5.3 Engels recht; conservatietechniek van rechtswege

Net als in de Duitse rechtspraktijk, wordt in het Engelse recht ruimhartiger gebruik gemaakt van de conservatietechniek dan in het Nederlandse recht. Engels recht gaat hierbij nog verder dan het Duitse recht; naar Engels recht wordt bij transacties automatisch/van rechtswege de conservatietechniek gebruikt (zonder dat partijen een dergelijke intentie hoeven te verklaren of registreren). De naam van dit instrument luidt de Vendor Purchaser Constructive Trust (hierna: VPCT).1, 2 Dit instrument brengt teweeg dat zodra (a) een geldige overeenkomst is gesloten betreffende een goed, (b) een redelijke tegenprestatie is bedongen en (c) het verkochte goed ‘uniek’ is, het goed door middel van een constructive trust goederenrechtelijk wordt ‘geconserveerd’ voor de later uit te voeren beschikkingshandeling. De maatstaf voor de vraag of een goed uniek is, luidt of schadevergoeding (in geld) een adequate remedie zou vormen; bij een ontkennend antwoord op deze vraag is een goed ‘uniek’. Schadevergoeding vormt een adequate remedie indien een goed gemakkelijk te verwerven is op de markt. Onroerend goed is van oudsher een goed dat uniek is, omdat het per definitie onmogelijk is om dezelfde onroerende zaak te verkrijgen als de onroerende zaak die gekocht is. Ook aandelen in een besloten vennootschap zijn ‘uniek’. Bij aandelen in beursgenoteerde vennootschappen is dat echter weer niet het geval; voor deze aandelen vormt schadevergoeding een adequate remedie, omdat met het geld andere aandelen in dezelfde vennootschap kunnen worden gekocht.3

Het conserveren houdt in dat verhaal zoekende schuldeisers van de verkoper geen greep hebben op het verkochte goed en dat ook een vervreemding/bezwaring ten gunste van een derde niet langer mogelijk is, behoudens de toepassing van derdenbescherming. Deze derdenbescherming verdient een uitgebreidere analyse. Net zoals het Nederlandse recht in de artikelen 3:23 en 3:24 BW een speciale regeling kent voor derdenbescherming bij onroerende zaken (naast de meer algemene regeling van art. 3:88 BW), kent het Engelse recht sinds 1925 voor onroerende zaken een aparte regeling van deze materie in de artikelen 28 t/m 33 in de Land Registration Act (waarvan de meest recente versie dateert uit 2002).4 Deze bepalingen bevatten kort gezegd de regeling die ook het Nederlandse recht kent: hetgeen is ingeschreven heeft derdenwerking, hetgeen niet is ingeschreven ontbeert dit effect. Het relevante verschil met het Nederlandse recht is dat ook de equitable interest (die dus bij iedere transactie waarbij wordt beschikt over een onroerende zaak ontstaat) een inschrijfbaar feit oplevert,5 en dat zodoende bij iedere beschikkingshandeling de conservatietechniek kan worden toegepast (net als bij de Duitse Vormerkung). Echter, de equitable interest van de koper in het geval van koop van onroerend goed vergt inschrijving in registers om goederenrechtelijk effect te verwerven, waardoor van een daadwerkelijk ‘automatisch’ conserveren geen sprake is. Evenmin is hiervan sprake bij het beschikken over roerende zaken.6 Bij andere typen goederen, zoals intellectuele eigendomsrechten of aandelen, wordt terdege automatisch een equitable interest gecreëerd ten behoeve van de (eerste) koper. Derden moeten bewijzen dat zij te goeder trouw zijn en een redelijke tegenprestatie geven in ruil voor het goed, teneinde beschermd te worden tegen deze equitable interest op grond van de bona fide purchaser-doctrine.7 Echter, de tweede koper mag er in beginsel vanuit gaan dat hij met een ‘eerlijke’ partij handelt (en dus niet met een verkoper die het goed eerder heeft verkocht aan een andere koper).8

Indien deze derde echter een curator/schuldeiser is (men neme de situatie waarin de verkoper failleert voordat deze levert), dan biedt derdenbescherming in geen enkele situatie soelaas. De reden hiervoor is dat de curator in Angelsaksische jurisdicties eigenaar wordt van de failliete boedel, maar dat dit geen verkrijging is die een (redelijke) tegenprestatie kent. De curator komt aldus geen beroep toe op de bona fide purchaser-doctrine. In de praktijk komt de curator op de hoogte van de aanspraak van de koper doordat de curator toegang krijgt tot de boeken van de failliet of door de koper op de hoogte wordt gesteld van diens recht nadat de koper het gepubliceerde faillissement van de verkoper heeft vernomen, of nadat de koper is aangeschreven door de curator zelf. Het gevolg hiervan is dat bij andere goederen als (on)roerende zaken automatisch de conservatietechniek wordt gebruikt, die bovendien bij contraire verhaalsuitoefening (jegens schuldeisers) aanzienlijk sterker functioneert dan bij een contraire beschikkingshandeling (jegens bijvoorbeeld een tweede koper).