3.5.3 Constitutionele beperkingen van (corrigerende) interpretatie

Net als billijkheidsuitzonderingen dienen ook corrigerende interpretaties binnen het constitutionele kader te passen. Dat houdt in dat bij elke interpretatie gekunsteldheid zoveel mogelijk moet worden voorkomen (subpar. a) en niet te ver mag worden afgeweken van de bedoeling van de wetgever (subpar. b). Deze contra-indicaties voor interpretatie hebben dus een ruimer bereik dan alleen corrigerende interpretatie. Specifiek voor corrigerende interpretatie gelden vanwege hun resultaat ook constitutionele eisen, die met de eisen voor billijkheidsuitzonderingen vergelijkbaar zijn (subpar. c).

Voorop staat (voor mij) dat gekunstelde interpretaties zoveel mogelijk moeten worden voorkomen. Hoewel verschillende interpretatiemethoden als gezegd algemeen geaccepteerd zijn en de tekst van een voorschrift daardoor niet doorslaggevend hoeft te zijn,1 mogen interpretaties niet te ver afwijken van de betekenis die de woorden van een wettelijk voorschrift in het normale spraakgebruik hebben. Ik beschouw gekunsteldheid als belangrijke contra-indicatie voor een interpretatie.2 Hoe meer een interpretatie afwijkt van de tekst van een voorschrift, des te groter de kans is dat deze gekunsteld (onnatuurlijk, gezocht) genoemd kan worden. Onnatuurlijke interpretaties zijn niet fraai: het is niet te verdedigen dat de woorden van een wettelijk voorschrift feitelijk van beperkte waarde zijn omdat zij op elke mogelijke wijze uitgelegd kunnen worden. Dit bezwaar tegen gekunstelde interpretaties wordt ook in de literatuur naar voren gebracht.3

Aan corrigerende interpretatie is echter juist een afwijking van de tekst van een voorschrift inherent. De methode is immers vergelijkbaar met een uitzondering in die zin dat een voorschrift volgens zijn bewoordingen moet worden toegepast, terwijl dat in een individueel geval niet gebeurt. Corrigerende interpretaties zijn dan ook al snel gekunsteld. In dergelijke gevallen bestaat het voordeel dat ook kan worden gekozen voor een billijkheidsuitzondering. Die heeft hetzelfde resultaat als de interpretatie, maar voorkomt gekunsteldheid. Een uitzondering heeft, kortom, de voorkeur boven een gekunstelde corrigerende interpretatie.

Een tweede constitutioneelrechtelijke beperking van interpretatie is dat deze zoveel mogelijk moet passen bij de bedoeling van de wetgever. Dit volgt uit het verschijnsel ‘wetgeving’, dat zelf getrouwe toepassing door de rechter vergt. Ook dat de rechter niet in een bepaalde mate gebonden zou zijn aan de bedoeling van de wetgever zou afbreuk doen aan de waarde van wetgeving, doordat de wetgever feitelijk geen invloed meer zou hebben op haar betekenis. Het primaat zou niet meer bij hem liggen, maar bij de rechter. De machtenscheiding zou verdwijnen en wetgeving zou geen rechtszekerheid meer bieden. Dit ‘beginsel van getrouwe toepassing van wetgeving’, zoals ik dat noem, volgt ook uit artikel 11 Wet AB, dat bepaalt dat de rechter volgens de wet moet rechtspreken (en in geen geval de innerlijke waarde van de wet mag beoordelen). Hoe meer een interpretatie afwijkt van de bedoeling van de wetgever, hoe meer ze op gespannen voet staat met het beginsel, en hoe on-wenselijker ze is.

Gaat het om een corrigerende interpretatie, dan kan spanning met het beginsel in veel gevallen worden voorkomen door te kiezen voor een uitzondering.

Is alléén een gekunstelde interpretatie verenigbaar met de bedoeling van de wetgever, dan kán het beginsel van getrouwe toepassing van wetgeving gekunsteldheid rechtvaardigen. De rechter bakent dan het bereik van een voorschrift af naar de bedoeling van de wetgever, maar in strijd met de tekst van het voorschrift. Hiervoor moet hij (voldoende en correct gemotiveerd) van oordeel zijn dat de wetgever een tekstuele uitleg nooit had gewild. Voor dit oordeel gelden strenge eisen: het belang van het voorkomen van gekunsteldheid is groot. Een gekunstelde uitleg is nog minder acceptabel als deze op gespannen voet staat met het legaliteitsbeginsel.

Over het legaliteitsbeginsel volgt meer in het kader van het strafrecht.10

Het constitutionele kader voor interpretatie wordt ten derde bepaald door een beperking aan corrigerende interpretatie vanwege haar resultaat. Dat dit vergelijkbaar is met billijkheidsuitzonderingen, brengt volgens mij met zich dat hiervoor vergelijkbare constitutionele eisen (moeten) gelden. Net zoals bij uitzonderingen moet onderscheid gemaakt worden tussen formele en lagere wetgeving.

Waar uitzonderingen op formele wetgeving volgens de Hoge Raad slechts toegepast mogen worden vanwege niet-verdisconteerde omstandigheden,11 wordt in de jurisprudentie en de literatuur weinig aandacht besteed aan de constitutionele eisen aan wetsinterpretatie. Een zeldzaam voorbeeld is een verwijzing van Van Houten en Groenewegen naar een passage in de grondwetsgeschiedenis waarin de regering stelt dat zij ‘het niet bij voorbaat uitgesloten [acht], dat de rechter bij het vinden van de juiste uitleg tevens relevante grondwetsbepalingen in zijn overwegingen betrekt’, maar dat het ‘ongrondwettig [zou] zijn langs de weg van de interpretatie de onschendbaarheid van de wet aan te tasten’.12 Dat lijkt mij juist. Dat de rechter door een uitleg het oordeel van de wetgever over verenigbaarheid van de wet met de Grondwet – of het ongeschreven recht – zou mogen doorkruisen, terwijl hij dat niet mag door een uitzondering, zou de ongerijmde consequentie hebben dat interpretatie de rechter meer vrijheid zou bieden ten opzichte van de bedoeling van de wet(gever) dan uitzonderingen. Door wetstoepassing zou de rechter via de achterdeur van de interpretatie wetgeving kunnen uithollen op een wijze die de Hoge Raad in het Harmonisatiewetarrest uitdrukkelijk niet toegestaan acht. Volgens mij moet daarom bij corrigerende interpretatie dezelfde eis worden gesteld als bij ongeschreven en wettelijke uitzonderingen: dergelijke interpretaties mogen slechts worden gemaakt vanwege door de wetgever niet-verdisconteerde omstandigheden, opdat zij het oordeel van de wetgever over de verenigbaarheid van wetstoepassing in het concrete geval met het ongeschreven recht niet doorkruisen.13

Ook voor corrigerende interpretatie van lagere wetgeving gelden dezelfde constitutionele eisen als voor het buiten toepassing laten ervan.14 Lagere wetgeving mag zodoende ook corrigerend worden uitgelegd vanwege reeds verdisconteerde omstandigheden, zolang de rechter hierin maar terughoudend is (vanwege zijn positie in het Nederlandse staatsbestel, die ook uit artikel 11 Wet AB blijkt). Omdat hier de geldigheid van wetgeving ter discussie wordt gesteld, kan hier echter niet worden gesproken over een met een billijkheiduitzondering vergelijkbare interpretatie. Zonder die terughoudendheid mag corrigerend worden geïnterpreteerd vanwege niet-verdisconteerde omstandigheden – zo lang maar wordt gewaarborgd dat de formulering van de wet niet betekenisloos wordt.

Gekunstelde interpretaties behoren zoveel mogelijk te worden voorkomen. Boven een gekunstelde corrigerende interpretatie heeft in de regel een uitzondering de voorkeur. Daarom zijn billijkheidsuitzonderingen niet overbodig. Ook interpretaties die afwijken van de bedoeling van de wetgever zijn in beginsel onwenselijk. Als alléén een gekunstelde interpretatie overeenstemt met die bedoeling, kan dat in uitzonderlijke gevallen reden zijn om een gekunstelde interpretatie te aanvaarden. Die conclusie mag niet te gemakkelijk worden getrokken (zeker als de interpretatie op gespannen voet staat met het legaliteitsbeginsel). Corrigerende interpretatie heeft met billijkheidsuitzonderingen vergelijkbare resultaten, waardoor ook hieraan de constitutionele eisen van uitzonderingen gesteld moeten worden.