HvJ EU, 29-07-2024, nr. C-774/22

Om te beginnen is het duidelijk dat, ook al bevat de Brussel I bis-verordening geen definitie van het voor de toepassing ervan vereiste ‘grensoverschrijdend element’, aan dit begrip een autonome uitlegging moet worden gegeven, waarbij rekening moet worden gehouden met de systematiek en de doelstellingen van deze verordening, teneinde de uniforme toepassing daarvan in alle lidstaten te verzekeren.19.

Dienaangaande heeft het Hof in zijn rechtspraak sinds het arrest Owusu in de regel voor een pragmatische benadering gekozen. Volgens het Hof, en in overeenstemming met de in punt 24 hierboven gegeven uitlegging, bevat een bij een gerecht van een lidstaat aanhangig gemaakte zaak een relevant ‘internationaal karakter’ wanneer het bestaan daarvan ‘vragen doet rijzen over de bepaling van de internationale bevoegdheid van dat gerecht’.20. Anders gezegd, het systeem van Brussel treedt in werking wanneer een zaak een element bevat dat het verbindt met een vreemd land (of dat nu die andere lidstaat of een derde staat is) dat volstaat om de mogelijkheid in het leven te roepen dat de gerechten van dat land kennis nemen van de zaak en deze afdoen21., waardoor dan de vraag rijst of het passend is voor de aangezochte rechter om daartoe (al dan niet) over te gaan. In die situatie is de betrokken regeling voor deze rechter immers een noodzakelijk instrument om die vraag te kunnen beantwoorden.

Deze toets moet mijns inziens ruim worden toegepast. Om de Brussel I bis-verordening haar doel te laten bereiken, moet zij telkens van toepassing zijn22. wanneer zich internationale bevoegdheidsvragen kunnen voordoen, onder meer om te voorkomen dat potentiële bevoegdheidsconflicten uitmonden in daadwerkelijke bevoegdheidsconflicten. Aangezien de doelstellingen van rechtszekerheid en voorspelbaarheid die met dat instrument23. worden nagestreefd voorts veronderstellen dat partijen gemakkelijk kunnen voorzien welke bevoegdheidsregeling op hun geschil van toepassing zal zijn en de aangezochte rechter van een lidstaat gemakkelijk zijn bevoegdheid kan bepalen24., moet een en ander niet al te ingewikkeld worden gemaakt. Het gaat er niet om te bepalen of de buitenlandse rechterlijke instanties daadwerkelijk bevoegd zijn om de betrokken zaak af te doen.25. Voldoende is dat het aspect dat de zaak verbindt met het vreemde land in kwestie een aannemelijke reden vormt voor de gerechten ervan om kennis te nemen van de zaak en deze af te doen.

Het internationale karakter van een zaak komt vaak voort uit het feit dat eiser en verweerder hun woonplaats in verschillende staten hebben. Het feit dat eiser en verweerder hun woonplaats op hun respectieve grondgebied hebben, is voor de gerechten van elke staat een aannemelijke reden om kennis te nemen van de zaak en deze af te doen (zoals blijkt uit verschillende bepalingen van de Brussel I bis-verordening, waaronder artikel 18, lid 1, ervan). Dit is echter niet het enige mogelijke scenario. Zoals de Commissie betoogt, kan het internationale karakter van een zaak, wanneer de partijen in dezelfde staat zijn gevestigd, voortvloeien uit verschillende factoren die onder meer verband houden met het voorwerp van de zaak.26.

De toepassing van de bovenstaande toets op de onderhavige zaak wil ik pas later aan de orde stellen, maar ik zal hier al enkele voorbeelden geven. Wanneer bijvoorbeeld een gerecht van een lidstaat wordt aangezocht in een zaak waarbij enerzijds twee in die staat wonende partijen zijn betrokken, maar die anderzijds betrekking heeft op een onrechtmatige daad die in het buitenland heeft plaatsgevonden, of op de huur van een in een ander land gelegen onroerend goed, is de Brussel I bis-verordening van toepassing.27. In beide voorbeelden is het aanknopingspunt van de zaak met het buitenland of deze zaak ‘vragen doet rijzen over de bepaling van de internationale bevoegdheid van dat gerecht’. Dit zou kunnen leiden tot de bevoegdheid van de gerechten van dat land. Het feit dat de onrechtmatige daad of het onroerend goed waar het om gaat op het grondgebied van dat vreemde land moet worden gesitueerd, is een aannemelijke reden voor de gerechten van dat land om kennis te nemen van de zaak en deze af te doen.28. De Brussel I bis-verordening bevestigt dit, aangezien deze factoren uitdrukkelijke bevoegdheidsgronden vormen krachtens respectievelijk artikel 7, lid 2, en artikel 24, lid 1, ervan.29. In die zin heeft het Hof in het arrest IRnova30. terecht geoordeeld dat een geding tussen twee in dezelfde lidstaat gevestigde partijen over het recht op in derde landen geregistreerde octrooien een ‘internationaal karakter’ had. Wanneer een land een octrooi heeft verleend, is het aannemelijk dat de gerechten van dat land zich bevoegd verklaren voor geschillen die dat octrooi betreffen.31.

Het is juist dat het Hof in de arresten Parking en Interplastics32., Generalno konsulstvo na Republika Bulgaria33. en Inkreal34. voor een enigszins andere benadering heeft gekozen van het voor de toepassing van de Brussel I bis-verordening vereiste ‘grensoverschrijdend element’.

In een van de gevoegde zaken die tot het eerstgenoemde arrest hebben geleid, was een procedure aanhangig gemaakt bij de rechter van een lidstaat tegen een verweerster met vestigingsplaats in die staat, door een eiser met woonplaats in een andere staat. De Commissie gaf blijk van twijfels of er sprake was van het voor de toepassing van het systeem van Brussel ‘grensoverschrijdend element’. Hoewel dat duidelijk was na het arrest Owusu, en het Hof hiernaar verwees, voegde het een ten overvloede geformuleerd argument toe. Het Hof verwees, kort gezegd, naar een ander Unierechtelijk instrument, te weten verordening (EG) nr. 1896/2006 tot invoering van een Europese betalingsbevelprocedure35., die alleen van toepassing is op ‘grensoverschrijdende zaken’ en dat begrip definieert als ‘een zaak waarin ten minste een van de partijen haar woonplaats of haar gewone verblijfplaats heeft in een andere lidstaat dan de lidstaat van het aangezochte gerecht’. Volgens het Hof kon deze definitie ‘in beginsel’ worden gebruikt om het grensoverschrijdende karakter van de zaak in de zin van de bis-verordening Brussel I vast te stellen, aangezien een geharmoniseerde uitlegging dient te worden gegeven aan de overeenkomstige begrippen in deze twee instrumenten. Het treft dat het Hof enkele maanden eerder had geoordeeld dat de situatie waarin de eiser zijn woonplaats heeft in een andere lidstaat dan die van het aangezochte gerecht, aan die definitie voldoet.36.

In het als tweede genoemde arrest heeft het Hof het voorafgaande arrest botweg gevolgd en, zonder enige verwijzing naar zijn vaste rechtspraak, de definitie van ‘grensoverschrijdende zaak’ van verordening nr. 1896/2006 toegepast om tot het oordeel te komen dat een vordering van een in een lidstaat wonende persoon tegen het consulaat van die staat in een ander land, die betrekking had op de diensten die eerstgenoemde persoon in dat land voor dit laatste had verricht, (kennelijk) ‘een grensoverschrijdend karakter’ had in de zin van de Brussel I bis-verordening. Ten slotte heeft het Hof in het als derde genoemde arrest allereerst naar deze definitie verwezen en vervolgens naar het in punt 30 hierboven weergegeven criterium om te oordelen dat het sluiten door in een lidstaat woonachtige partijen van een forumkeuzebeding ten gunste van de gerechten van een andere lidstaat een voldoende ‘grensoverschrijdend aspect’ vormt om deze verordening in werking te doen treden.37.

Ik deel de bedenkingen in de rechtsleer met betrekking tot die nieuwe benadering van wat onder het internationale karakter moet worden verstaan.38. De wens om de samenhang van de Uniewetgeving te waarborgen is zeker lovenswaardig. In dat opzicht kunnen de definities en uitlegging die met betrekking tot een Unierechtelijk instrument worden gegeven in sommige gevallen ook worden toegepast op een ander instrument. Dat is echter niet altijd het geval. Voorzichtigheid is geboden, aangezien gelijksoortige begrippen in verschillende contexten (zeer) verschillende betekenissen kunnen hebben. Alleen wanneer de algemene regelingen en doelstellingen van de betrokken instrumenten voldoende dicht bij elkaar liggen, is een dergelijke aanpak gerechtvaardigd. Dat is hier niet het geval. Weliswaar behoren de Brussel I bis-verordening en verordening nr. 1896/2006, zoals het Hof heeft vastgesteld, tot het gebied van de justitiële samenwerking in burgerlijke zaken met grensoverschrijdende gevolgen, maar daarmee houdt de verwantschap op.

Verordening nr. 1896/2006 is vastgesteld om het hoofd te bieden aan de moeilijkheden van schuldeisers om niet-betwiste schuldvorderingen op schuldenaren in andere lidstaten te innen. Doel van deze verordening is de inning van dergelijke vorderingen te vereenvoudigen en te versnellen door een uniforme procedure in te voeren die een schuldeiser in staat stelt om van een gerecht van een lidstaat een rechterlijke beslissing over een dergelijke schuldvordering te verkrijgen die gemakkelijk ten uitvoer kan worden gelegd in de lidstaat waar de goederen van de schuldenaar zich bevinden, en die tegelijkertijd gelijke concurrentievoorwaarden met betrekking tot de rechten van de verdediging in de gehele Europese Unie waarborgt.39. De definitie van ‘grensoverschrijdende zaak’ in die verordening, die draait om de respectieve woonplaats van de partijen en de plaats van het aangezochte gerecht, heeft in die context een zekere logica. Hebben de partijen hun woonplaats in dezelfde staat, dan volstaan de rechtsgangen waarin de gerechten van die staat krachtens zijn procesrecht voorzien gewoonlijk om ervoor te zorgen dat de schuldeiser zijn vordering snel kan innen. In dat geval is de procedure van die verordening dus niet nodig.

De Brussel I bis-verordening heeft daarentegen de eenvormigheid van de regels inzake jurisdictiegeschillen in burgerlijke en handelszaken tot doel. Die definitie is te eng en dus niet geschikt voor dat doel. Zoals in de punten 32 en 33 hierboven is uiteengezet, kunnen zich ook internationale bevoegdheidsvragen voordoen wanneer de partijen in dezelfde lidstaat wonen en de zaak bij de gerechten van die staat aanhangig is gemaakt.40. Bovendien bevat dit instrument ook regels betreffende de erkenning en tenuitvoerlegging van de door de gerechten van de lidstaten gegeven beslissingen. Om deze rol te kunnen vervullen, moeten deze regels van toepassing zijn telkens wanneer de autoriteiten van een lidstaat een door een gerecht van een andere lidstaat gegeven beslissing moeten erkennen of ten uitvoer leggen, zelfs wanneer het gaat om een intern geschil tussen twee personen die hun woonplaats in laatstbedoelde staat hebben.41. Deze definitie is evenmin op deze situatie toegesneden.

Dit neemt niet weg dat de arresten Parking en Interplastics42., Generalno konsulstvo na Republika Bulgaria43. en Inkreal44. in overeenstemming kunnen worden gebracht met de hoofdlijn van de rechtspraak, mits zij als volgt worden gelezen: aangezien het begrip ‘grensoverschrijdende zaak’, zoals gedefinieerd in verordening nr. 1896/2006, enger is dan het begrip ‘grensoverschrijdend element’ dat wordt gebruikt voor de toepassing van de Brussel I bis-verordening, is een zaak, indien zij ‘grensoverschrijdend’ is in de zin van de eerste verordening, a fortiori ‘grensoverschrijdend’ in de zin van de tweede verordening. Een geschil kan echter zeer wel ‘grensoverschrijdend’ zijn, ook al voldoet het niet aan de definitie van een ‘grensoverschrijdende zaak’.

Om verdere onzekerheid over de ‘grensoverschrijdende’ werkingssfeer van het systeem van Brussel te vermijden, zou ik niettemin het Hof met klem op het hart willen drukken om in de toekomst in dat verband niet meer te verwijzen naar verordening nr. 1896/2006. Wil het Hof zich op dit punt laten leiden door andere instrumenten en de samenhang hiermee waarborgen, dan eigenen zich, zoals hierna zal blijken, verordening (EG) nr. 593/2008 inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (Rome I)45. en verordening (EG) nr. 864/2007 betreffende het recht dat van toepassing is op niet-contractuele verbintenissen (Rome II)46. daartoe beter. Deze instrumenten zijn de tegenhangers van de Brussel I bis-verordening met betrekking tot het conflictenrecht, en het stond de Uniewetgever zelf voor ogen dat de materiële werkingssfeer van deze drie verordeningen op consistente wijze zou worden uitgelegd.47.

In het licht van de hierboven gegeven uiteenzetting staat het mijns inziens buiten kijf dat, zoals de Commissie betoogt, wanneer bij een gerecht van een lidstaat een zaak aanhangig wordt gemaakt waarbij enerzijds alleen in die staat woonachtige justitiabelen zijn betrokken maar die anderzijds betrekking heeft op de uitvoering van een pakketreisovereenkomst die is gesloten voor een reis naar het buitenland, de bestemming van de reis een relevant ‘grensoverschrijdend element’ vormt dat de bevoegdheidsregels van de Brussel I bis-verordening in werking doet treden.48.

De plaats van bestemming van de reis is ook de plaats waar, zoals de pakketreisovereenkomst daarin voorziet, de (meeste) diensten zijn verleend of hadden moeten worden verleend aan de reiziger (de vlucht zou in de buurt landen, het hotel ter plaatse, enzovoort). Met andere woorden, die overeenkomst is daar in wezen uitgevoerd of zou daar moeten zijn uitgevoerd. Volgens mij is het zo dat wanneer een gerecht van een lidstaat wordt aangezocht om een geschil in verband met de uitvoering van een overeenkomst te beslechten en de plaats van uitvoering in het buitenland is gelegen, deze factor ‘vragen doet rijzen over de bepaling van de internationale bevoegdheid van dat gerecht’.49. Een dergelijke aanknoping kan ertoe leiden dat de gerechten van dat land de mogelijkheid krijgen om kennis te nemen van de zaak en deze af te doen. Wat dit betreft slaat het bezwaar van FTI dat dit verband ‘louter feitelijk’ en niet ‘normatief’ is (wat die laatste term ook precies moge betekenen)50. mij met stomheid. Dat ‘feitelijke’ verband is immers precies de reden waarom het denkbaar is dat de gerechten van dat land de zaak afdoen (aangezien hun geografische nabijheid tot de plaats van uitvoering handig zou kunnen zijn om over een dergelijke zaak te oordelen, met name wat betreft het verzamelen van het relevante bewijs). Dit wordt bevestigd door het feit dat de plaats van uitvoering — precies om die reden — een facultatieve bevoegdheidsgrond in contractuele geschillen is, zowel in de Europese Unie, krachtens artikel 7, lid 1, van de Brussel I bis-verordening51., als in veel derde landen52..

Het arrest Owusu biedt rechtstreeks steun aan deze uitlegging. Ik breng in herinnering dat in die zaak Owusu, die zijn woonplaats had in het Verenigd Koninkrijk (destijds een lidstaat), een huurovereenkomst had gesloten met Jackson, eveneens woonachtig in het Verenigd Koninkrijk, betreffende een vakantievilla in Jamaica. Nadat Owusu daar slachtoffer was geworden van een zeer ernstig ongeval dat te wijten zou zijn geweest aan de met die plaats verbonden gevaren, heeft hij een vordering uit contractuele aansprakelijkheid ingesteld tegen Jackson. Het Hof heeft zich direct op het standpunt gesteld dat de zaak een voor de toepassing van het systeem van Brussel vereist ‘extraneïteitselement’ bevatte.53. Het feit dat het ging om de (gebrekkige) uitvoering van een overeenkomst in Jamaica was in dat opzicht voldoende, want dit gegeven kon duidelijk ertoe leiden dat de gerechten van dat land de mogelijkheid verkregen om kennis te nemen van de zaak en deze af te doen. In casu is er sprake van een soortgelijke situatie.

Mijns inziens kan ook een analogie worden getrokken met de Rome I-verordening en de relevante rechtspraak van het Hof. Naar analogie van de Brussel I bis-verordening betreffende de rechterlijke bevoegdheid bepaalt dit instrument welk recht van toepassing is op een overeenkomst in gevallen ‘waarin uit het recht van verschillende landen moet worden gekozen’.54. Dienaangaande volgt uit de rechtspraak van het Hof dat de regels van de Rome I-verordening van toepassing zijn op elke contractuele verhouding die een ‘grensoverschrijdend aspect’ bevat. Alleen wanneer een dergelijke overeenkomst banden heeft met een ander land (of landen) dan dat van de aangezochte rechter, kan de overeenkomst eventueel worden beheerst door verschillende, conflicterende nationale rechtsstelsels en kan een rechter zich afvragen welk recht moet worden toegepast om een geschil te beslechten. Volgens diezelfde rechtspraak is dat begrip van een ‘buitenlands element’ niet beperkt tot de respectieve woonplaats van de contractspartijen. De omstandigheid dat de overeenkomst in een ander land moet worden uitgevoerd, vormt een dergelijk ‘aspect’.55. Een dergelijke aanknoping leidt uiteraard tot gevallen ‘waarin uit het recht van verschillende landen moet worden gekozen’. De aangezochte rechter kan rekening houden met de mogelijkheid dat in plaats van zijn eigen recht het recht van het land van uitvoering van toepassing is.56. De regels van die verordening zijn dus nodig om dat conflict op te lossen.57.

In tegenstelling tot wat FTI lijkt te betogen, komt deze uitlegging mijns inziens niet op losse schroeven te staan door het arrest Maletic58., al geef ik toe dat dit arrest in dat opzicht voor enige onzekerheid heeft gezorgd.

In die zaak ging het om twee met elkaar in de echt verbonden consumenten, woonachtig in Oostenrijk, die bij een in dezelfde staat gevestigde reisorganisator een all-inreis naar Egypte hadden geboekt via de website van een in Duitsland gevestigd reisbureau. Na nadeel in verband met hun hotel in Egypte te hebben geleden, hebben de reizigers zowel tegen het reisbureau als tegen de reisorganisator een vordering wegens contractbreuk ingesteld bij het gerecht van hun woonplaats, op grond van de forum-actorisregel van (destijds) artikel 16, lid 1, van de Brussel I-verordening. De verwijzende rechter vroeg zich af of deze regel van toepassing was op de reisorganisator, aangezien deze in dezelfde staat was gevestigd als de consumenten.

Het Hof heeft hierop geantwoord dat de betrokken regels van toepassing waren met betrekking tot beide verweersters, maar heeft zich dienaangaande vooral van een enigszins ingewikkelde redenering bediend. Het Hof heeft verklaard dat ‘[z]elfs wanneer zou worden aangenomen dat één enkele handeling, zoals die waarmee de [consumenten] hun all-in reis op de homepage van [het reisbureau] hebben geboekt en betaald, kan worden verdeeld in twee afzonderlijke contractuele relaties, één met het online reisbureau […] en één met de reisorganisator […], dan nog immers […] laatstgenoemde contractuele relatie niet [kan] worden aangemerkt als ‘zuiver intern’, aangezien zij onlosmakelijk is verbonden met eerstgenoemde contractuele relatie, die tot stand is gekomen door bemiddeling van dit in een andere lidstaat gevestigde reisbureau’.59.

In de rechtsleer hebben velen gewezen op het ingewikkelde karakter van die redenering en blijk gegeven van hun verbijstering over het feit dat het Hof de buitenlandse bestemming van de reis niet heeft vermeld, aangezien dat aspect op voor de hand liggende wijze het ‘internationale karakter’ van de zaak zou hebben aangetoond.60. Dat het Hof dit onvermeld heeft gelaten, mag mijns inziens evenwel niet aldus worden opgevat dat het zou betekenen dat dit aspect volgens het Hof geen relevant ‘grensoverschrijdend element’ vormt. Dat het Hof in plaats daarvan de nadruk heeft gelegd op de ‘onlosmakelijke’ aard van de banden tussen consumenten, reisbureau en reisorganisator kan eenvoudig worden verklaard. In feite was sprake van twee afzonderlijke vragen met betrekking tot de toepassing van de forum-actorisregel voor consumenten in die zaak, namelijk (i) of de vorderingen tegen beide verweersters een ‘internationaal karakter’ hadden; en (ii) of elk van hen kon worden beschouwd als de ‘wederpartij bij de overeenkomst’ in de zin van die regel.61. Met zijn redenering heeft het Hof beide vragen in brede zin beantwoord, namelijk dat er slecht sprake was van één internationale contractuele relatie, en het reisbureau en de reisorganisator konden, als de ‘wederpartij’ bij die relatie, samen worden gedaagd voor de rechter van de woonplaats van de consumenten. Daarentegen zou de verwijzing naar de bestemming van de reis de eerste vraag hebben beantwoord, maar de tweede hebben opengelaten. Dat is de reden waarom het Hof deze factor niet ‘in stelling’ heeft gebracht in zijn arrest.

Evenmin overtuigend vind ik de bewering van de Tsjechische regering dat de in deze conclusie in overweging gegeven uitlegging ertoe zou leiden dat reisorganisatoren onverwacht voor de gerechten van de woonplaats van hun klanten zouden worden gedaagd, wat in strijd zou zijn met de voorspelbaarheid die met de Brussel I bis-verordening wordt nagestreefd. Het is duidelijk dat een onderneming die actief is in een internationale sector zoals het toerisme ‘redelijkerwijs kan voorzien’ dat zij kan worden onderworpen aan een bevoegdheidsregeling die is ontworpen voor geschillen met een internationaal karakter wanneer zij reizen met buitenlandse bestemmingen organiseert en verkoopt.62.

Samenvattend wil ik erop wijzen dat er mijns inziens geen onderscheid hoeft te worden gemaakt naargelang de vordering van de reiziger specifiek betrekking heeft op een ongeval dat hem is overkomen op de plaats van bestemming van de reis (volledig naar analogie met het arrest Owusu), de tegenvallende hotelkamers aldaar, dan wel, zoals in het hoofdgeding, het feit dat de reiziger zijn reis nooit heeft aangevat omdat hem niet was meegedeeld dat hij een visum nodig had of omdat hij zijn vliegtuigtickets nooit heeft ontvangen (enzovoort). Ook al kan de band tussen de vordering en het buitenland in sommige gevallen sterker zijn dan in andere, de beoordeling of sprake is van een internationaal karakter moet, zoals gezegd, niet al te ingewikkeld worden gemaakt (zie punt 31 hierboven). Om een dergelijke eenvoudige kwestie op te lossen, dient het aangezochte gerecht van de lidstaat geen uitgebreide analyse te hoeven maken van de inhoud van de vordering. Elk geschil betreffende een vordering van een reiziger tegen een reisorganisator in verband met tegenslagen, ongeacht de precieze aard ervan, die de reiziger ondervindt in verband met een reis naar het buitenland die door de reisorganisator als een ‘pakket’ wordt georganiseerd en verkocht, moet om de hierboven uiteengezette redenen worden behandeld als een zaak met een internationaal karakter in de zin van de Brussel I bis-verordening. De bestemming van de reis is gemakkelijk na te gaan en maakt de toepasselijke bevoegdheidsregeling voorspelbaar voor de partijen, zoals uiteengezet in het vorige punt.

In tegenstelling tot wat FTI beweert, komt de in deze conclusie in overweging gegeven uitlegging niet op losse schroeven te staan door het feit dat de forum-actorisregel van artikel 18, lid 1, van de Brussel I bis-verordening als uitzonderingsbepaling strikt moet worden uitgelegd.63.

Allereerst herinner ik eraan dat het (impliciete) vereiste van een ‘grensoverschrijdend element’ dat in deze zaak centraal staat, de werkingssfeer van de bis-verordening Brussel I in het algemeen bepaalt. Als zodanig heeft dit vereiste strikt genomen betrekking op artikel 1, lid 1, van die verordening (zie punt 22 hierboven), en niet op artikel 18, lid 1, ervan. Logischerwijs moet het aan dezelfde maatstaf worden getoetst als die welke geldt voor alle bevoegdheidsregels van die verordening, ongeacht de aard van de betrokken specifieke bepaling.64.

Los van die voorafgaande opmerking lijdt het mijns inziens geen twijfel dat de uitlegging van dit vereiste in die zin dat de forum-actorisregel van artikel 18, lid 1, van de Brussel I bis-verordening van toepassing is op gevallen waarin een consument en een aanbieder met woonplaats in dezelfde staat betrokken zijn bij een overeenkomst die in een andere staat is of moest worden uitgevoerd, niet in strijd is met de bewoordingen van afdeling 4.

Ten eerste herinner ik eraan dat wat betreft artikel 17, lid 1, van de Brussel I bis-verordening dit artikel voor de toepassing van afdeling 4 vereist dat een overeenkomst wordt gesloten tussen een consument en een aanbieder en dat deze overeenkomst onder een van de onder a) tot en met c) van die bepaling bedoelde categorieën valt. De onder a) en b) vermelde overeenkomsten betreffen overeenkomsten (respectievelijk overeenkomsten voor koop en verkoop op afbetaling van roerende lichamelijke zaken en kredietovereenkomsten), zonder enige verwijzing naar de respectieve woonplaats van de partijen bij de overeenkomst. Het bepaalde onder c) vereist, voor alle andere overeenkomsten (dus ook voor overeenkomsten betreffende pakketreizen), dat de aanbieder ‘commerciële of beroepsactiviteiten ontplooit in de lidstaat waar de consument woonplaats heeft, of dergelijke activiteiten met ongeacht welke middelen richt op die lidstaat, of op meerdere staten met inbegrip van die lidstaat, en de overeenkomst onder die activiteiten valt’. Niets in de bewoordingen van die bepaling wijst erop, of doet zelfs maar vermoeden, dat consument en aanbieder noodzakelijkerwijs in verschillende staten gevestigd moeten zijn.65. Het is uiteraard mogelijk dat een aanbieder ‘commerciële of beroepsactiviteiten ontplooit in de lidstaat waar de consument woonplaats heeft’ terwijl hij in dat land is gevestigd.

Ten tweede beperken de bewoordingen van artikel 18, lid 1, van de Brussel I bis-verordening de forum-actorisregel niet tot gevallen waarin de consument en de persoon die commerciële of beroepsactiviteiten ontplooit hun woonplaats in verschillende staten hebben. Deze bepaling bepaalt veeleer dat de betrokken regel van toepassing is ‘ongeacht de woonplaats van de wederpartij’. Ik ben mij er zeer wel van bewust dat, zoals FTI benadrukt, deze bewoordingen zijn toegevoegd om consumenten de mogelijkheid te bieden zich op deze regel te beroepen tegen in derde landen gevestigde aanbieders.66. Dit laat onverlet dat, zoals de Commissie opmerkt, deze bewoordingen ruim genoeg zijn om ook de situatie te bestrijken waarin de aanbieder in dezelfde lidstaat als de consument gevestigd is.

Tot slot staat artikel 19, lid 1, van de Brussel I bis-verordening, dat het gebruik van forumkeuzebedingen in consumentenzaken beperkt, dergelijke bedingen uitdrukkelijk toe wanneer zij, onder bepaalde voorwaarden, worden gesloten door een consument en een aanbieder ‘die […] woonplaats of hun gewone verblijfplaats in dezelfde lidstaat hebben’ (zie lid 3 van dat artikel). Klaarblijkelijk heeft de Uniewetgever de mogelijkheid voor ogen gehad dat de regels van afdeling 4, met inbegrip van artikel 18, lid 1, zelfs in dat scenario van toepassing zijn (mits de zaak een ander relevant ‘grensoverschrijdend element’ bevat).

Ook de toepassing van de forum-actorisregel van artikel 18, lid 1, van de Brussel I bis-verordening op gevallen waarin consument en aanbieder hun woonplaats in dezelfde staat hebben, maar de betrokken overeenkomst in een ander land is uitgevoerd of moest worden uitgevoerd, gaat niet verder dan de specifieke doelstelling van afdeling 4 vereist.

Ik breng in herinnering dat de regels van afdeling 4 strekken tot bescherming van de consument als de partij die geacht wordt economisch zwakker te staan en minder ervaring te hebben in juridische aangelegenheden dan de aanbieder.67. De betrokken forum-actorisregel doet dit met name door de toegang van de consument tot de rechter (grotendeels) te vergemakkelijken, zodat hij niet wordt ontmoedigd om zijn rechten te doen gelden.68.

In dit verband betoogt FTI, in navolging van de hierboven vermelde heersende opvatting, dat de Uniewetgever met deze regel enkel heeft willen voorkomen dat de consument gedwongen wordt zijn vordering voor de rechter van een andere lidstaat te brengen. De wetgever heeft de consument willen beschermen tegen onderwerping aan een buitenlands rechtsstelsel, in een taal die hij misschien niet kent, en tegen de ‘lastige afstand’ tussen die consument en die buitenlandse gerechten. Deze bijzondere bescherming is niet gerechtvaardigd wanneer consument en aanbieder hun woonplaats in dezelfde staat hebben. In dat geval zijn de gerechten van die staat noodzakelijkerwijs bevoegd.

Dat de consument zou worden ontmoedigd om zijn rechten te doen gelden door de moeilijkheden die inherent zijn aan het instellen van een vordering tegen een aanbieder in een vreemd land is duidelijk het belangrijkste scenario geweest dat de wetgever voor ogen heeft gestaan69., maar mijns inziens niet het enige. Zou dat het geval zijn geweest, dan zou de wetgever zich ertoe hebben beperkt de consument toe te staan een vordering in te stellen bij de gerechten van de lidstaat waar hij zijn woonplaats heeft. Uit het feit dat artikel 18, lid 1, van de Brussel I bis-verordening een stap verder gaat en de consument de mogelijkheid biedt zich tot het specifieke gerecht van zijn woonplaats te wenden, blijkt dat de opstellers bezorgd waren dat de consument ook zou kunnen worden ontmoedigd om een vordering in te stellen ingeval het bevoegde gerecht, hoewel het zich in de lidstaat bevindt waar hij woont, niet dat van zijn woonplaats is. Zoals het Hof reeds in een andere context heeft verklaard70., kunnen de afstanden tussen de consument en de bevoegde rechter ook binnen een lidstaat ‘lastig’ zijn (bijvoorbeeld als de woonplaats van de aanbieder ver van zijn woonplaats verwijderd is), soms zelfs meer dan tussen twee lidstaten71., en het de consument moeilijk maken om voor de rechter te verschijnen.72. Het is duidelijk dat de wetgever ook een dergelijke situatie heeft willen vermijden.

De tegenwerping van FTI dat de procedureregels van de lidstaten niet altijd voorschrijven dat de consument in persoon verschijnt en soms toestaan dat de pleitzitting voor de rechter op afstand plaatsvindt, zodat een dergelijk ongemak zich in de praktijk niet voordoet, is niet doorslaggevend. Men kan ook tegenwerpen dat de bevoegde rechter zich volgens die procedureregels soms relatief dicht bij de woonplaats van de consument bevindt.73. In andere gevallen moet de consument echter in persoon verschijnen en kan de bevoegde rechter ver weg zijn. Als de consument in een andere lidstaat voor de rechter moet verschijnen, kan het evenzo zijn dat hij soms de taal kent en bekend is met de procedures van de gerechten in die lidstaat, die ook dicht bij hem in de buurt kunnen zijn. Omgekeerd kan de hele procedure in andere situaties volledig vreemd voor zijn voor de consument. Al met al kan, zoals de Commissie betoogt, de toepassing van de forum-actorisregel van artikel 18, lid 1, van de Brussel I bis-verordening niet afhangen van een dergelijke beoordeling per geval van de praktische moeilijkheden waarmee de consument in voorkomend geval daadwerkelijk zou worden geconfronteerd. Anders zou de werkingssfeer van die regel onvoorspelbaar zijn. Deze moeilijkheden worden verondersteld in de meeste gevallen te bestaan en worden dienovereenkomstig aangepakt.