16.9.3 Forumkeuze en de weigeringsgronden van de artikelen 34 en 35 EEX-V°/27 en 28 Verdrag

Mag miskenning van een forumkeuze door het gerecht in de staat van herkomst reden zijn de erkenning of tenuitvoerlegging van een gerechtelijke uitspraak niet toe te staan? Art. 34 en 35 EEX-V°/27 en 28 Verdrag bevatten limitatief de weigeringsgronden voor een verzoek tot erkenning. Art. 34 lid 2 Verdrag verwijst voor de procedure voor verlof tot tenuitvoerlegging naar dezelfde bepalingen. Art. 41 EEX-V° is strikter en laat een afwijzing van het verzoek tot tenuitvoerlegging niet toe op grond van de art. 34 en 35 EEX-V°. Slechts in de verzetprocedure van art. 43 EEX-V° kan verlof tot tenuitvoerlegging worden geweigerd of ingetrokken. Erkenning en tenuitvoerlegging kunnen dus slechts op dezelfde gronden worden geweigerd. In verband met forumkeuze zijn slechts de volgende gronden van belang:

Schending van een forumkeuze waarop de art. 23 en 24 EEX-V°/17 en 18 Verdrag van toepassing zijn, zou kunnen worden beschouwd als een inbreuk op de openbare orde van de aangezochte staat. Dat zal met name kunnen worden gesteld indien een forumkeuze een gerecht of de gerechten van de aangezochte staat aanwees en het gerecht in de staat van herkomst deze forumkeuze heeft genegeerd. Daardoor is de zaak dan ten onrechte onttrokken aan de rechtsmacht van de gerechten die vervolgens over het verzoek tot erkenning of tenuitvoerlegging dienen te oordelen. Deze gedachte ligt voorts voor de hand indien wordt bedacht dat het internationale bevoegdheidsrecht in bijna alle EG- c.q. verdragsluitende staten van openbare orde is.2 Met name in de situatie waarbij het aangewezen gerecht van de aangezochte staat over het verzoek tot erkenning of tot verlof tot tenuitvoerlegging moet oordelen, kan de verleiding tot een toetsing van de forumkeuze bestaan.

De openbare orde kan ook betrekking hebben3 op het internationale procesrecht of het EG recht.4 Niettemin is controle van de bevoegdheid van het gerecht van de staat van herkomst uitdrukkelijk niet toegestaan op grond van art. 35 lid 3 EEX-V°/ 28 lid 3 Verdrag.5 De bevoegdheidsregels van de EEX-V° c.q. het Verdrag betreffen niet de openbare orde als bedoeld in art. 34 sub 1 EEX-V°/27 sub 1 Verdrag. Het is derhalve verboden de bevoegdheid van het gerecht in de staat van herkomst te toetsen op grond van de openbare orde.6 Ook een uitdrukkelijke of stilzwijgende forumkeuze mag niet aan de openbare orde worden getoetst.7 Een vergelijking kan in deze worden gemaakt met het arbitraal beding: ook dat kan niet op grond van de openbare orde worden getoetst in de aangezochte staat, indien het gerecht in de staat van herkomst het beding niet geldig acht.8 De ambtshalve toetsing op grond van art. 26 EEX-V°/20 Verdrag dient in deze de rechten en verplichtingen uit het Verdrag te waarborgen.

Art. 35 EEX-V°/28 Verdrag biedt evenmin aanknoping voor een toetsing achteraf van een forumkeuze. Art. 35 EEX-V°/28 Verdrag maakt weliswaar in sommige gevallen toetsing mogelijk van de bevoegdheid van het gerecht in de staat van herkomst, maar daartoe behoort forumkeuze in beginsel niet. Art. 34 en 35 EEX-V°/28 Verdrag beperkt de toetsing tot de bevoegdheid gebaseerd op de afdelingen 3, 4 en 6 respectievelijk 5 EEX-V°Nerdrag. De art. 23 en 24 EEX-V°/17 en 18 Verdrag komen voor in afdeling 7 respectievelijk 6 EEX-V°Nerdrag. In beginsel kunnen derhalve uitdrukkelijke noch stilzwijgende forumkeuze worden getoetst in de procedure tot erkenning of tenuitvoerlegging 9

Toch ontsnapt een uitdrukkelijke forumkeuze niet in alle gevallen aan een toetsing in de aangezochte staat. Art. 35 lid 1 EEX-V°/28 lid 1 Verdrag bepaalt dat de rechter in de aangezochte staat de erkenning c.q. tenuitvoerlegging weigert indien de bepalingen van de Afdelingen 3, 4 of 6 respectievelijk 5 van Titel II zijn geschonden. Indien de forumkeuze voorkomt in een verzekerings- (Afdeling 3) of consumentenovereenkomst (Afdeling 4) dan wel indien sprake is van een exclusieve bevoegdheid ex art. 22 EEX-V°/16 Verdrag (Afdeling 6 respectievelijk 5), zal de aangezochte rechter de bevoegdheid van het gerecht in de staat van herkomst toetsen. In art. 13 EEX-V°/12 Verdrag (afdeling 3) is de forumkeuze in verzekeringsovereenkomsten geregeld. Heeft een gerecht in de staat van herkomst bijv. bevoegdheid aangenomen op grond van een forumkeuze die de verzekeraar ruimere mogelijkheden geeft een geschil elders aanhangig te maken, dan kan de aangezochte rechter erkenning of tenuitvoerlegging in zijn staat weigeren. In art. 17 EEX-V°/15 Verdrag (Afdeling 4) komen beperkingen voor ten aanzien van de forumkeuze in consumentenovereenkomsten. Heeft het gerecht in de staat van herkomst zijn bevoegdheid bijv. gebaseerd op een forumkeuze die voor het ontstaan van het geschil is gesloten (bijv. in algemene voorwaarden van de wederpartij van de consument), dan zal het gerecht van de aangezochte staat erkenning en tenuitvoerlegging weigeren. Afdeling 6 EEX-V° of 5 Verdrag kan ten slotte met name aanleiding geven tot het toetsen van een forumkeuze, indien deze voorkomt in een huur- of pachtovereenkomst van een onroerend goed. In het laatste geval wordt overigens niet de forumkeuze getoetst, maar de aard van de overeenkomst en de grondslag voor de bevoegdheid van het gerecht van de staat van herkomst. De geldigheid van de forumkeuze hangt daarmee direct samen gelet op het bepaalde in art. 23 lid 5 EEX-V°/17 lid 3 Verdrag, omdat een forumkeuze in strijd met de art. 13 c.q. 12, 17 c.q. 15 en 22 c.q. 16 EEX-V°Nerdrag geen rechtsgevolg heeft. Opvallend is dat de forumkeuze in een individuele arbeidsovereenkomst (art. 21 EEX-V°) niet door het gerecht van de aangezochte staat mag worden getoetst.10 Dat is ook onder het Verdrag het geval, omdat de forumkeuze in een arbeidsovereenkomst is geregeld in art. 17 lid 5 Verdrag en dat artikel niet mag worden getoetst door het gerecht van de aangezochte verdragsluitende staat. Werknemers hebben hierdoor — ondanks dezelfde beperkte mogelijkheid tot het overeenkomen van een forumkeuze — minder bescherming tegen belastende forumkeuzen dan verzekerden, begunstigden van verzekeringsovereenkomsten, verzekeringnemers en consumenten. De reden voor deze afwijkende behandeling van werknemers is de veronderstelling dat een werknemer meestal eisende partij zal zijn en door een weigeringsgrond zou kunnen worden benadeeld.11 Mijns inziens is dit een merkwaardig argument, omdat verzekeringnemers, begunstigden van verzekeringsovereenkomsten en verzekerden ook bijna steeds eisende partij zullen zijn (namelijk tot betaling van een vergoeding op basis van een verzekeringsovereenkomst). Het onderscheid in behandeling tussen werknemers en verzekerden komt mij dan ook arbitrair over.