3.3.3 Erfopvolging en andere vormen van overgang onder algemene titel

57. Een belangrijke vorm van verkrijging onder algemene titel is erfopvolging. De verkrijging door de erfgenamen van de nalatenschap is gekoppeld aan de dood van de erflater. Uit art. 4:182 lid 1 BW volgt dat de erfgenamen met het overlijden van de erflater van rechtswege en onder algemene titel opvolgen in de voor overgang vatbare rechten en in het bezit en houderschap van de erflater.1 De erfgenamen treden aldus onmiddellijk in diens vermogensrechten, zonder dat daartoe enige handeling nodig is. In het bijzonder is het niet nodig dat de nalatenschap wordt aanvaard.2 Wordt de nalatenschap echter verworpen, dan werkt deze keuze terug tot het ogenblik van het openvallen van de nalatenschap. Vanwege deze terugwerkende kracht wordt de erfgenaam geacht nooit erfgenaam te zijn geweest.3

Zijn er meerdere erfgenamen dan vormt de nalatenschap een bijzondere gemeenschap (art. 3:189 lid 2 BW). De erfgenamen verkrijgen met de dood van de erflater een aandeel in deze bijzondere gemeenschap. Eén of meer goederen uit de nalatenschap verkrijgt een erfgenaam in dat geval niet van rechtswege. Daartoe zal de nalatenschap eerst moeten worden verdeeld.4 Vervolgens zal het toegedeelde goed aan de erfgenaam moeten worden geleverd. Pas met die levering is de verkrijging van het goed voltooid.5 De erfgenaam verkrijgt het goed overigens onder dezelfde titel als waaronder de deelgenoten het vóór de verdeling hielden, dus krachtens erfopvolging.6

Verdeling van de nalatenschap en levering zijn niet altijd noodzakelijk om goederen van de nalatenschap te verkrijgen. Indien er slechts één erfgenaam is, behoeft de nalatenschap niet verdeeld te worden. Van een gemeenschap kan in dat geval immers geen sprake zijn.7 Hieruit volgt dat de enig erfgenaam terstond de goederen van de erflater verkrijgt. Een andere uitzondering doet zich voor in het geval van de zogenaamde wettelijke verdeling. Laat de erflater een echtgenoot en een of meer kinderen als erfgenamen achter, dan wordt de nalatenschap in beginsel op grond van art. 4:13 BW wettelijk verdeeld. In dat geval verkrijgt de langstlevende echtgenoot van rechtswege, zonder dat levering is vereist, de goederen van de nalatenschap.8 De echtgenoot kan echter binnen drie maanden na het openvallen van de nalatenschap de verdeling ongedaan maken door middel van een daartoe strekkende verklaring bij notariële akte en inschrijving daarvan in het boedelregister. Deze ongedaanmaking heeft terugwerkende kracht, waardoor de wettelijke verdeling wordt geacht nooit te hebben plaatsgevonden.9 Voor de vermogensrechtelijke positie van de erfgenamen moet men dan terugvallen op de hiervoor beschreven hoofdregels. Derden die binnen de drie maandentermijn een goed van de nalatenschap hebben verkregen van de echtgenoot worden echter wel beschermd.10

58. Bij boedelmenging, fusie en splitsing, de andere vormen van verkrijging onder algemene titel, is het verkrijgingsmoment eveneens helder. Boedelmenging, het samenvloeien van in beginsel alle goederen van twee aanstaande echtgenoten tot een wettelijke gemeenschap van goederen, geschiedt van rechtswege op het ogenblik van het voltrekken van het huwelijk.11 Op dit tijdstip verkrijgen de echtgenoten, voor zover niet uitgesloten door huwelijkse voorwaarden, over en weer de goederen van de ander onder algemene titel. De fusie of splitsing van rechtspersonen geschiedt bij notariële akte en wordt van kracht met ingang van de dag ná die waarop de akte is verleden.12 Met ingang van die dag is de verkrijging onder algemene titel voltooid.