3.4 Methodologische beperkingen

De praktijk is vaak complexer dan de juridische werkelijkheid. Dit onderzoek komt dan ook met een aantal methodologische beperkingen.

In dit promotieonderzoek is enkel gebruik gemaakt van publiek beschikbare gegevens. Dit heeft als voordeel dat inzichtelijk wordt welke kennis en inzichten gebruikers van de jaarrekening kunnen opdoen. Voorts draagt onderzoek op basis van publiek toegankelijk informatie bij aan kennis over de omvang van verwachtingskloof. Een nadeel van het gebruik van publiek beschikbare informatie over kwaliteitsbevorderende maatregelen is dat de beschrijvingen en daarop gebaseerde conclusies kunnen – en waarschijnlijk op onderdelen zullen – afwijken van de werking van deze maatregelen in de praktijk. Tevens is het lastig, zo niet onmogelijk, om op basis van desk research conclusies te trekken over de cultuur en gebruiken binnen de accountantsorganisatie.

De focus in dit proefschrift ligt op Nederlandse accountantsorganisaties en de daarop van toepassing zijnde wetgeving. De problematiek in de accountantssector beperkt zich echter niet tot de landsgrenzen en ook op Europees en internationaal niveau komen kwaliteitsbevorderende maatregelen tot stand. Voorts beïnvloedt regelgeving die is ontwikkeld door de accountantsberoepsgroep en is vastgesteld door de NBA1 zoals de Verordening gedrags- en beroepsregels accountants (VGBA) en de Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij assurance-opdrachten (ViO) de accountant. De ontwikkeling en analyse van de beroepsregelgeving valt echter buiten het bestek van dit promotieonderzoek.

Resultaten uit dit proefschrift kunnen niet zonder meer worden toegepast op andere jurisdicties, en ook bevindingen met betrekking tot kwaliteitsbevorderende maatregelen uit andere jurisdicties zijn niet zonder meer op de Nederlandse situatie van toepassing. Daarvoor is nader rechtsvergelijkend onderzoek nodig. Voorts kan de ontwikkeling van kwaliteitsbevorderende wetgeving en de professionalisering van het Nederlandse accountantsberoep (hoofdstuk 4) in breder perspectief geplaatst worden door daarbij ook de ontwikkeling van kwaliteitsbevorderende regelgeving te betrekken. In hoofdstuk 8 maak ik gebruik van een beschrijvend empirisch onderzoek waarbij ik de gegevens uit de accountantsverklaringen duid op basis van wetenschappelijke kennis, een statistische analyse van de gegevens ontbreekt. Het is derhalve niet mogelijk om de resultaten uit dit promotieonderzoek te generaliseren naar alle (kwaliteitsbevorderende wet- en regelgeving voor) accountantsorganisaties.

In het onderzoek naar de totstandkoming en ontwikkeling van kwaliteitsbevorderende maatregelen uit hoofdstuk 4 zijn mogelijkerwijs niet alle stukken waarin het woord ‘accountant’ is opgenomen gevonden met behulp van de automatische zoekopdracht. Een oorzaak van het ontbreken van een Kamerstuk in de zoekresultaten kan zijn dat er in een parlementair stuk gebruik is gemaakt van woordafbrekingen waardoor het zoekprogramma de twee delen van het woord niet als één woord herkend heeft.2 Het ontbreken van een Kamerstuk kan ook verklaard worden doordat het parlementaire stuk niet (in zijn geheel) digitaal doorzoekbaar is.3

De kwaliteit van de accountantscontrole is een lastig concept door het ontbreken van een eenduidige definitie.4 Kwaliteit van de controlewerkzaamheden wordt voorts beïnvloed door niet alleen de kwaliteit van de verslaggeving maar ook door de kwaliteit van de accountant en de organisatie waarin hij werkzaam is. Informatie uit de accountantsverklaring kan bijdragen aan inzicht in de kwaliteit van de controle, maar geeft geen alomvattend beeld van de kwaliteit van de controlewerkzaamheden, of meer algemeen van de kwaliteit van de accountantsorganisatie als geheel. De kwaliteit van accountant, controlewerkzaamheden en accountantsorganisatie dient bezien te worden in het bredere geheel van (omgevings)factoren die de kwaliteit, en de perceptie daarvan, beïnvloeden. Conclusies uit dit promotieonderzoek dienen derhalve te worden beschouwd met inachtneming van de bredere maatschappelijke context.

Onderzoek naar effectiviteit impliceert een onderzoek naar een effect in de tijd. Hoewel er voorafgaand aan dit onderzoek (evaluatieve) studies zijn uitgevoerd naar kwaliteitsbevorderende maatregelen en er ook veelvuldig onderzoek naar audit quality voorhanden is, ontbreekt een nulmeting van de doelmatig- en doeltreffendheid van de kwaliteitsbevorderende maatregelen voor accountantsorganisaties.5 Dit heeft gevolgen voor de beantwoording van de onderzoeksvragen die centraal staat in dit proefschrift. Het ontbreken van een nulmeting noopt tot voorzichtigheid bij conclusies met betrekking tot de effect van kwaliteitsbevorderende maatregelen.

Het onderzoek uit hoofdstuk 7 is grotendeels gebaseerd op de informatie uit de statuten van de OOB-accountantsorganisaties zoals deze op 1 juli 2018 op company.info beschikbaar was. Statutaire wijzigingen na 1 juli 2018 zijn niet meegenomen in het onderzoek. Het is mogelijk dat statutaire wijzigingen die voor 1 juli 2018 zijn doorgevoerd op 1 juli 2018 nog niet beschikbaar waren gesteld op company.info. Deze wijzigingen ontbreken eveneens in dit onderzoek. Zo beschouwd is het onderzoek uit hoofdstuk 7 een momentopname van de statutaire werkelijkheid van de OOB-accountantsorganisaties van company. info op 1 juli 2018.

De conclusies uit hoofdstuk 8 zijn gebaseerd op informatie uit vier boekjaren. Dit heeft als voordeel dat er een indicatie van ontwikkeling van kwaliteit gegeven kan worden. Vier boekjaren is echter een beperkte dataset waardoor conclusies met betrekking tot de ontwikkeling van materialiteit – en daaruit voortvloeiende conclusies over de kwaliteit van de controlewerkzaamheden – met grote voorzichtigheid geïnterpreteerd moeten worden.

In het onderzoek dat ik uitvoer op basis van de accountantsverklaringen doe ik geen uitspraken over de juistheid van de absolute hoogte van de materialiteit maar duid ik slechts relatieve verschillen tussen de uit publieke gegevens verworven informatie over door de accountant gehanteerde materialiteit bij OOB’s.