3.3.3.1 Recht op hoeveel ronden?

Onder het oude recht stond partijen in de 'normale' contentieuze dagvaardingsprocedure (die voor de rechtbank in eerste aanleg) twee schriftelijke ronden ter beschikking om de rechter hun standpunt(en) in het geschil uiteen te zetten, terwijl in 'de' verzoekschriftprocedure de schriftelijke uiteenzetting tot één ronde beperkt bleef. Dat onderscheid is inmiddels goeddeels opgeheven.

Het basismodel van de civiele dagvaardingsprocedure zoals dat thans in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering is vastgelegd, is als volgt: na gesubstantieerde en gedocumenteerde dagvaarding en conclusie van antwoord beveelt de rechter een comparitie waarin hij zich (nader) laat voorlichten c.q. partijen beweegt tot een schikking. Wordt doorgeprocedeerd, dan volgt een vonnis als de rechter zich daartoe gezien het ter beschikking staande materiaal (stukken + mondelinge toelichting) in staat acht. Een tweede schriftelijke ronde (re- en dupliek) en/of pleidooi komt er dan voor partijen niet aan te pas.1

Het doel van deze opzet is om partijen ertoe aan te zetten reeds aanstonds in de procedure volledige openheid van zaken te geven; slechts als het met het oog op het beginsel van hoor en wederhoor of met het oog op een goede instructie van de zaak noodzakelijk is, kan de rechter een verdere conclusiewisseling toestaan (zie art. 132 lid 2 en 3 Rv), waarbij een gemotiveerd verzoek van beide partijen niet snel terzijde zal worden geschoven. Dit systeem is overgenomen van art. 109 (oud) Rv dat gold voor kantongerechtzaken.2 De kritiek die ik daarop in 1996 had houd ik nog steeds staande. Die kritiek luidde als volgt:

De rechter behoort derhalve een zekere beleidsvrijheid te hebben ten aanzien van de vraag of hij zich voldoende voorgelicht acht. Maar hij moet daarbij wel rekening houden met de opgewekte verwachtingen en gerechtvaardigde belangen van partijen. Oberraschungsentscheidungen moeten vermeden worden. Ik geef enkele voorbeelden uit de rechtspraak.3

In een procedure tot ontbinding van een arbeidsovereenkomst heeft de Hoge Raad overwogen dat voor de vraag of voldoende recht is gedaan aan het beginsel van hoor en wederhoor niet steeds beslissend is dat betrokkene de gelegenheid heeft gehad zich schriftelijk over het verzoek van zijn wederpartij uit te laten en behoorlijk is opgeroepen om door de rechter op dat verzoek te worden gehoord. Het beginsel van hoor en wederhoor verzet zich óók ertegen dat einduitspraak wordt gedaan zonder aan een partij, die op grond van de processuele gang van zaken in redelijkheid mocht verwachten nog in de gelegenheid te zullen worden gesteld een essentieel, maar nog onvoldoende toegelicht onderdeel van haar stellingen nader te adstrueren, deze gelegenheid te bieden. In zoverre beperkt het beginsel de beleidsvrijheid welke ter zake van het bepalen van een nadere mondelinge behandeling aan de rechter toekomt.4

En zo overwoog de Hoge Raad in een onteigeningsprocedure dat het hof, nadat partijen hadden verzocht te worden toegelaten tot de pleidooien, doch daarvan voorlopig hadden afgezien, aangezien zij in de gerechtvaardigde veronderstelling verkeerden dat het hof eerst advies van deskundigen zou vragen, alvorens uitspraak te doen (zonder dat een nader advies van deskundigen door het hof nodig werd geoordeeld) partijen alsnog in de gelegenheid te stellen de zaak mondeling toe te lichten.5 In dezelfde lijn zie ik de uitspraak van de Hoge Raad van 19 oktober 2001, NJ 2001, 653, waarin de beslissing van het betreffende gerechtshof om de schade te begroten in plaats van partijen daartoe naar een schadestaatprocedure te verwijzen, niet ter discussie wordt gesteld, maar wel het feit dat het hof partijen niet in de gelegenheid had gesteld om zich uit te laten over de stellingen betreffende de schadefactoren en de omvang van de schade.

Evenzeer behoort de rechter desgevraagd partijen de gelegenheid te bieden om hun stellingen aan te passen aan een uitspraak van een (hogere) rechter die van belang is voor de uitkomst in hun geschil. Men leze een en ander in het licht van mijn opmerkingen over de aanvulling van rechtsgronden door de rechter in par. 33 hiervoor.

Waar het om gaat is of partijen er - gezien de aard van het geschil of het verloop van het processuele debat - op bedacht hadden moeten zijn dat de rechter een bepaald aspect in hun geschil aan zijn oordeel ten grondslag zou kunnen leggen; is dat het geval, dan kunnen zij zich er niet over beklagen over dat aspect niet gehoord te zijn.6