1.3 Doel en probleemstelling

Het doel van dit onderzoek is om beter zicht te krijgen op het theoretische kader – bestaande uit de relevante rechtsbeginselen en de daaruit voortspruitende rechtsnormen (gedragsvoorschriften) – van het proces van individuele straftoemeting in het fiscale bestuurlijke boeterecht. Daartoe zal in eerste instantie aan de hand van rechtsbeginselen onderzocht worden welke rechtsnormen gelden voor het fiscale geïndividualiseerde straftoemetingsproces. Vervolgens zal het aldus beschreven fiscale straftoemetingsrecht – vanuit dezelfde rechtsbeginselen – op onderdelen worden vergeleken met dat in het strafrecht.

Om verschillende redenen is voor vergelijking van het fiscale bestuurlijke boeterecht met het strafrecht gekozen. Zo is een bestuurlijke boete een straf waarmee leedtoevoeging wordt beoogd; het is net als de strafrechtelijke bestraffing een ‘criminal charge’ in de zin van artikel 6 van het EVRM. Daarmee is de bestuurlijke boete vergelijkbaar met de strafrechtelijke geldboete. Daarnaast heeft het bestuurlijke boeterecht zich de laatste decennia steeds meer gevoegd naar het strafrecht. Een doorbraak hierin vormt de Vierde tranche van de Awb. De wetgever heeft in deze Vierde tranche niet alleen zowel expliciet als impliciet naar het strafrecht verwezen,1 maar heeft daarbij ook een belangrijke uitspraak gedaan over de van toepassing zijnde rechtsbeginselen:

Een onderdeel van de Vierde tranche Awb is artikel 5:46 Awb dat als het ware een straftoemetingsopdracht voor bestuursorganen inhoudt. De bewoordingen van dit artikel hebben veel weg van de door de strafrechter gebruikte standaardformuleringen.3 Ook volgt uit het rechtshistorisch onderzoek (zie hoofdstuk 2) dat in het verleden verschillende keren uitdrukkelijk is verwezen naar de verbanden tussen het fiscale bestuurlijke boeterecht en het strafrecht.4 Maathuis en Valkenburg verwoordden dit voor de straftoemeting als volgt:

Bestraffing en straftoemeting zijn daarnaast kernelementen van het strafrecht; straftoemeting is als het ware corebusiness voor de strafrechtelijke instituten. Vooral in de afgelopen decennia heeft de rechtsnormering in het strafrecht ten aanzien van straftoemeting zich verder ontwikkeld. Zo zijn oriëntatiepunten voor straftoemeting door de rechter gepubliceerd en heeft het OM een uitgebreide set richtlijnen uitgevaardigd voor het bepalen van de hoogte van de te vorderen straffen of maatregelen. Daarnaast zijn wettelijke en andere maatregelen genomen ter verbetering van de motivering van de strafmaat6 in strafvonnissen. Het strafrecht is naar mijn mening dan ook hét rechtsgebied voor wat betreft de ontwikkeling van de van strafrechtelijke rechtsbeginselen afgeleide rechtsnormen omtrent straftoemeting.

De ontwikkeling van de straftoemeting in het (fiscale) bestuurlijke boeterecht lijkt daarentegen bij het strafrecht achter te blijven. In een in 2012 door de Rijksuniversiteit Groningen uitgebracht rapport ‘Referentiekaders geldboeten’7 worden enkele voorstellen voor een consistenter bestuursrechtelijk stelsel gedaan, maar vooralsnog heeft dit niet geleid tot wijziging van wet- of regelgeving. Daarnaast hebben de straftoemetingsparagrafen van het BBBB met ingang van 2009 een prominentere plek in het besluit gekregen, maar ook dit lijkt nog niet te hebben geleid tot een verbetering van de straftoemeting van fiscale bestuurlijke boeten. Zo merkt Haas in zijn preadvies voor de algemene vergadering van de VAR Vereniging voor Bestuursrecht op 24 mei 2014 het volgende op:

De ontwikkelingen binnen het strafrechtelijke straftoemetingsrecht kunnen een belangrijke bron van inspiratie zijn voor het fiscale bestuurlijke boeterecht. Mochten in het fiscale bestuurlijke boeterecht lacunes worden aangetroffen in de normatieve uitwerking van de van toepassing zijnde rechtsbeginselen, dan biedt het strafrecht mogelijk aanknopingspunten voor de fiscale rechtsvorming.

De volgende probleemstelling zal ik in dit theoretische onderzoek nader uitwerken:

Het antwoord op deze vragen leidt tot een beter inzicht in het theoretisch kader van het proces van individuele straftoemeting in het fiscale bestuurlijke boeterecht.