8.3.4 Toerekening van immateriële voordelen op immateriële nadelen

Evenals toerekening van immateriële voordelen op vermogensschade is de toerekening van immateriële voordelen op de vergoeding van immateriële schade theoretisch denkbaar,1 maar ook hier is de praktische betekenis van het leerstuk mijns inziens uiterst beperkt. Naast het feit dat zich in feite een dubbel waarderingsprobleem voordoet (zowel het nadeel als het voordeel zal moeten worden gekwantificeerd), acht ik voordelen waarvan toerekening redelijk is nauwelijks denkbaar.

In de eerste plaats kan vanuit meer theoretisch oogpunt worden gesteld dat nu het recht vergoeding van vele soorten immateriële schade uitsluit, toerekening van voordelen van die soort eveneens dient te zijn uitgesloten.2 Die gedachte brengt reeds mee dat, als men immateriële voordelen al in ogenschouw wil nemen, het moet gaan om substantiële voordelen, nu ook het recht op smartengeld beperkt is tot ernstige gevallen.3 Aangezien een schadeveroorzakende gebeurtenis naar zijn aard zelden substantiële immateriële voordelen tot gevolg heeft is de rol van de voordeelstoerekening op dit punt praktisch uiterst beperkt. Men dient in dit verband bovendien te waken voor het opdringen van allerlei gevolgen die 'in het algemeen' aan een gebeurtenis verbonden zijn, die mogelijk door de veroorzaker als 'voordeel' worden aangemerkt en voor ongebreidelde fantasieën van de (advocaat van de) laedens (of diens verzekeraar) die licht tot onsmakelijke en onnodige debatten kunnen leiden. Men denke aan 'karakterveranderingen'4 waardoor de benadeelde 'losser' in het leven komt te staan en ogenschijnlijk meer plezier beleeft,5 aan de tegenwerping dat wie arbeidsongeschikt is ook niet meer hoeft te werken,6 dat wie zijn reukvermogen heeft verloren ook geen stank meer ruikt en aan het 'argument' dat wie een been moet missen geen last meer heeft van eksterogen.7 Toerekening van dergelijke gevolgen lijkt mij reeds niet redelijk omdat het voordelige karakter ervan voor de gelaedeerde ernstig moet worden betwijfeld.8

Maar zelfs wanneer het gaat om een substantieel, zelfstandig en werkelijk voordeel is het de vraag of toerekening redelijk is. Op het eerste oog lijkt de spiegelbeeldgedachte hier enig houvast te bieden, omdat voordeel en nadeel van dezelfde soort lijken, maar daarmee is slechts een samenhang op meer abstract niveau vastgesteld, waarmee de redelijkheid van toerekening nog geenszins gegeven is. Ter illustratie kan worden gedacht aan het volgende voorbeeld.

Wanneer men aanneemt dat iemand die als gevolg van een (mede) door een fout van een arts veroorzaakte ongewenste zwangerschap ernstige psychische schade oploopt, recht heeft op smartengeld, is daarmee nog niet gezegd dat eventuele immateriële voordelen van het hebben van het kind als voordeel in aanmerking dienen te worden genomen bij de vaststelling van de omvang van de verplichting tot schadevergoeding. Afgezien van het feit dat het ontstaan en de omvang van dergelijke voordelen doorgaans onvoldoende zeker zullen zijn, bestaat in een dergelijk geval mijns inziens onvoldoende verband tussen het nadeel (psychische schade) en het voordeel (blijdschap om een kind) om toerekening van dat voordeel redelijk te achten.9 Dat zou wellicht anders zijn wanneer men een recht op vergoeding van immateriële schade zou aanvaarden wegens de fysieke last van de zwangerschap en de bevalling,10 terwijl vaststaat dat aan die zwangerschap ook aanzienlijk plezier wordt beleefd. In dat geval houdt het voordeel meer verband met het nadeel en is toerekening eerder redelijk.

De Hoge Raad heeft met betrekking tot de toerekening van immateriële voordelen overwogen:11

Deze overweging moet volgens mij echter vooral worden gezien als afwijzing van toerekening van immateriële voordelen op vermogensschade en niet zozeer als een weloverwogen aanmoediging tot toerekening van immateriële voordelen op de vergoeding voor immateriële schade.12 Dat laatste lijkt mij gezien het bovenstaande uiterst zelden redelijk.13