HvJ EU, 04-10-2024, nr. C-494/23

Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 1, lid 1, van verordening nr. 1215/2012 aldus moet worden uitgelegd dat onder het begrip ‘burgerlijke en handelszaken’ in de zin van die bepaling, een vordering valt die ertoe strekt de toestemming van de verwerende partij in het kader van een verzoek om vrijgave van een in gerechtelijke bewaring gegeven voorwerp te vervangen, wanneer die vordering een incidentele procedure is ten opzichte van de procedure over gerechtelijke bewaring van het voorwerp dat door de strafrechtelijke vervolgingsautoriteit in beslag is genomen.

Vooraf zij eraan herinnerd dat verordening nr. 1215/2012 strekt tot opheffing en vervanging van verordening nr. 44/2001 — die op haar beurt het Executieverdrag heeft vervangen —, zodat de door het Hof aan de bepalingen van laatstgenoemde rechtsinstrumenten gegeven uitlegging ook geldt voor verordening nr. 1215/2012, voor zover deze bepalingen als ‘gelijkwaardig’ kunnen worden beschouwd (arrest van 30 juni 2022, Allianz Elementar Versicherung, C-652/20, EU:C:2022:514, punt 20 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Dit is het geval met artikel 1, lid 1, van verordening nr. 1215/2012, waarin staat dat deze verordening ‘wordt toegepast in burgerlijke en handelszaken, ongeacht de aard van het gerecht’, aangezien deze bepaling gelijkwaardig is aan artikel 1, lid 1, van verordening nr. 44/2001 en artikel 1, eerste alinea, eerste volzin, van het Executieverdrag.

Volgens vaste rechtspraak moet, ter verzekering van de grootst mogelijke gelijkheid en eenvormigheid van de rechten en verplichtingen die voor de lidstaten en belanghebbenden uit verordening nr. 1215/2012 voortvloeien, het begrip ‘burgerlijke en handelszaken’ niet worden opgevat als een eenvoudige verwijzing naar het nationale recht van een van de betrokken staten. Dat begrip moet worden beschouwd als een zelfstandig begrip dat moet worden uitgelegd aan de hand van het doel en het systeem van die verordening alsook aan de hand van de algemene beginselen die voortvloeien uit de nationale rechtsorden (zie in die zin arresten van 7 mei 2020, Rina, C-641/18, EU:C:2020:349, punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 16 juli 2020, Movic e.a., C-73/19, EU:C:2020:568, punt 33).

In dit verband blijkt uit de rechtspraak van het Hof dat bepaalde geschillen tussen een overheidsinstantie en een particulier weliswaar binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1215/2012 kunnen vallen wanneer het beroep in rechte betrekking heeft op acta jure gestionis, maar dat dit anders is wanneer de overheidsinstantie krachtens haar overheidsbevoegdheden handelt (zie in die zin arresten van 6 oktober 2021, TOTO en Vianini Lavori, C-581/20, EU:C:2021:808, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 22 december 2022, Eurelec Trading, C-98/22, EU:C:2022:1032, punt 21 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wanneer immers een der partijen bij het geding haar overheidsbevoegdheden uitoefent, omdat zij daarbij gebruikmaakt van bevoegdheden die buiten het bestek vallen van de voor betrekkingen tussen particulieren geldende regels van gemeen recht, is een dergelijk geschil uitgesloten van het begrip ‘burgerlijke en handelszaken’ in de zin van artikel 1, lid 1, van verordening nr. 1215/2012 (arresten van 6 oktober 2021, TOTO en Vianini Lavori, C-581/20, EU:C:2021:808, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 22 december 2022, Eurelec Trading, C-98/22, EU:C:2022:1032, punt 22 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Teneinde vast te stellen of een aangelegenheid al dan niet onder het begrip ‘burgerlijke en handelszaken’ in de zin van artikel 1, lid 1, van verordening nr. 1215/2012 en dus binnen de werkingssfeer van deze verordening valt, moeten bijgevolg de rechtsbetrekking tussen de procespartijen en het voorwerp van het geschil worden vastgesteld of, als alternatief, de grondslag en de nadere regels voor de instelling van de vordering worden onderzocht (arresten van 6 oktober 2021, TOTO en Vianini Lavori, C-581/20, EU:C:2021:808, punt 36 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 22 december 2022, Eurelec Trading, C-98/22, EU:C:2022:1032, punt 23 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Hoewel het aan de verwijzende rechter staat om dit te beoordelen, lijkt het niettemin nuttig dat het Hof, in het licht van de bij hem ingediende opmerkingen, enige verduidelijking geeft over de elementen die in aanmerking kunnen worden genomen.

Zodoende heeft het Hof reeds geoordeeld dat een geschil tussen twee ondernemingen in een procedure tot opheffing van een derdenbeslag dat betrekking heeft op de levering van brandstoffen ten behoeve van een militaire operatie onder het begrip ‘burgerlijke en handelszaken’ valt, aangezien het openbare doel van bepaalde activiteiten op zich immers niet volstaat om die activiteiten te kwalificeren als acta jure imperii (zie in die zin arrest van 3 september 2020, Supreme Site Services e.a., C-186/19, EU:C:2020:638, punten 65 en 66). Het Hof was echter van oordeel dat dit niet gold voor een vordering tot verkrijging van de bevoegdheid om het bestaan van toekomstige overtredingen vast te stellen bij eenvoudig proces-verbaal van een ambtenaar van de betrokken overheidsinstantie, aangezien zij in werkelijkheid bevoegdheden betreft die buiten het bestek vallen van de op betrekkingen tussen particulieren toepasselijke regels van gemeen recht (arrest van 22 december 2022, Eurelec Trading, C-98/22, EU:C:2022:1032, punt 25 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In casu blijkt uit de verwijzingsbeslissing dat de vordering tot het verkrijgen van vervangende toestemming voor de vrijgave van het in gerechtelijke bewaring gegeven voorwerp een procedure is waarbij het gebrek aan toestemming van de verweerder voor het verzoek om vrijgave van de gerechtelijke bewaring kan worden vervangen door een rechterlijke beslissing, teneinde te bepalen aan welke persoon de rechterlijke instantie het in bewaring gegeven voorwerp moet teruggeven.

Zoals de verwijzende rechter heeft aangegeven, vormt die vordering — die is gebaseerd op door de strafrechtelijke vervolgingsautoriteit ingeleide inbeslagnemingprocedures en procedures waarbij het betrokken voorwerp in bewaring wordt gegeven — een noodzakelijke voorwaarde voor de vrijgave en de teruggave van het in gerechtelijke bewaring gegeven voorwerp.

Hieruit volgt dat de procedure over de vervanging van de toestemming, zowel wat het doel als de grondslag ervan betreft, onlosmakelijk verbonden is met de inbeslagneming van het voorwerp door de strafrechtelijke vervolgingsautoriteit en de daaropvolgende bewaring ervan, zodat zij niet los van deze procedures kan worden onderzocht.

De inbeslagneming van een voorwerp in het kader van een strafprocedure en de daaropvolgende gerechtelijke bewaring ervan, vormen typische uitingen van overheidsbevoegdheden, omdat daartoe eenzijdig door de strafrechtelijke vervolgingsautoriteit wordt besloten en deze handelingen bindend zijn voor de partijen die bij het geschil zijn betrokken.

Een geding van deze aard vloeit namelijk voort uit een uitoefening van overheidsbevoegdheden door een der partijen bij het geding, omdat daarbij gebruik wordt gemaakt van bevoegdheden die buiten het bestek vallen van de voor betrekkingen tussen particulieren geldende regels van gemeen recht (zie in die zin arrest van 15 februari 2007, Lechouritou e.a., C-292/05, EU:C:2007:102, punt 34).

Hieruit volgt dat een vordering tot vervanging van de toestemming — voor zover deze een incidenteel karakter heeft ten opzichte van de procedure over de gerechtelijke bewaring van het voorwerp dat door de strafrechtelijke vervolgingsautoriteit in beslag is genomen en aan de vrijgave van die bewaring voorafgaat — ook als een uitoefening van overheidsbevoegdheden moet worden beschouwd.

In dit verband heeft het Hof reeds geoordeeld dat, wanneer het onderwerp van een geding buiten het toepassingsgebied van verordening nr. 1215/2012 valt, het bestaan van een prealabele vraag waarop de rechter een antwoord moet geven om het geding te kunnen beslissen, ongeacht de inhoud ervan, de toepassing van die verordening niet kan rechtvaardigen (zie in die zin arrest van 25 juli 1991, Rich, C-190/89, EU:C:1991:319, punt 26).

Het zou overigens in strijd zijn met de rechtszekerheid — een van de doelstellingen van verordening nr. 1215/2012 — wanneer de toepasselijkheid van die verordening zou afhangen van het bestaan van een prealabele vraag (zie in die zin arrest van 15 mei 2003, Préservatrice foncière TIARD, C-266/01, EU:C:2003:282, punt 42).

Aan deze uitlegging kan evenmin worden afgedaan door het feit dat die voorafgaande procedure plaatsvindt onder particulieren, in afwezigheid van de strafrechtelijke vervolgingsautoriteit, dat de procedure een contradictoir karakter heeft, en dat de nadere regels voor de uitoefening ervan beheerst worden door de regels van burgerlijke rechtsvordering.

Het feit dat degene die om de vrijgave van een in gerechtelijke bewaring gegeven voorwerp verzoekt, handelt op grond van een vordering die haar oorsprong vindt in een overheidshandeling, volstaat namelijk om die procedure, ongeacht de aard van de gevolgde procedurevoorschriften, buiten de werkingssfeer van verordening nr. 1215/2012 te houden. Dat de bij de verwijzende rechter ingestelde vordering een civielrechtelijk karakter heeft, voor zover zij ertoe strekt te bepalen aan wie het in beslag genomen en in gerechtelijke bewaring gegeven voorwerp moet worden teruggegeven, is bijgevolg volstrekt irrelevant (zie in die zin arrest van 15 februari 2007, Lechouritou e.a., C-292/05, EU:C:2007:102, punt 41 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Gelet op het voorgaande moet op de gestelde vraag worden geantwoord dat artikel 1, lid 1, van verordening nr. 1215/2012 aldus moet worden uitgelegd dat onder het begrip ‘burgerlijke en handelszaken’ in de zin van die bepaling, geen vordering valt die ertoe strekt de toestemming van de verwerende partij in het kader van een verzoek om vrijgave van een in gerechtelijke bewaring gegeven voorwerp te vervangen, wanneer die vordering een incidentele procedure is ten opzichte van de procedure over gerechtelijke bewaring van het voorwerp dat door de strafrechtelijke vervolgingsautoriteit in beslag is genomen.

Gelet op het antwoord op de eerste vraag, behoeft op de tweede vraag niet te worden geantwoord.