1.1.2 Kort literatuuroverzicht

9. In het dagelijks leven denken we vaak helemaal niet na over wat er precies bij welk subjectief recht hoort. We kopen en verkopen voortdurend dingen zonder ons er heel erg druk om te maken. Bijna altijd gaat dat goed. Soms komt echter de vraag op of, simpel gezegd, iemand die ‘het ene’ verkrijgt automatisch ook ‘het andere’ verkrijgt.1 Praktisch gezien kan dat nogal een verschil maken; kun je bijvoorbeeld als koper van een defecte tweedehandsauto wel of niet de garantie inroepen die de verkoper van de fabrikant had gekregen? Voor deelnemers aan het rechtsverkeer is het van groot belang om op dit soort vragen het antwoord te weten, zodat zij hun transacties daarop kunnen aanpassen.

10. Vanwege dit praktische belang bestaat een behoorlijke hoeveelheid literatuur waarin – op deelonderwerpen – naar een antwoord wordt gezocht op de vraag wat er precies ‘mee overgaat’ bij de verkrijging van subjectieve rechten. Vaak wordt aandacht besteed aan één of enkele van de genoemde figuren. Zo zijn er de afgelopen jaren in de Nederlandse literatuur meerdere proefschriften verschenen die (deels) betrekking hebben op bestanddeelvorming,2 afhankelijke rechten in het algemeen3 en bijzondere verschijningsvormen,4 nevenrechten5 en kwalitatieve rechten.6 Ook in de ons omringende landen verschenen proefschriften over (specifieke) afhankelijke rechten en nevenrechten.7 Proefschriften die meerdere van de genoemde figuren gezamenlijk tot onderwerp hebben, zijn in de Nederlandse literatuur niet verschenen, maar in het buitenland wel.8

11. Ook in de handboeken die het vermogensrecht als onderwerp hebben, wordt in meerdere of mindere mate aandacht besteed aan wat er precies bij subjectieve rechten hoort, eveneens uitgesplitst naar bestanddeelvorming,9 afhankelijke rechten in het algemeen10 en voor specifieke verschijningsvormen,11 nevenrechten 12 en kwalitatieve rechten.13

12. De genoemde literatuur wordt verderop in dit boek meer uitgebreid aangehaald en besproken. Ik loop daar nu alvast kort op vooruit door een tweetal algemene opmerkingen te maken. De eerste is dat er in de Nederlandse literatuur ongemakkelijkheid bestaat over de verhouding tussen de genoemde figuren. Men is zich ervan bewust dat deze figuren (grote) overlap vertonen. Zo bestaat er een grote functionele gelijkheid tussen bestanddelen en afhankelijke rechten, omdat beide niet zelfstandig – maar wel met iets anders – tot onderwerp van een goederenrechtelijke beschikkingshandeling (zoals een overdracht van de ene partij aan de andere) gemaakt kunnen worden.14 Ook de nevenrechten tonen grote gelijkenis met de afhankelijke rechten en er zijn zelfs meerdere nevenrechten – pand, hypotheek, rechten uit borgtocht – die tevens afhankelijke rechten zijn.15 Daarnaast is het bij een vordering tot betaling van een geldsom soms lastig om het verschil aan te geven tussen enerzijds afhankelijke en nevenrechten en anderzijds kwalitatieve rechten.16 De grote mate van overlap tussen de verschillende figuren heeft er echter niet toe geleid dat zij geïntegreerd zijn besproken.17 Dit betekent dat ook geen onderzoek is gedaan naar de verklaring voor het bestaan van al deze sterk op elkaar lijkende figuren.

13. De tweede opmerking is dat het bespreken van de genoemde figuren in de literatuur voornamelijk bedoeld lijkt om te categoriseren: kan een bepaalde figuur wel of niet worden gebruikt om een subjectief recht op een bepaalde manier aan te vullen? Voorbeelden daarvan zijn de discussies die zijn gevoerd over de vraag of eigendom tot zekerheid, voorbehouden eigendom, retentierechten, rechten uit een verklaring van consolidatie (de zogenaamde ‘403-verklaring’) en bankgaranties wellicht afhankelijke rechten of nevenrechten zijn van een vordering tot betaling van een geldsom, of dat zij daar los van staan.18 Er wordt dus gezocht naar praktische toepassingen van de verschillende rechtsfiguren die bepalen wat er bij een subjectief recht hoort. Deze figuren bieden echter nauwelijks houvast om te bepalen wanneer ze van toepassing zijn (zie meer uitgebreid randnummer 571 en 740). Een overkoepelende theorie ontbreekt.

14. In de buitenlandse literatuur is de focus net iets anders. Veel van de bovengenoemde figuren naar Nederlands recht worden daar geacht onder één groot beginsel van ‘accessoriëteit’ (das Akzessorietätsprinzip, le principe de l’accessoire) te vallen. Dit beginsel houdt kortgezegd in dat accessoire rechten niet zonder een hoofdrecht kunnen bestaan en dat ze het lot van het hoofdrecht volgen bij overgang, beslag of bezwaring met beperkte rechten.19 Dat leidt tot problemen, omdat sommige aanspraken van oudsher als accessoir worden gezien, terwijl ze niet altijd de bovengenoemde eigenschappen hebben. In de Duitse literatuur wordt de oplossing voor dit probleem gezocht in het ‘weg verklaren’ van alle uitzonderingen op het Akzessorietätsprinzip.20 Dit doet men door het beginsel opener op te vatten, waardoor het veel van zijn dogmatische trekken (en ook een deel van zijn zeggingskracht) kwijtraakt. Zo kunnen meer figuren ‘binnenboord’ worden gehouden.21 In Frankrijk is recentelijk juist betoogd dat men het principe de l’accessoire strakker moet opvatten, waardoor er beter mee te werken valt, maar een groot aantal in de Franse doctrine als accessoir geziene rechten buiten de omschrijving zouden vallen.22 In zijn kort geleden in België verschenen proefschrift lost Swinnen het probleem op een andere manier op. Hij onderscheidt de twee verschillende verschijningsvormen van accessoriëteit – het niet kunnen bestaan zonder hoofdrecht enerzijds en het volgen van het hoofdrecht bij overgang, bezwaring en beslag anderzijds – en laat zien dat daarmee tot een betere beschrijving van aanspraken met accessoire ‘trekjes’ gekomen kan worden.23

15. Opvallend is dat ook de buitenlandse literatuur, die uitgaat van een meerdere rechtsfiguren omvattend beginsel van accessoriëteit, vaak als hoofddoel heeft om bestaande rechten in te passen. Men gaat daarbij uit van bestaande wettelijke regelingen, in plaats van op zoek te gaan naar de gedachte die achter die regelingen verscholen ligt.24 Er wordt dus, zowel in de Nederlandse als de buitenlandse literatuur, niet of nauwelijks gezocht naar een overkoepelende verklaring voor wijze waarop aanspraken samenhangen met subjectieve rechten.25 Dat heeft tot gevolg dat discussies over het ‘mee over gaan’ van specifieke aanspraken – zoals de voorbeelden genoemd in randnummer 13 – beperkt blijven tot de vraag of deze aanspraken in één van de bestaande figuren – zoals het Nederlandse afhankelijke recht, nevenrecht, of kwalitatieve recht – te persen zijn.26 Zo niet, dan houdt het op. Het ontbreekt aan een overkoepelende verklaring die gebruikt zou kunnen worden om te beargumenteren welke aanspraken mee over kunnen gaan naar de verkrijger van een subjectief recht.