginnen in de punten 199 tot en met 202 van dat arrest herinnerd aan de relevante rechtspraak over de door de Commissie in acht te nemen bewijsverplichtingen met betrekking tot één enkele voortdurende inbreuk. Vervolgens heeft het Gerecht in punt 206 van dat arrest met betrekking tot de vraag of de Commissie moest beoordelen of de tijdvakken tussen de contacten voldoende kort waren om één enkele voortdurende inbreuk aan te tonen, benadrukt dat het feit dat voor bepaalde specifieke tijdvakken geen bewijs is geleverd dat er sprake was van één enkele voortdurende inbreuk, er niet aan in de weg staat dat de inbreuk wordt geacht te zijn gepleegd gedurende een totale periode die langer is dan deze tijdvakken, aangezien een dergelijke vaststelling op objectieve en onderling overeenstemmende aanwijzingen berust.

Wat ten slotte meer specifiek het aantal vermeende contacten van rekwirantes betreft, heeft het Gerecht in punt 220 van het bestreden arrest geoordeeld dat zelfs indien rekening wordt gehouden met het feit dat het hier slechts om twaalf contacten ging waarvan sommige niet geheel en al bewezen zijn, het aantal contacten van rekwirantes niet als gering kan worden aangemerkt.

Het Gerecht kan dus niet worden verweten dat het geen rekening heeft gehouden met een eventueel tijdsverloop van ongeveer acht maanden tussen twee van die contacten.

Ten eerste heeft het Gerecht, anders dan rekwirantes stellen, in punt 220 van het bestreden arrest niet geoordeeld dat bepaalde contacten niet waren aangetoond. Het Gerecht heeft enkel de situatie in beschouwing genomen waarin bepaalde van de twaalf aan rekwirantes toegerekende contacten niet geheel en al bewezen waren en heeft daar, in vergelijking met het geval van de andere deelnemers aan de mededingingsregeling, juist uit afgeleid dat er zelfs in die situatie geen twijfel bestond over rekwirantes' deelname aan de enkele voortdurende inbreuk.

Ten tweede moet met betrekking tot meer in het bijzonder contact nr. 14 in herinnering worden gebracht dat het feit dat voor bepaalde tijdvakken geen mededingingsverstorende contacten zijn bewezen, niet in de weg staat aan de vaststelling dat sprake was van één enkele voortdurende inbreuk, wanneer een dergelijke vaststelling berust op objectieve en onderling overeenstemmende aanwijzingen en met de verschillende handelingen van deze inbreuk, binnen de in punt 114 van dit arrest verduidelijkte voorwaarden, één enkel doel werd nagestreefd.

Precies deze redenering heeft het Gerecht terecht naar voren gebracht. Zo heeft het in de punten 208 tot en met 216 van het bestreden arrest geoordeeld dat de Commissie terecht had aangetoond dat rekwirantes op de hoogte waren van het bestaan van een gemeenschappelijk doel en dat zij opzettelijk hebben bijgedragen aan het economische en mededingingsverstorende oogmerk van de mededingingsregeling.

In dergelijke omstandigheden kan een tijdsverloop van ongeveer acht maanden tussen twee van de contacten waaraan rekwirantes hebben deelgenomen, zelfs indien dit zou vaststaan, niet afdoen aan hun deelname aan de betrokken enkele voortdurende inbreuk.

Hoe dan ook kunnen rekwirantes zich niet beroepen op het arrest van 26 september 2018, Infineon Technologies/Commissie (C-99/17 P, EU:C:2018:773), om te beweren dat het Gerecht had moeten nagaan of de deelname van rekwirantes aan de gestelde enkele voortdurende inbreuk door een periode van ongeveer acht maanden zonder bewezen mededingingsbeperkende contacten ter discussie kwam te staan. Terwijl de punten 50 tot en met 52 van dat arrest betrekking hebben op een analyse van de bijzondere omstandigheden van de betrokken zaak, heeft het Hof in punt 53 van dat arrest omtrent een inbreuk die zich over een bepaalde periode uitstrekt, immers in herinnering gebracht dat het feit dat de mededingingsregeling zich heeft voorgedaan in verschillende perioden die door een korter of langer tijdsverloop kunnen zijn gescheiden, geen invloed heeft op het bestaan van deze mededingingsregeling, aangezien met de verschillende handelingen die deel uitmaakten van deze inbreuk één enkel doel werd nagestreefd en deze handelingen pasten in het kader van één enkele voortdurende inbreuk.

Derhalve moet het eerste onderdeel van het tweede middel worden afgewezen.

Met het tweede onderdeel van hun tweede middel verwijten rekwirantes het Gerecht dat het zijn motiveringsplicht niet is nagekomen door het bestreden arrest op onsamenhangende gronden te baseren. De motivering van hun deelname aan de enkele voortdurende inbreuk in het bestreden arrest is immers innerlijk onsamenhangend. De vaststelling in punt 207 van dat arrest dat de tijd tussen de contacten over het algemeen slechts twee of drie maanden bedroeg, is in tegenspraak met de vaststelling in punt 141 van dat arrest dat contact nr. 14 niet was aangetoond. Indien dit contact niet in aanmerking zou worden genomen, zou daaruit immers moeten worden afgeleid dat de contacten gedurende ongeveer acht maanden zijn onderbroken.

De Commissie stelt dat het tweede onderdeel van het tweede middel ongegrond is.

Met het tweede onderdeel van hun tweede middel verwijten rekwirantes het Gerecht dat het zijn motiveringsplicht niet is nagekomen door het bestreden arrest op onsamenhangende gronden te baseren.

In dit verband volstaat het op te merken dat het Gerecht in punt 207 van het bestreden arrest heeft vastgesteld dat ‘de tijd tussen de contacten over het algemeen slechts twee of drie maanden bedroeg [en dat rekwirantes] in april [2006] zelfs twee contacten lijken te hebben gehad’.

Het blijkt hier dus te gaan om een algemene vaststelling die niet aldus kan worden opgevat dat tussen geen van de contacten waaraan rekwirantes hebben deelgenomen een periode van meer dan drie maanden is verstreken.

Het tweede onderdeel van het tweede middel berust dus op een onjuiste lezing van het bestreden arrest en moet dan ook worden afgewezen.

Bijgevolg moet het tweede middel in zijn geheel worden afgewezen.

Met het eerste onderdeel van hun vierde middel verwijten rekwirantes het Gerecht dat het het in de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten vastgelegde beginsel heeft geschonden dat in de waarde van de verkopen zowel de economische impact van de inbreuk tot uiting moet komen als het relatieve gewicht van elke onderneming die aan de inbreuk heeft deelgenomen, en dat het dus ook het evenredigheidsbeginsel en het beginsel van gelijke behandeling heeft geschonden.

Rekwirantes stellen dat Lite-On tijdens de duur van de gestelde inbreuk odd's heeft geproduceerd die vervolgens onder de merknaam Sony werden verkocht. In het kader van overeenkomsten inzake de verdeling van inkomsten tussen rekwirantes en Lite-On hebben rekwirantes aan Lite-On de inkomsten met betrekking tot de door laatstgenoemde ontworpen en geproduceerde producten overgemaakt. In het litigieuze besluit zijn deze inkomsten echter tweemaal geboekt door ze zowel aan rekwirantes als aan Lite-On toe te rekenen.

Het Gerecht heeft het argument van rekwirantes dat in het litigieuze besluit dezelfde inkomsten tweemaal waren geboekt, evenwel afgewezen. Het heeft ook hun argument verworpen dat met deze dubbele boeking het beginsel van gelijke behandeling en het evenredigheidsbeginsel werden geschonden doordat rekwirantes daardoor een geldboete is opgelegd die hun aandeel in de waarde van de verkopen ten onrechte heeft verhoogd.

Volgens de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten is de waarde van de verkopen een geschikte maatstaf waarin zowel de economische impact van de inbreuk tot uiting komt als het relatieve gewicht van elke onderneming die aan de inbreuk heeft deelgenomen. Het Hof heeft deze uitlegging van de waarde van de verkopen, die in overeenstemming is met de in het vorige punt genoemde beginselen, bevestigd en in bepaalde zaken heeft de Commissie getracht een dergelijke dubbele boeking te voorkomen.

Het Gerecht heeft het argument van rekwirantes in punt 271 van het bestreden arrest afgewezen op grond dat de door hen voorgestane methode afbreuk zou doen aan de doeltreffendheid van het verbod op mededingingsregelingen, aangezien het dan voor de betrokken ondernemingen zou volstaan om zich te verenigen met een deelnemer aan de mededingingsregeling om hun geldboete te verminderen. Deze motivering was voor het Gerecht reden om een dubbele boeking van de waarde van de verkopen te bevestigen, hetgeen een onjuiste rechtsopvatting en schending van die beginselen oplevert.

Volgens de Commissie is het eerste onderdeel van het vierde middel niet-ontvankelijk. Uit artikel 256 VWEU, artikel 58, eerste alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie en artikel 168, lid 1, onder d), van het Reglement voor de procesvoering van het Hof volgt dat in een hogere voorziening duidelijk uiteen moet worden gezet tegen welke onderdelen van het arrest waarvan de vernietiging wordt gevorderd, zij is gericht. Dit eerste onderdeel van het vierde middel is echter in feite eenvoudigweg een verzoek om het bij het Gerecht ingediende verzoekschrift opnieuw te beoordelen, zonder te wijzen op een specifieke onjuiste opvatting in het bestreden arrest. Daartoe is het Hof niet bevoegd.

Hoe dan ook is het eerste onderdeel van het vierde middel ongegrond en niet ter zake dienend.

Het tweede onderdeel van het vierde middel heeft er betrekking op dat het Gerecht de motiveringsplicht niet is nagekomen doordat het niet heeft geantwoord op het argument van rekwirantes dat de dubbele boeking van de waarde van de verkopen het economische belang van de gestelde inbreuk op onrechtmatige wijze heeft vergroot en daardoor de hun opgelegde geldboete heeft verhoogd.

Op grond van deze verplichting moet het Gerecht rechtens genoegzaam ingaan op alle door rekwirantes aangevoerde argumenten. De motivering van het Gerecht mag alleen impliciet zijn als de belanghebbenden er met die motivering van op de hoogte kunnen zijn waarom het Gerecht hun argumenten heeft afgewezen.

Het Gerecht heeft echter niet gereageerd op de argumenten van rekwirantes en zich beperkt tot algemene overwegingen waarmee het niet rechtstreeks inging op deze argumenten en in het bijzonder niet op het argument betreffende de dubbele boeking van de inkomsten uit de verkoop van odd's.

De Commissie is van mening dat het tweede onderdeel van het vierde middel ongegrond is en geen doel dient.

Met het derde onderdeel van hun vierde middel stellen rekwirantes dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste opvatting door hun argument af te wijzen dat de Commissie niet heeft gerechtvaardigd waarom zij in hun geval is afgeweken van haar praktijk om een dubbele boeking te voorkomen, terwijl zij in haar eerdere besluiten voor de berekening van het bedrag van de geldboete rekening heeft gehouden met de waarde van de verkopen, aangezien in die waarde het economische gewicht van de inbreuk tot uiting komt.

Volgens de Commissie moet het derde onderdeel van het vierde middel worden afgewezen omdat het ongegrond en niet ter zake dienend is.