11.2.5 Gebondenheid van een derde

In het arrest Gerling/Tesoro dello Stato2 ging het om een derde met een positie die niet met één der partijen kon worden vereenzelvigd. Het was een drie-partijen verhouding. In Tilly Russ/Nova3 - en ook Castelletti/Trumpy4 en Coreck Maritime/Handelsveem5 - ging het om de overgang van rechten en plichten van één der partijen op de derde-houder van een cognossement.

De forumkeuze werd in Gerling/Tesoro dello Stato6 aan één der (oorspronkelijke) partijen bij de forumkeuze tegengeworpen. De derde (eiser) deed met andere woorden een beroep op de forumkeuze die mede voor hem was bedongen maar waarbij hij geen partij was. In Tilly Russ/Nova,7 CastellettifTrumpy8 en Coreck Maritime/Handelsveem9 werd de forumkeuze tegengeworpen aan de derde (verweerder). De laatste wilde niet gebonden zijn aan de forumkeuze en was geen partij geweest bij de totstandkoming van de forumkeuze.

De geldigheid van de forumkeuze moet worden beschouwd in de oorspronkelijke verhouding tussen de afzender en de vervoerder. Dit betekent niet dat het cognossement ook daadwerkelijk tussen afzender en vervoerder moet hebben gegolden. De arresten moeten aldus worden uitgelegd dat de forumkeuze (theoretisch) geldig moet zijn op grond van de voorwaarden van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag (b.v. vormvoorschriften), zelfs indien in de verhouding afzender-vervoerder naar nationaal recht geen geldige forumkeuze tot stand is gekomen. Indien op grond van het nationale recht de forumkeuze niet geldig was (bijv. omdat een handtekening ontbreekt), staat dat niet in de weg aan de rechtsgeldigheid van de forumkeuze in de zin van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag.

De derde-houder moet volgens het toepasselijk nationale recht bij de verkrijging van het cognossement de afzender in diens rechten en verplichtingen zijn opgevolgd.16 Allereerst merk ik op dat bij overdracht van een cognossement niets zich ertegen verzet dat de derde-houder zorgt dat hij partij wordt bij een overeenkomst in de zin van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag (bijv. door toetreding). De derde-houder die zorgt dat in verhouding tot hem de vormvoorschriften zijn vervuld, is partij geworden bij de forumkeuze. Er ontstaat dan een meerpartijen verhouding op basis van het cognossement. Deze conclusie volgt uitdrukkelijk uit het arrest Coreck Maritime/Handelsveem.17 In de praktijk zal deze gang van zaken niet gauw voorkomen. Indien het toepasselijk nationaal recht rechten en plichten niet over doet gaan, is een forumkeuze waarbij de derde-houder partij is of alsnog instemt, noodzakelijk. Overlegging en presentatie van het cognossement met daarin de forumkeuze door de derde-houder aan de vervoerder kan mijns inziens niet worden beschouwd als totstandkoming van een forumkeuze in de zin van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag.18 De vormvoorschriften zijn waarschijnlijk niet vervuld door enkele presentatie. Wellicht zou daartegen kunnen worden aangevoerd dat presentatie een vorm is die in het internationale handelsverkeer gebruikelijk is en die partijen kennen of geacht worden te kennen (art. 23 lid 1 sub c EEX-V°/17 lid 1 sub c Verdrag).19 Indien deze stelling al juist zou zijn, dan is daardoor nog geen sprake van een overeenkomst tussen de derde-houder van het cognossement en de vervoerder. Presentatie geschiedt om een geheel andere reden: de derde-houder wil op grond van zijn titel uitlevering van zaken, die zich bevinden onder de vervoerder. Door het verzoek tot overdracht van zaken sluit de derde-houder echter in de regel geen overeenkomst met de vervoerder, noch beoogt hij (alsnog) met de forumkeuze in te stemmen. Onder het toepasselijke nationale recht zullen rechten en plichten niet steeds overgaan. Is het mogelijk dat in een cognossement een clausule wordt opgenomen op grond waarvan opvolging plaatsvindt.20 Naar mijn mening is zo'n beding mogelijk, omdat het doel van een cognossement noch het systeem zich tegen een clausule betreffende opvolging verzetten, mits de wilsovereenstemming voldoende duidelijk is gericht op deze contractuele overgang.

De derde-houder van het cognossement volgt één van de oorspronkelijke partijen bij de forumkeuze volgens het toepasselijke recht niet op in de rechten en verplichtingen. In dat geval dient het (geadieerde) gerecht te onderzoeken of de derde-houder van het cognossement met de forumkeuze in het cognossement heeft ingestemd.21 Het gerecht zal derhalve onderzoeken of aan de voorwaarden van art. 23 EEX-V°/17 lid 1 Verdrag is voldaan in verhouding tot de derde. De instemming van de derde met de forumkeuze is naar Nederlands recht vormvrij.