HvJ EU, 03-12-2015, nr. C-312/14

Artikel 3, lid 1, van richtlijn 93/13/EEG van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten (PB L 95, blz. 29) luidt:

Artikel 4, lid 2, van die richtlijn luidt:

Artikel 6, lid 1, van die richtlijn luidt:

In de overwegingen 2 en 31 van richtlijn 2004/39 staat te lezen:

Artikel 1 van die richtlijn bepaalt:

Artikel 4, lid 1, punten 2, 6 en 17, van richtlijn 2004/39 bevat de volgende definities:

Als beleggingsdienst en -activiteit noemt deel A van bijlage I bij die richtlijn met name handelen voor eigen rekening. Volgens de punten 2 en 4 van deel B van die bijlage behoren tot de categorie ‘nevendiensten’ ‘[h]et verstrekken van kredieten of leningen aan een belegger om deze in staat te stellen een transactie in één of meer financiële instrumenten te verrichten, bij welke transactie de onderneming die het krediet of de lening verstrekt, als partij optreedt’ respectievelijk ‘[v]alutawisseldiensten voor zover deze samenhangen met het verrichten van beleggingsdiensten’. Deel C van die bijlage, ‘Financiële instrumenten’, vermeldt in punt 4 ‘[o]pties, futures, swaps, rentetermijncontracten en andere derivatencontracten die betrekking hebben op effecten, valuta, rentevoeten of rendementen, of andere afgeleide instrumenten’.

Artikel 19 van die richtlijn, ‘Bij het verrichten van beleggingsdiensten voor cliënten in acht te nemen gedragsregels’, is opgenomen in afdeling 2, ‘Bepalingen ter bescherming van de belegger’, van hoofdstuk II van titel II en bepaalt in de leden 4, 5 en 9:

Artikel 51, lid 1, van richtlijn 2004/39 bepaalt dat de lidstaten er zorg voor dragen dat overeenkomstig hun nationale wetgeving passende administratieve maatregelen of administratieve sancties kunnen worden opgelegd aan de verantwoordelijke personen indien de ter uitvoering van die richtlijn vastgestelde bepalingen niet worden nageleefd. Die maatregelen moeten doeltreffend, evenredig en afschrikkend zijn.

Artikel 2, leden 1 en 2, van richtlijn 2008/48/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2008 inzake kredietovereenkomsten voor consumenten en tot intrekking van richtlijn 87/102/EEG van de Raad (PB L 133, blz. 66, en rectificaties PB 2009, L207, blz. 14, PB 2010, L199, blz. 40, en PB 2011, L234, blz. 46) bepaalt:

Artikel 3 van richtlijn 2008/48, ‘Definities’, bepaalt:

Hoofdstuk II van richtlijn 2008/48, ‘Informatieverstrekking en handelingen voorafgaand aan het sluiten van de kredietovereenkomst’, omvat met name artikel 4, ‘In reclame op te nemen standaardinformatie’, artikel 5, ‘Precontractuele informatie’, en artikel 8, ‘Verplichting om de kredietwaardigheid van de consument te beoordelen’. Hoofdstuk IV van die richtlijn, ‘Informatie en rechten betreffende kredietovereenkomsten’, omvat met name artikel 10, ‘In de kredietovereenkomst te vermelden informatie’, en artikel 11, ‘Informatie over de debetrentevoet’.

Meteen moet worden opgemerkt dat de Kúria het Hof reeds in de zaak die heeft geleid tot het arrest Kásler en Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282), vragen heeft gesteld over de voorwaarden voor de toepassing van richtlijn 93/13 in de specifieke context van consumentenkredietovereenkomsten in vreemde valuta. In dit verband heeft de Kúria in beslissing 2/2014 PJE, gewezen met het oog op uniforme uitlegging op civielrechtelijk gebied, geoordeeld dat, voor zover bedingen inzake de wisselkoers een assymetrie creëren tussen de bij de vrijgave van de lening toegepaste aankoopkoers van de vreemde valuta en de voor de berekening van de maandelijkse afbetalingen toegepaste verkoopkoers van die vreemde valuta, kan worden onderzocht of die bedingen oneerlijk zijn en dat die bedingen inderdaad als oneerlijk moeten worden aangemerkt, met name omdat de bank van de consument een vergoeding ontvangt die gelijk is aan het verschil tussen die wisselkoersen, zonder dat zij in ruil daarvoor een dienst verricht voor de consument.

In diezelfde beslissing heeft de Kúria evenwel geoordeeld dat bedingen van een leningsovereenkomst in vreemde valuta als in het hoofdgeding, die tot gevolg hebben dat, in ruil voor een gunstigere rentevoet dan de rentevoet voor leningen in de nationale valuta, het risico op een opwaardering van de vreemde valuta volledig op de consument rust, in beginsel betrekking hebben op het eigenlijke voorwerp van de overeenkomst in de zin van de nationale wettelijke regeling tot omzetting van artikel 4, lid 2, van richtlijn 93/13, zodat niet kan worden onderzocht of die bedingen oneerlijk zijn.

Voorts heeft de Kúria in beslissing 6/2013 PJE, gewezen met het oog op uniforme uitlegging op civielrechtelijk gebied, geoordeeld dat het sluiten van een dergelijke leningsovereenkomst in vreemde valuta geen aanleiding geeft tot de toepassing van de informatieverplichtingen die zijn vastgelegd in de §§ 40 tot en met 42 van wet CXXXVIII van 2007, die ertoe strekken artikel 19 van richtlijn 2004/39 om te zetten, aangezien de kredietgever in het kader van een dergelijke overeenkomst geen van de in § 5 van die wet opgesomde beleggingsdiensten verricht, maar een kapitaal uitbetaalt dat al dan niet bestemd is voor een bepaalde financiering. De §§ 40 en 42 van wet CXXXVIII van 2007 zijn niettemin van toepassing indien die lening ook een beleggingstransactie vormt, voor zover beleggingsdiensten die betrekking hebben op een financieel instrument worden verricht met het geld van de kredietnemer.

Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing betreft alleen de uitlegging van richtlijn 2004/39.

In een zaak als in het hoofdgeding kunnen bepalingen van andere Unierechtelijke handelingen ter bescherming van de consument evenwel relevant zijn.

Dit is met name het geval voor de bepalingen van richtlijn 93/13 waarin wordt voorzien in de inhoudelijke toetsing van oneerlijke bedingen in het kader van de door die richtlijn ingevoerde consumentenbeschermingsregeling (zie in die zin arrest Kásler en Káslerné Rábai, C-26/13, EU:C:2014:282, punt 42).

Voorts zij gewezen op de Unieregeling inzake het consumentenkrediet, in casu richtlijn 87/102/EEG van de Raad van 22 december 1986 betreffende de harmonisatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen der lidstaten inzake het consumentenkrediet (PB L 42, blz. 48) en richtlijn 2008/48, die een reeks bepalingen ter bescherming van de consument bevatten waarbij aan de kredietgever bepaalde verplichtingen worden opgelegd, met name inzake consumentenvoorlichting.

Met zijn eerste en tweede vraag, die samen moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 4, lid 1, punt 2, van richtlijn 2004/39 aldus moet worden uitgelegd dat als een beleggingsdienst of -activiteit in de zin van die bepaling moeten worden aangemerkt, bepaalde door een kredietinstelling op grond van bedingen van een leningsovereenkomst in vreemde valuta als in het hoofdgeding verrichte wisseltransacties waarbij het bedrag van de lening wordt bepaald op basis van de aankoopkoers van de vreemde valuta op de datum van vrijgave van het geld en de bedragen van de maandelijkse afbetalingen worden bepaald op basis van de verkoopkoers van die vreemde valuta op de datum waarop iedere maandelijkse afbetaling wordt berekend.

In dit verband staat het weliswaar uitsluitend aan de verwijzende rechter om zich gelet op de omstandigheden van het hoofdgeding uit te spreken over de kwalificatie van die transacties, maar dat neemt niet weg dat het Hof bevoegd is om op basis van de bepalingen van die richtlijn, in casu artikel 4, lid 1, punt 2, de criteria aan te duiden die deze rechter daartoe kan of moet toepassen (zie in die zin arrest Genil 48 en Comercial Hostelera de Grandes Vinos, C-604/11, EU:C:2013:344, punt 43).

Niets belet een nationale rechter evenwel om het Hof te verzoeken om zich over die kwalificatie uit te spreken, zoals de verwijzende rechter met zijn eerste en tweede vraag heeft gedaan, onder voorbehoud echter dat die nationale rechter, gelet op alle gegevens van het dossier waarover hij beschikt, de voor die kwalificatie noodzakelijke feiten vaststelt en beoordeelt.

In casu rijst de vraag of door een kredietinstelling overeenkomstig de bedingen van een leningsovereenkomst inzake de wisselkoers verrichte transacties waarbij bedragen in vreemde valuta worden omgerekend in nationale valuta met het oog op de berekening van de bedragen van een lening en van de terugbetalingen van die lening, als ‘beleggingsdiensten en -activiteiten’ in de zin van artikel 4, lid 1, punt 2, van richtlijn 2004/39 kunnen worden aangemerkt.

Volgens die bepaling moet als een beleggingsdienst of -activiteit worden aangemerkt, iedere in deel A van bijlage I bij die richtlijn genoemde dienst of activiteit die betrekking heeft op één van de in deel C van bijlage I genoemde instrumenten.

Vastgesteld moet worden dat de transacties in het hoofdgeding, aangezien het gaat om wisselactiviteiten die louter nevenactiviteiten bij de toekenning en de terugbetaling van een consumentenkrediet in vreemde valuta zijn, niet onder dat deel A vallen.

Onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, zijn die transacties immers beperkt tot de omrekening, tegen de aankoop- of de verkoopkoers van de betrokken vreemde valuta, van de bedragen van de lening en de maandelijkse afbetalingen die in die vreemde valuta zijn uitgedrukt (rekenmunt) in de nationale valuta (betaalmunt).

Dergelijke transacties hebben alleen tot doel uitvoering te geven aan de essentiële betalingsverplichtingen van de leningsovereenkomst, namelijk de beschikbaarstelling van het kapitaal door de kredietgever en de terugbetaling van dat kapitaal, vermeerderd met rente, door de kredietnemer. Die transacties strekken er niet toe een belegging te doen, aangezien de consument alleen ernaar streeft om geld te verkrijgen voor de aankoop van een consumptiegoed of een dienst, en bijvoorbeeld niet om een wisselkoersrisico te beheren of op de wisselkoers van een vreemde valuta te speculeren.

Bovendien kunnen die transacties, anders dan het echtpaar Lantos betoogt, niet worden geacht met name onder het in deel A, punt 3, van bijlage I bij richtlijn 2004/39 bedoelde begrip ‘handelen voor eigen rekening’ te vallen.

Volgens artikel 4, lid 1, punt 6, van die richtlijn betekent dat begrip met eigen kapitaal handelen in één of meer financiële instrumenten, hetgeen resulteert in het uitvoeren van transacties.

In casu blijken de door een kredietinstelling ingevolge een leningsovereenkomst als in het hoofdgeding verrichte wisseltransacties, onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, geen betrekking te hebben op de handel in één of meer financiële instrumenten die resulteert in het uitvoeren van transacties.

Dergelijke wisseltransacties lijken immers uitsluitend ertoe te strekken de toekenning en de terugbetaling van de lening mogelijk te maken.

Bovendien kan niet worden betoogd dat de in het kader van een leningsovereenkomst als in het hoofdgeding verrichte transacties tot de in bijlage I, deel B, bij richtlijn 2004/39 omschreven categorie ‘nevendiensten’ behoren.

Volgens bijlage I, deel B, punt 2, bij richtlijn 2004/39 kan het verstrekken van kredieten of leningen weliswaar een nevendienst vormen, maar dat is enkel het geval indien die kredieten of leningen aan een belegger worden verstrekt om hem in staat te stellen een transactie in één of meer financiële instrumenten te verrichten, bij welke transactie de onderneming die het krediet of de lening verstrekt, als partij optreedt. Vaststaat dat de lening in het hoofdgeding niet tot doel heeft een dergelijke transactie in de toekomst mogelijk te maken.

Door een kredietinstelling verstrekte kredieten die onder voornoemd punt 2 vallen, als zij dat doel hebben, vallen op grond van artikel 2, lid 2, onder h), van richtlijn 2008/48 evenwel buiten de werkingssfeer van deze richtlijn.

Voorts vermeldt bijlage I, deel B, punt 4, bij richtlijn 2004/39 ‘[v]alutawisseldiensten voor zover deze samenhangen met het verrichten van beleggingsdiensten’.

Uit die vermelding blijkt dat valutawisseldiensten op zich geen onder bijlage I, deel A, bij die richtlijn vallende beleggingsdiensten vormen.

De wisseltransacties in het hoofdgeding hangen niet samen met een beleggingsdienst in de zin van artikel 4, lid 1, punt 2, van richtlijn 2004/39, maar met een transactie die zelf geen financieel instrument in de zin van artikel 4, lid 1, punt 17, van die richtlijn is.

Gelet op de gegevens van het dossier waarover het Hof beschikt en steeds onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, lijken de door een kredietinstelling in het kader van de uitvoering van een leningsovereenkomst als in het hoofdgeding verrichte wisseltransacties, anders dan het echtpaar Lantos aanvoert, immers geen betrekking te hebben op een van de in bijlage I, deel C, bij die richtlijn bedoelde financiële instrumenten, waaronder in het bijzonder de future.

Een future is volgens de gebruikelijke betekenis ervan in het financieel recht, een soort derivatencontract waarbij twee partijen zich ertoe verbinden een zogenaamd ‘onderliggend’ actief op een latere datum tegen een bij het sluiten van de overeenkomst vastgestelde prijs te kopen respectievelijk te verkopen.

Het voorwerp van een leningsovereenkomst als in het hoofdgeding is niet de verkoop van een financieel actief tegen een bij het sluiten van de overeenkomst vastgestelde prijs.

In een overeenkomst als in het hoofdgeding kan immers geen onderscheid worden gemaakt tussen de leningsovereenkomst zelf en een verkoop van vreemde valuta op termijn, aangezien die verkoop alleen tot doel heeft uitvoering te geven aan de essentiële verplichtingen van die overeenkomst, namelijk de verplichtingen tot betaling van het kapitaal en de vervallen bedragen, met dien verstande dat die verkoop zelf geen financieel instrument vormt.

Bedingen van een dergelijke leningsovereenkomst inzake de omrekening van een vreemde valuta vormen dus geen financieel instrument dat losstaat van de transactie die het voorwerp uitmaakt van die overeenkomst, maar zijn slechts een niet dissocieerbare wijze van uitvoering ervan.

Een zaak als in het hoofdgeding verschilt derhalve fundamenteel van de zaak die heeft geleid tot het arrest Genil 48 en Comercial Hostelera de Grandes Vinos (C-604/11, EU:C:2013:344), betreffende futures, te weten een ruilovereenkomst (een zogenaamde ‘swap’) ter bescherming van cliënten van banken tegen schommelingen van variabele rentevoeten waaraan zij waren blootgesteld doordat zij bij die banken hadden ingetekend op bepaalde financiële producten.

Voorts wordt bij een leningsovereenkomst als in het hoofdgeding de waarde van de valuta aan de hand waarvan de terugbetalingen worden berekend, niet van tevoren vastgesteld, aangezien zij wordt bepaald op basis van de verkoopkoers van die valuta op de datum waarop iedere maandelijkse afbetaling verschuldigd wordt.

Onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, kunnen de wisseltransacties die door een kredietinstelling in het kader van de uitvoering van een leningsovereenkomst in vreemde valuta als in het hoofdgeding worden verricht, bijgevolg niet als beleggingsdiensten worden aangemerkt, zodat die instelling met name niet is onderworpen aan de in artikel 19 van richtlijn 2004/39 neergelegde verplichtingen om de geschiktheid of de passendheid van de te verrichten dienst te beoordelen.

Gelet op alle voorgaande overwegingen, moet op de eerste en tweede vraag worden geantwoord dat artikel 4, lid 1, punt 2, van richtlijn 2004/39 aldus moet worden uitgelegd dat, onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, niet als een beleggingsdienst of -activiteit in de zin van die bepaling kunnen worden aangemerkt, bepaalde door een kredietinstelling op grond van bedingen van een leningsovereenkomst in vreemde valuta als in het hoofdgeding verrichte wisseltransacties waarbij het bedrag van de lening wordt bepaald op basis van de aankoopkoers van de vreemde valuta op de datum van vrijgave van het geld en de bedragen van de maandelijkse afbetalingen worden bepaald op basis van de verkoopkoers van die vreemde valuta op de datum waarop iedere maandelijkse afbetaling wordt berekend.

Gelet op het antwoord op de eerste en tweede vraag hoeven de derde en vierde vraag niet te worden beantwoord.

Deze laatste vragen veronderstellen immers dat de wisseltransacties in het hoofdgeding als beleggingsdiensten of -activiteiten in de zin van artikel 4, lid 1, punt 2, van richtlijn 2004/39 kunnen worden aangemerkt.

Aangaande de vierde vraag kan het dienstig zijn eraan te herinneren dat het Hof reeds heeft geoordeeld dat het een aangelegenheid van het interne recht van iedere lidstaat is om — met inachtneming van het gelijkwaardigheids- en het doeltreffendheidsbeginsel — de contractuele gevolgen vast te stellen die moeten worden verbonden aan de niet-nakoming van de beoordelingsvereisten van artikel 19, leden 4 en 5, van die richtlijn door een beleggingsonderneming die een beleggingsdienst aanbiedt (arrest Genil 48 en Comercial Hostelera de Grandes Vinos, C-604/11, EU:C:2013:344, punt 58).