2.1 Aristoteles’ teksten

‘Vervolgens moeten wij het hebben over billijkheid en het billijke, en meer bepaald over hun verhouding tot respectievelijk rechtvaardigheid en recht. Bij nadere beschouwing blijkt namelijk dat rechtvaardigheid en billijkheid niet identiek zijn zonder meer maar ook niet verschillend qua soort. Soms prijzen we wat billijk is en de mens die deze kwaliteit bezit zelfs in die mate dat we ook om andere kwaliteiten te prijzen de term “billijk” gebruiken in plaats van “goed” en met “billijker” aanduiden dat iets beter is. Soms echter, wanneer we er goed over nadenken, vinden we het vreemd dat het billijke prijzenswaard is als het verschilt van wat rechtvaardig is. Ofwel het rechtvaardige is niet goed, ofwel het billijke is niet goed – gesteld dat het twee verschillende dingen zijn – ofwel ze zijn allebei goed, maar dan zijn ze identiek. Dit zijn zo ongeveer de overwegingen waaruit de moeilijkheid omtrent het billijke voortkomt. Ze zijn allemaal in zekere zin juist en zeker niet onverzoenlijk. Immers, het billijke is superieur aan een bepaalde vorm van recht, maar is niettemin zelf rechtvaardig; het is evenwel niet superieur aan het recht als iets dat tot een andere soort behoort. Recht en het billijke kunnen dus samenvallen, ze zijn allebei goed, maar het billijke is superieur.

De moeilijkheid ontstaat in feite doordat het billijke weliswaar rechtvaardig is maar niet samenvalt met het recht dat op de wet gebaseerd is, maar veeleer verbetering inhoudt op het wettelijke recht. De reden daarvan is dat de wet altijd algemeen is en het in sommige kwesties onmogelijk is een algemene uitspraak te doen die juist is. Wanneer het dus noodzakelijk is een algemene uitspraak te doen, maar het onmogelijk is dat op een juiste manier te doen, houdt de wet rekening met wat in de meeste gevallen voorkomt, zonder evenwel over het hoofd te zien dat hij daardoor tekortschiet. En hij is daarom niet minder juist. Dat hij tekortschiet ligt immers noch aan de wet noch aan de wetgever, maar aan de aard van de zaak zelf; de materie van het menselijk handelen laat zich nu eenmaal niet vatten in algemene bepalingen. Wanneer de wet dus een algemeen voorschrift geeft en er zich dan een geval voordoet dat niet onder dat voorschrift valt, dan is het juist – in zoverre als de wetgever ons in de steek laat en door het absolute karakter van zijn voorschriften in gebreke blijft – deze tekortkoming te herstellen; men moet dan voorschrijven wat de wetgever zelf voorgeschreven had als hij daar geweest was en wat hij in de wet opgenomen had als hij het onderhavige geval gekend had. Daarom is het billijke rechtvaardig en superieur aan een bepaalde vorm van recht; het is weliswaar niet superieur aan het recht zonder meer, maar is superieur aan het recht in zoverre dit door het absolute karakter van zijn bepalingen fouten insluit. Dit is dus de aard van het billijke: het is een verbetering van de wet, in zoverre die door zijn algemene karakter tekortschiet. Dat is immers ook de reden waarom niet alles door de wet bepaald is: in sommige zaken is het namelijk onmogelijk een wet in te voeren en is er dus een bijzonder decreet nodig. Als de zaak zelf onbepaald is, is ook de regel onbepaald – zoals de loden maatstok die men gebruikt bij bouwwerken op Lesbos. Die maatstok is namelijk buigzaam en past zich aan de vorm van de steen aan;9 en zo is ook een decreet aangepast aan de feiten. Zo is dus duidelijk geworden wat het billijke is, dat het rechtvaardig is en dat het superieur is aan een bepaalde vorm van recht. En daaruit blijkt ook wie een billijk mens is: wie kiest en doet wat billijk is en niet ten nadele van een ander rigoureus op zijn recht staat, maar veeleer geneigd is minder dan zijn deel te nemen al staat de wet aan zijn kant, die is billijk. En zijn karakterhouding is billijkheid; zij is een vorm van rechtvaardigheid, niet een afzonderlijke karakterhouding.’

‘Ook wat billijk is beschouwen we namelijk als rechtmatig, en billijkheid is het recht waarin de geschreven wet niet voorziet. Dit gebrek is soms ongewild, als het aan de aandacht van de wetgever is ontsnapt, maar soms laten wetgevers het bewust bestaan, wanneer ze niet kunnen specificeren maar genoodzaakt zijn een algemene uitspraak te doen terwijl het gezegde niet algemeen geldig is maar slechts in de meeste gevallen; en waar het bij gebrek aan ervaring moeilijk specificeren is, bijvoorbeeld wanneer het erom gaat met wat voor metalen voorwerp van welke omvang iemand een ander kan verwonden – een heel leven zou te kort zijn om dat allemaal op te sommen. Als het onderwerp onbepaald is en er toch behoefte is aan wetgeving, is het onvermijdelijk zich uit te drukken zonder nadere bepalingen. Het gevolg is dat als iemand een ring draagt, hij volgens de geschreven wet11 wanneer hij zijn hand uitsteekt of een klap uitdeelt ontvankelijk is en een vergrijp pleegt, terwijl hij in werkelijkheid geen vergrijp pleegt. Dit laatste is het oordeel dat berust op wat billijk is.’

‘Billijk is zowel begrip te hebben voor wat menselijk is, als acht te slaan niet op de wet maar op de wetgever, niet op de woorden van de wetgever maar op de gedachte erachter (…).’

‘Men zou kunnen tegenwerpen dat wanneer de wet niet in staat is gevallen te definiëren, de mens daarover ook niet zou kunnen oordelen. Maar daartoe leidt de wet magistraten nu juist op en zij laat het vervolgens aan hun “meest rechtvaardige oordeel” over om over de zaken te oordelen; en zij geeft hun de bevoegdheid om het geschreven recht te corrigeren waar dat volgens hun ervaring wenselijk is.’13

‘[W]aar niet de wet regeert is geen sprake van staatsinrichting. De wet moet regeren over alles, [magistraten] moeten alleen individuele gevallen beoordelen; dan pas kan men van een staatsinrichting spreken.’14