HvJ EU, 19-11-2020, nr. C-238/19

Overeenkomstig artikel 1 A, lid 2, van het Verdrag van Genève4. valt elke persoon die ‘uit gegronde vrees voor vervolging wegens zijn ras, godsdienst, nationaliteit, het behoren tot een bepaalde sociale groep of zijn politieke overtuiging, zich bevindt buiten het land waarvan hij de nationaliteit bezit, en die de bescherming van dat land niet kan of, uit hoofde van bovenbedoelde vrees, niet wil inroepen’, onder de omschrijving van het begrip ‘vluchteling’.

Artikel 1 F, onder a), bepaalt dat het Verdrag van Genève niet van toepassing is op een persoon ten aanzien van wie er ernstige redenen zijn om te veronderstellen dat hij ‘een misdrijf tegen de vrede, een oorlogsmisdrijf of een misdrijf tegen de menselijkheid heeft begaan, zoals omschreven in de internationale instrumenten welke zijn opgesteld om bepalingen met betrekking tot deze misdrijven in het leven te roepen’5..

Artikel 9, lid 1, van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden6. waarborgt het recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst, met inbegrip van de vrijheid om van godsdienst of overtuiging te veranderen.

De omschrijving van het begrip ‘vluchteling’ in § 3, lid 1, van het Asylgesetz (asielwet; hierna: ‘AsylG’) stemt overeen met die in artikel 2, onder d), van de erkenningsrichtlijn. De omschrijving van ‘daden van vervolging’ in § 3a AsylG komt overeen met die van artikel 9 van de erkenningsrichtlijn — § 3a, lid 2, punt 5, neemt artikel 9, lid 2, onder e), van de richtlijn over, dat betrekking heeft op vervolging of bestraffing wegens de weigering militaire dienst te vervullen tijdens een conflict, wanneer het vervullen van militaire dienst [betrokkenheid bij het plegen van oorlogsmisdrijven inhoudt]. In § 3b AsylG worden de elementen van de ‘gronden van vervolging’ op dezelfde manier uiteengezet als in artikel 10 van de erkenningsrichtlijn — § 3b, lid 1, punt 5, neemt artikel 10, lid 1, onder e), van de richtlijn over, dat betrekking heeft op het begrip ‘politieke overtuiging’. § 3a, lid 3, AsylG, ten slotte, vereist — evenals artikel 9, lid 3, van de erkenningsrichtlijn — een verband22. tussen de daden van vervolging en de gronden van vervolging.

In de considerans van de erkenningsrichtlijn wordt het kader vastgesteld waarbinnen de bepalingen van die richtlijn moeten worden uitgelegd. Binnen dit kader vormen het Verdrag van Genève en het Protocol de basis voor de toepassing van die richtlijn, die eveneens ten volle rekening houdt met de in het Handvest verankerde beginselen en de verplichtingen van de lidstaten onder het internationale recht.28.

De erkenningsrichtlijn dient dan ook te worden uitgelegd tegen de achtergrond van de algemene opzet en de doelstelling van die richtlijn, met inachtneming van het Verdrag van Genève en de andere relevante verdragen als bedoeld in artikel 78, lid 1, VWEU en met eerbiediging van de rechten die zijn erkend in het Handvest.29. Verklaringen van de Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor vluchtelingen (UNHCR) leveren waardevol advies op bij de uitlegging van de erkenningsrichtlijn.30.

De algemene opzet van de erkenningsrichtlijn is als volgt. Het begrip ‘vluchteling’ verwijst met name naar een onderdaan van een derde land die zich buiten het land bevindt waarvan hij de nationaliteit bezit ‘wegens een gegronde vrees voor vervolging’ om redenen van ras, godsdienst, nationaliteit, politieke overtuiging of het behoren tot een bepaalde sociale groep, en die de ‘bescherming’ van dat land niet kan of, ‘wegens deze vrees’, niet wil inroepen. De betrokken persoon dient derhalve op grond van bestaande omstandigheden in zijn land van herkomst een gegronde vrees te hebben om persoonlijk te worden vervolgd wegens minstens een van de vijf gronden die zijn opgenomen in artikel 2, onder d), en artikel 10, lid 1, van die richtlijn, alsook in artikel 1 A, lid 2, van het Verdrag van Genève.

Overeenkomstig artikel 4, lid 3, onder a), b) en c), van de erkenningsrichtlijn dient bij de individuele beoordeling van een verzoek om internationale bescherming rekening te worden gehouden met het volgende: (i) alle relevante feiten in verband met het land van herkomst op het tijdstip waarop een beslissing inzake het asielverzoek wordt genomen, met inbegrip van wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van het land van herkomst en de wijze waarop deze worden toegepast; (ii) de door de verzoeker afgelegde verklaring en overgelegde documenten, en (iii) de individuele situatie en persoonlijke omstandigheden van de verzoeker.31.

De Syrische Staat en zijn militaire administratie vallen onder de omschrijving van ‘actoren van vervolging of ernstige schade’, zoals opgenomen in artikel 6, onder a), van de erkenningsrichtlijn.

Artikel 12, lid 2, van de erkenningsrichtlijn is afgeleid van artikel 1 F van het Verdrag van Genève. Enkel artikel 12, lid 2, onder a), is in de onderhavige omstandigheden van belang.32. De in die bepaling en in artikel 1 F, onder a), van het Verdrag van Genève vermelde handelingen die leiden tot uitsluiting van de vluchtelingenstatus, zijn identiek. Van dergelijke uitsluiting is sprake wanneer er ‘ernstige redenen’ zijn om aan te nemen dat de betrokken persoon misdrijven tegen de vrede, oorlogsmisdrijven of misdrijven tegen de menselijkheid heeft gepleegd, zoals gedefinieerd in de internationale instrumenten waarmee wordt beoogd regelingen te treffen ten aanzien van dergelijke misdrijven.

Het Handvest van het Internationaal Militair Tribunaal33. definieert ‘misdrijf tegen de vrede’ als het maken van plannen voor, het voorbereiden van, het nemen van initiatief tot of het voeren van een aanvalsoorlog of een oorlog in strijd met internationale verdragen of andere overeenkomsten. Een dergelijk misdrijf kan naar zijn aard slechts worden gepleegd door een hooggeplaatste leidinggevende die een staat of een op een staat gelijkende entiteit vertegenwoordigt.34. In de verwijzingsbeslissing wordt aangegeven dat EZ een jongeman is die zich aan militaire dienstplicht in Syrië heeft onttrokken door het land te ontvluchten. Mijns inziens kan gerust worden uitgesloten dat deze jongeman, als hij in dienst van het leger zou zijn getreden, (binnen twee jaar) een voldoende hooggeplaatste militair zou zijn geworden om een misdrijf tegen de vrede te kunnen plegen.

Het verslag van de achtergrondfeiten en de verklaringen van de verwijzende rechter in zijn verwijzingsbeslissing duiden er echter wel op dat EZ, indien hij in militaire dienst zou zijn getreden, het risico had kunnen lopen betrokken te raken bij oorlogsmisdrijven en/of misdrijven tegen de menselijkheid.35. Het begrip ‘oorlogsmisdrijven’ wordt in een aantal internationale instrumenten omschreven. Tot die misdrijven behoren onder meer ernstige schendingen van regels van het internationale humanitaire recht die erop zijn gericht personen die niet of niet langer rechtstreeks deelnemen aan de vijandelijkheden te beschermen, en de middelen en methoden van oorlogvoering te beperken. Het opzettelijk doden en folteren van burgers valt onder het begrip ‘oorlogsmisdrijf’.36. Onder misdrijven tegen de menselijkheid vallen handelingen zoals genocide, moord, verkrachting en foltering als onderdeel van een wijdverbreide of systematische aanval die is gericht tegen de burgerbevolking.37.

Het hoofddoel van de erkenningsrichtlijn, zoals bepaald in artikel 1 ervan, is te verzekeren dat de lidstaten gemeenschappelijke criteria toepassen voor de identificatie van personen die werkelijk internationale bescherming in de Europese Unie behoeven.38. Die richtlijn heeft in wezen een humanitaire achtergrond.

Het is eveneens van belang eraan te herinneren dat de erkenningsrichtlijn geharmoniseerde minimumnormen voor het vaststellen van de vluchtelingenstatus heeft ingevoerd.39. Het is daarom des te belangrijker ervoor te zorgen dat die regels in de lidstaten consequent en uniform worden toegepast.

Artikel 9, lid 2, onder e), en lid 3, en artikel 10 moeten in het licht van deze overwegingen worden uitgelegd.

Met zijn vierde en vijfde vraag verzoekt de verwijzende rechter om aanwijzingen voor de uitlegging van artikel 9, lid 3, van de erkenningsrichtlijn.40. Hij wenst met name te vernemen hoe die bepaling in samenhang met artikel 9, lid 2, onder e), en artikel 10, lid 1, onder e), dient te worden uitgelegd.

Met zijn vierde vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of het in artikel 9, lid 3, opgenomen vereiste dat er een ‘verband’ moet bestaan met een in artikel 10 genoemde grond van vervolging ook geldt indien de ‘daad van vervolging’ bestaat in vervolging of bestraffing wegens de weigering militaire dienst te vervullen tijdens een conflict, wanneer het vervullen van militaire dienst oorlogsmisdrijven en/of misdrijven tegen de menselijkheid inhoudt [artikel 9, lid 2, onder e)].

Het Bundesamt, Duitsland en de Commissie zijn het erover eens dat er steeds een oorzakelijk verband dient te zijn tussen de daden van vervolging en de gronden van vervolging. EZ betwist dat standpunt.

Mijns inziens is de door het Bundesamt, Duitsland en de Commissie verdedigde uitlegging van artikel 9, lid 3, van de erkenningsrichtlijn juist.

Ten eerste strookt de tegenovergestelde uitlegging niet met de omschrijving van vluchteling in artikel 2, onder d), van de erkenningsrichtlijn (een persoon met ‘een gegronde vrees voor vervolging’ om minstens een van de vijf daarin opgenomen redenen die ‘de bescherming van dat land niet kan of, wegens deze vrees, niet wil inroepen’).41.

Ten tweede zou een dergelijke uitlegging eveneens in strijd zijn met de uitdrukkelijke bewoordingen van artikel 9, lid 3, zelf, waarin wordt bepaald dat er ‘een verband [moet] zijn’42. tussen de in artikel 10 genoemde redenen en de daden die als vervolging worden gekenmerkt in de zin van artikel 9, lid 1, of het ontbreken van bescherming tegen dergelijke daden.43.

Hierbij is het nuttig om nader in te gaan op artikel 9, dat de factoren omschrijft op grond waarvan daden als daden van vervolging kunnen worden beschouwd.44.

Artikel 9, lid 1, onder a), bepaalt dat de betrokken daden ‘zo ernstig’ van aard zijn of zo vaak voorkomen dat zij een ‘ernstige schending [vormen] van de grondrechten van de mens’, met name de in artikel 15, lid 2, EVRM bedoelde onvervreemdbare rechten ten aanzien waarvan geen afwijking mogelijk is. Artikel 9, lid 1, onder b), bepaalt dat een samenstel van verschillende maatregelen, waaronder mensenrechtenschendingen, die ‘voldoende ernstig zijn om iemand op een soortgelijke wijze te treffen’ als omschreven onder artikel 9, lid 1, onder a), eveneens wordt geacht vervolging in te houden. Alle gestelde daden van vervolging moeten aan de minimumvereisten van artikel 9, lid 1, voldoen om een asielzoeker binnen de werkingssfeer van de erkenningsrichtlijn te doen vallen.

Artikel 9, lid 2, bevat een heterogene lijst van mogelijke daden van vervolging. Die lijst is louter illustratief. De eerste vier vermeldingen in de lijst betreffen handelingen die door actoren van vervolging of ernstige schade kunnen worden gesteld tegen een persoon. De vijfde en zesde vermelding zijn afhankelijk van een of andere voorafgaande handeling of hoedanigheid van de persoon als gevolg waarvan deze aan de betrokken behandeling wordt blootgesteld. Aangezien de lijst van artikel 9, lid 2, illustratief is (‘[…] kunnen onder meer de vorm aannemen van: […]’), kunnen andere, niet genoemde daden voor de toepassing van artikel 9, lid 1, onder a), toch als daden van vervolging worden aangemerkt.45. Het is in elk geval duidelijk dat het in artikel 9, lid 2, genoemde soort (of type) daad niettemin de in artikel 9, lid 1, aangegeven graad van ernst moet bereiken alvorens als ‘daad van vervolging’ te kunnen worden aangemerkt.

Artikel 9, lid 3, verwijst naar artikel 9, lid 1 (‘daden die als vervolging worden aangemerkt in de zin van lid 1 van dit artikel’), maar bevat geen verwijzing naar de in artikel 9, lid 2, opgenomen illustratieve lijst van dergelijke daden. Dit verzuim kan een nalatigheid van de wetgever zijn geweest, doch de wetgever kan ook opzettelijk niet naar die lijst hebben verwezen. In de erkenningsrichtlijn zelf is niet terug te vinden waarom die verwijzing ontbreekt. Mogelijk wordt in artikel 9, lid 3, eenvoudigweg niet naar artikel 9, lid 2, verwezen omdat dit lid 2 niet uitputtend bepaalt wat onder daden van vervolging moet worden verstaan (dat is de functie en het doel van artikel 9, lid 1).46. De wetgever heeft mogelijk geoordeeld dat de in artikel 9, lid 2, opgenomen illustratieve lijst van wat kan vallen onder daden die voldoende ernstig zijn voor de toepassing van artikel 9, lid 1, impliciet mede onder dit lid 1 valt.

Wat ook de juiste verklaring mag zijn, het lijkt mij echter niet aannemelijk dat er niet bij elk van de in artikel 9, lid 2, bedoelde vormen van daden van vervolging een oorzakelijk verband met de gronden van vervolging moet worden vastgesteld.

Ten derde zou een dergelijke uitlegging in tegenspraak zijn met de bewoordingen van artikel 1 A, lid 2, van het Verdrag van Genève, die verwijzen naar een persoon die een gegronde vrees heeft voor vervolging ‘wegens zijn ras, godsdienst, nationaliteit, het behoren tot een bepaalde sociale groep of zijn politieke overtuiging’. Die omschrijving komt uiteraard overeen met die in artikel 2, onder d), van de erkenningsrichtlijn (zoals ik heb aangegeven in punt 41 hierboven), dat in overeenstemming met het verdrag van Genève dient te worden uitgelegd.47. Ik wens er eveneens de aandacht op te vestigen dat in de toelichting bij de erkenningsrichtlijn staat vermeld dat de wetgever hetgeen thans in artikel 9, lid 3, is aangeduid als het ‘oorzakelijk verband’ in de herschikte versie van die richtlijn wenste te verduidelijken.48.

Ten vierde heeft het Hof steeds gewezen op de noodzaak om een oorzakelijk verband aan te tonen tussen de vrees voor daden van vervolging en de gronden van vervolging in artikel 10, lid 1. De uitspraken van het Hof in zaken met betrekking tot asielverzoeken op grond van godsdienst of seksuele gerichtheid zijn voorbeelden die gemakkelijk naar analogie kunnen worden toegepast op de onderhavige kwestie.49.

Ten vijfde zou het ontkennen van de noodzaak om een oorzakelijk verband tussen de gronden van vervolging en de daden van vervolging of het ontbreken van bescherming tegen dergelijke daden aan te tonen, indruisen tegen het doel van de erkenningsrichtlijn.50.

Ik kom derhalve tot de slotsom dat artikel 9, lid 3, van de erkenningsrichtlijn aldus dient te worden uitgelegd dat er steeds een oorzakelijk verband moet zijn tussen de in artikel 10, lid 1, genoemde gronden van vervolging en de in artikel 9, lid 1, omschreven daden van vervolging, met inbegrip van gevallen waarin een aanvrager van internationale bescherming een beroep doet op artikel 9, lid 2, onder e), van die richtlijn.

Aangezien ik voorstel om op de vierde vraag bevestigend te antwoorden, dient de vijfde vraag te worden beantwoord. Met die vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of er van het door artikel 9, lid 3, vereiste oorzakelijk verband automatisch sprake is in gevallen waarin een asielzoeker een beroep doet op artikel 9, lid 2, onder e), van de erkenningsrichtlijn. In die vraag liggen kwesties inzake de procedure voor het beoordelen van dergelijke verzoeken op grond van artikel 4 besloten.

EZ voert aan dat wanneer een verzoeker gewetensbezwaren tegen het vervullen van militaire dienst inroept, moet worden aangenomen dat hij met die bezwaren blijk geeft van een politieke overtuiging en in zijn land van herkomst zal worden vervolgd aangezien het zich onttrekken aan militaire dienst er wordt bestraft.

Het Bundesamt stelt dat niet kan worden aangenomen dat alle personen die weigeren hun militaire dienst te vervullen zich op artikel 10, lid 1, onder e), van de erkenningsrichtlijn kunnen beroepen. Ten bewijze van het noodzakelijke oorzakelijk verband moet het voor de Syrische Staat duidelijk zijn dat de betrokken persoon zich aan zijn militaire dienst heeft onttrokken op grond van gewetensbezwaren, hetgeen dient te blijken uit het feit dat hij met die standpunten naar buiten is getreden.

Duitsland voert aan dat daaruit niet volgt dat er in elk geval waarin verzoekers artikel 9, lid 2, onder e), van de erkenningsrichtlijn inroepen, van het bestaan van een oorzakelijk verband moet worden uitgegaan. Verzoekers moeten de gronden van vervolging aantonen en de bevoegde nationale autoriteiten moeten hun verhaal kunnen verifiëren. In het kader van die verificatieprocedure kan onder meer worden verwezen naar externe bronnen waar de verzoeker zijn politieke overtuigingen te kennen heeft gegeven, door bijvoorbeeld boodschappen te plaatsen op publieke fora via het internet.

De Commissie betoogt dat elk verzoek om internationale bescherming uiteraard individueel dient te worden onderzocht. Alle feiten moeten worden beoordeeld overeenkomstig artikel 4 van de erkenningsrichtlijn. Dienstweigering die is ingegeven om niet het risico te lopen bij oorlogsmisdrijven betrokken te raken, kan geacht worden de uitdrukking van een politieke overtuiging als bedoeld in artikel 10, lid 1, onder e), van de erkenningsrichtlijn te vormen.

Het Hof beschikt niet over informatie waaruit blijkt op welke van de vijf in artikel 10, lid 1, van de erkenningsrichtlijn genoemde gronden van vervolging EZ zich heeft beroepen. In de verwijzingsbeslissing wordt vermeld dat EZ aanvoert dat hij ‘ongeacht zijn persoonlijke redenen alleen al vanwege zijn vlucht uit Syrië en zijn asielverzoek in Duitsland het gevaar loopt om in Syrië te worden vervolgd’. De verwijzende rechter gaat uit van de veronderstelling dat artikel 10, lid 1, onder e), (politieke overtuiging) de toepasselijke grond van vervolging is in het geval van EZ. Die veronderstelling kan weliswaar kloppen, maar dat betekent evenwel nog niet automatisch dat dit de enig mogelijke toepasselijke grond is.51.

Overeenkomstig de omschrijving van het begrip ‘vluchteling’ in artikel 2, onder d), van de erkenningsrichtlijn dienen de bevoegde autoriteiten zich ervan te vergewissen dat de verzoeker wordt vervolgd of het gevaar loopt te worden vervolgd. Uit artikel 9 juncto artikel 10 volgt dat het begrip ‘vervolging’ zowel de ‘daad van vervolging’ als de ‘gronden van vervolging’ omvat.52.

Wanneer een aanvrager van internationale bescherming aanvoert dat er sprake is van de in artikel 9, lid 2, onder e), bedoelde ‘daad van vervolging’ en kan aantonen dat hij voldoet aan de twee in die bepaling opgenomen cumulatieve voorwaarden (namelijk dat hij het gevaar loopt om te worden vervolgd of bestraft vanwege de weigering om zijn militaire dienst te vervullen en dat een eventuele indiensttreding bij het leger wellicht handelingen zou inhouden die onder artikel 12, lid 2, vallen)53., dient hij dan nog te bewijzen dat hij een politieke overtuiging heeft, om aan te tonen dat er een ‘grond van vervolging’ in de zin van artikel 10, lid 1, onder e), bestaat?

De redenering achter de vijfde vraag van de verwijzende rechter lijkt te zijn dat indien aan de voorwaarden van artikel 9, lid 2, onder e), is voldaan, de verzoeker de noodzakelijke bestanddelen van het begrip ‘politieke overtuiging’ reeds heeft aangetoond. Dat is het geval omdat hij zich verzet tegen de ideologie van zijn land van herkomst om een oorlog te voeren op een manier die oorlogsmisdrijven en/of schendingen van het internationale humanitaire recht behelst.

Gelet op de algemene opzet van de erkenningsrichtlijn kan er mijns inziens geen sprake zijn van automatisme bij de beoordeling van een verzoek om als vluchteling te worden erkend. In gevallen waarin een verzoeker aanvoert dat er sprake is van de in artikel 9, lid 2, onder e), bedoelde ‘daad van vervolging’, dienen de bevoegde autoriteiten derhalve nog steeds overeenkomstig artikel 10, lid 1, te beoordelen of er gronden van vervolging bestaan.

Artikel 10, lid 1, onder e), bepaalt dat het begrip ‘politieke overtuiging’ met name inhoudt dat de betrokkene een opvatting, gedachte of mening heeft betreffende een aangelegenheid die verband houdt met de in artikel 6 genoemde potentiële actoren van vervolging en hun beleid of methoden, ongeacht of de verzoeker zich in zijn handelen door deze opvatting, gedachte of mening heeft laten leiden.

Dat is een ruime omschrijving. Zowel personen met politieke overtuigingen die eenvoudigweg verschillen van die van de regering in hun land van herkomst, als personen die reeds geboekt staan als politieke tegenstanders (of staatsvijanden) en die vrezen hun vrijheid of zelfs hun leven te verliezen in hun land van herkomst, kunnen onder die omschrijving vallen.

Uit de laatste woorden van artikel 10, lid 1, onder e), ‘ongeacht of de verzoeker zich in zijn handelen door deze opvatting, gedachte of mening heeft laten leiden’, blijkt voorts duidelijk dat de betrokken persoon niet dient aan te tonen dat hij, vóór zijn vertrek in zijn land van herkomst dan wel later in het land waar hij om asiel verzoekt, met zijn overtuiging naar buiten is getreden. De redenen hiervoor liggen voor de hand. Onder een repressief regime kan een persoon die moedig of onbezonnen genoeg is om zijn stem te verheffen, in hechtenis worden genomen en worden onderdrukt alvorens het land te kunnen ontvluchten en elders om asiel te verzoeken.

Ik wijs dan ook de argumenten van het Bundesamt en de Duitse regering van de hand, voor zover zij aanvoeren dat een verzoeker met zijn politieke overtuiging naar buiten moet zijn getreden om artikel 10, lid 1, onder e), te kunnen inroepen. Die verklaring is niet in overeenstemming met de bewoordingen van de erkenningsrichtlijn en druist in tegen de in artikel 4 ervan opgenomen gedetailleerde verplichtingen in het kader van de beoordeling.54.

Artikel 10, lid 2, bepaalt dat ‘[b]ij het beoordelen of de vrees van de verzoeker voor vervolging gegrond is, […] het niet ter zake [doet] of de verzoeker in werkelijkheid de […] politieke kenmerken vertoont die aanleiding geven tot de vervolging indien deze kenmerken hem door de actor van de vervolging worden toegeschreven’ (eigen cursivering). Daarom dienen de bevoegde autoriteiten bij de beoordeling van een asielverzoek vast te stellen ofwel dat de betrokken persoon in werkelijkheid de desbetreffende politieke overtuiging heeft ofwel dat redelijkerwijs kan worden aangenomen dat een dergelijke overtuiging hem door de actor van vervolging (in dit geval de Syrische Staat) zal worden toegeschreven.55.

Indien er geen gegronde vrees voor vervolging is, zal een persoon niet binnen de omschrijving van het begrip ‘vluchteling’ vallen.56. Vrees in abstracto voor vervolging en bestraffing wegens het ontlopen van de dienstplicht vormt dus geen gegronde vrees voor vervolging in de zin van de erkenningsrichtlijn. Een persoon wiens bezwaren tegen de dienstplicht louter zijn ingegeven door opportuniteitsoverwegingen (‘ik wil verdergaan met mijn carrière en geen tijd verliezen in het leger’) dan wel door de behoefte de ontberingen en mogelijke risico's van de militaire dienst te ontlopen, zal evenmin onder de werkingssfeer van de richtlijn vallen.57.

De noodzakelijke vaststellingen zijn pas mogelijk na een grondige beoordeling in overeenstemming met artikel 4 van de erkenningsrichtlijn.

Ik wens hierbij op te merken dat het recht op dienstweigering op grond van gewetensbezwaren wordt erkend in het internationale recht, ofschoon er geen alomvattende omschrijving van een dergelijk recht bestaat.58. Het belang van de vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst is ook door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) beklemtoond. Zij wordt beschouwd als een van grondvesten waarop een democratische samenleving berust.59. De bescherming van artikel 9 EVRM (die wordt weerspiegeld in artikel 10 van het Handvest) reikt veel verder dan enkel de bescherming van de uitdrukking van geloofsovertuigingen. Zij is van toepassing op alle persoonlijke, politieke, filosofische en morele overtuigingen. Het EHRM heeft geoordeeld dat bezwaar tegen militaire dienst een overtuiging kan inhouden van voldoende samenhang, ernst en belang om onder de bescherming van artikel 9, lid 1, EVRM te vallen.60. Het EHRM heeft eveneens verklaard dat het gerechtvaardigd is dat de bevoegde nationale autoriteiten de betrokken persoon verhoren teneinde de ernst van zijn overtuigingen in te schatten en pogingen om de waarborgen van artikel 9 EVRM te misbruiken te verijdelen.61. Overeenkomstig artikel 52, lid 3, van het Handvest dienen de met de rechten van artikel 9 EVRM corresponderende rechten van artikel 10, lid 1, van het Handvest aldus te worden opgevat dat zij dienstweigering op grond van gewetensbezwaren omvatten.

In de context van de erkenningsrichtlijn mogen de lidstaten overeenkomstig artikel 4, lid 1, van de verzoeker verlangen dat hij ‘[…] alle elementen ter staving van het verzoek om internationale bescherming zo spoedig mogelijk indient […]’. Die bepaling voorziet echter ook in de positieve taak van de lidstaat om de relevante elementen van het verzoek in samenwerking met de verzoeker te beoordelen. De beoordeling moet plaatsvinden op individuele basis en onder meer rekening houden met de individuele situatie en persoonlijke omstandigheden van de verzoeker. Dienaangaande wordt in artikel 4, lid 5, van de erkenningsrichtlijn onderkend dat een verzoeker zijn verzoek mogelijk niet altijd met bewijsmateriaal zal kunnen staven. Indien aan de cumulatieve voorwaarden van die bepaling is voldaan, is dergelijk bewijsmateriaal niet vereist.62.

Het is vaste rechtspraak dat de verklaring van de verzoeker slechts het uitgangspunt vormt voor de beoordeling door de bevoegde autoriteiten.63. Met een dergelijke beoordeling wordt beoogd ervoor te zorgen dat aan de doelstellingen van het GEAS wordt voldaan, namelijk de erkenning als vluchteling te beperken tot personen die het gevaar lopen dat hun meest wezenlijke rechten hun worden ontzegd of dat die rechten systematisch worden geschonden, en wier leven in hun land van herkomst dan ook ondraaglijk is geworden.64. De omstandigheden in het hoofdgeding verschillen van die in de zaak Shepherd65. (die betrekking had op een soldaat die reeds in militaire dienst was, en niet op iemand die is gevlucht om aan zijn dienstplicht te ontsnappen). Die zaak vormt evenwel een nuttig uitgangspunt. Het Hof heeft daarin verklaard dat de hoedanigheid van militair een noodzakelijke maar geen voldoende voorwaarde is om in aanmerking te komen voor de toepassing van artikel 9, lid 2, onder e), van de erkenningsrichtlijn. Die bepaling ziet uitsluitend op een conflictsituatie waarin ‘de militaire dienst op zich het begaan van oorlogsmisdrijven moet inhouden’ (de individuele verzoeker dient niet aan te tonen dat hij ertoe zou worden gebracht persoonlijk dergelijke misdrijven te begaan). Veeleer heeft ‘[d]e Uniewetgever […] gewild dat op objectieve wijze rekening wordt gehouden met de algemene context waarin de dienst wordt vervuld’. Bescherming kan enkel worden uitgebreid naar andere personen wier taken hen ‘op voldoende directe wijze en met redelijke aannemelijkheid’ kunnen brengen tot deelname aan dergelijke daden. Aangezien artikel 9, lid 2, onder e), evenwel bescherming beoogt te verlenen aan de verzoeker die zich tegen militaire dienst verzet omdat hij zich niet wil blootstellen aan het risico om in de toekomst betrokken te raken bij daden als die waarop wordt gedoeld in artikel 12, lid 2, kan die persoon ‘zich bijgevolg enkel baseren op de aannemelijkheid’ dat dergelijke daden zullen worden begaan. De door de nationale autoriteiten te verrichten beoordeling krachtens artikel 4, lid 3, kan enkel berusten op ‘een reeks aanwijzingen, wat de enige manier is om, gelet op alle omstandigheden van het geval, aan te tonen dat de situatie van die dienst het aannemelijk maakt dat dergelijke daden zullen worden begaan’ (cursivering van mij).66.

De toepasselijke procedureregels voor die beoordeling zijn opgenomen in de procedurerichtlijn en niet in de erkenningsrichtlijn.67. Mijns inziens zullen in gevallen waarin de verzoeker zich beroept op artikel 9, lid 2, onder e), de beoordeling of er sprake is van een ‘daad van vervolging’ in de zin van die bepaling en de beoordeling of de verzoeker een ‘grond van vervolging’ heeft aangetoond onder artikel 10, elkaar ongetwijfeld in grote mate overlappen. Het zou zowel gekunsteld als onnodig belastend zijn om van de verzoeker te verlangen dat hij de in het arrest Shepherd68. aangegeven elementen aantoont ten bewijze dat aan de voorwaarden van artikel 9, lid 2, onder e), is voldaan en vervolgens dat hij al die elementen nogmaals bewijst om aan te tonen dat de regering van zijn land van herkomst een ideologie aanhangt die oorlogsmisdrijven door haar leger onderschrijft, waarvan het aannemelijk is dat hij zich daartegen verzet.

Wat de gronden van vervolging onder artikel 10, lid 1, betreft, wordt in de verwijzingsbeslissing niet vermeld of EZ stelt gewetensbezwaarde te zijn omdat hij pacifist is en zich verzet tegen elk gebruik van militair geweld dan wel of zijn bezwaren op meer beperkte gronden zijn gebaseerd. Van het gegeven dat de oorlog in Syrië een burgeroorlog is en dat de bij het voeren van die oorlog door de Syrische Staat toegepaste methoden oorlogsmisdrijven inhouden en het internationale humanitaire recht schenden, kan worden aangenomen dat het een van die gronden kan uitmaken.69. Het is gerechtvaardigd voor de bevoegde autoriteiten om te trachten de aard van zijn bezwaren na te gaan.

Bij die beoordeling kunnen de bevoegde autoriteiten rekening houden met de hiernavolgende aspecten.

Het kan niet anders dan dat bezwaar tegen militaire dienst in zekere mate een waardenconflict inhoudt tussen de autoriteiten en de persoon die bezwaar heeft. Een opvatting, gedachte of mening hebben die blijk geeft van verzet tegen die activiteiten van de Syrische Staat kan een politieke overtuiging inhouden voor de toepassing van artikel 10, lid 1, onder e), van de erkenningsrichtlijn.

Als wordt vastgesteld dat de verzoeker zich verzet tegen het vervullen van militaire dienst op grond van gewetensbezwaren, moet als volgende stap in de beoordeling worden nagegaan of er objectieve en subjectieve elementen zijn waaruit blijkt dat hij een gegronde vrees heeft voor vervolging om reden van zijn politieke overtuiging of mening.

Wat de objectieve elementen betreft, vormt het feit dat militairen door middel van de dienstplicht worden aangeworven een objectief element dat erop lijkt te wijzen dat een persoon die zich tegen een dergelijke dienstplicht verzet, waarschijnlijk in conflict zal komen met de overheidsinstanties in zijn land van herkomst.

Indien het land van herkomst van de verzoeker actief deelneemt aan een oorlog en er — zoals in dit geval — bewijs uit betrouwbare bronnen voorligt dat de oorlog wordt gevoerd in strijd met het internationale humanitaire recht, waarbij keer op keer en stelselmatig oorlogsmisdrijven worden begaan, vormt dat krachtig, objectief materiaal ter onderbouwing van een verzoek om als vluchteling te worden erkend op grond van artikel 10, lid 1, onder e).70.

Het feit dat de betrokken persoon al dan niet over een reële en haalbare mogelijkheid beschikt om vervangende dienstplicht te vervullen en zo aan zijn verplichte oproeping te voldoen, moet in aanmerking worden genomen. Het ontbreken in het land van herkomst van een procedure voor het verkrijgen van de hoedanigheid van, of de erkenning als, gewetensbezwaarde is eveneens relevant. Wanneer het nationale recht en/of de nationale praktijk in het land van herkomst niet voorziet in de mogelijkheid om zich op een legitieme manier tegen militaire dienst te verzetten, is het zeer wel denkbaar dat het zich onttrekken aan militaire dienst op zich door de staat als de uitdrukking van een politieke mening wordt beschouwd.71.

Relevant is de aard en de ernst van de straffen en de manier waarop personen die weigeren militaire dienst in Syrië te vervullen, worden behandeld, net zoals de vraag of de bestraffing voor het zich onttrekken aan militaire dienst onevenredig of streng is.72.

De nationale autoriteiten dienen er bij hun boordeling eveneens rekening mee te houden dat de wetten op de dienstplicht doorgaans op relatief jonge volwassenen van toepassing zijn. Een dergelijke asielzoeker zal misschien minder doordachte argumenten aanvoeren dan in dit soort omstandigheden van een oudere persoon kan worden verwacht.73.

Gelet op het overvloedige materiaal met betrekking tot de dienstplichtregeling en de strenge aanpak van dienstplichtontduikers in Syrië, zou het volstrekt onredelijk zijn van verzoekers te verwachten dat zij aantonen de Syrische militaire autoriteiten vóór hun vlucht uit Syrië van hun bezwaren tegen militaire dienst in kennis te hebben gesteld.74. Evenmin zie ik goede redenen om van asielzoekers het bewijs te verlangen dat zij op sociale media boodschappen hebben geplaatst waarbij zij de oorlog in Syrië publiek veroordelen (nadat zij veilig en wel het land hebben verlaten, neem ik aan). Een dergelijk vereiste zou een uiterst gekunstelde toepassing van de richtlijn inhouden.75.

Voor de goede orde voeg ik daaraan toe dat EZ zich mogelijk wenst te beroepen op andere in artikel 10, lid 1, genoemde gronden, zoals het behoren tot een bepaalde sociale groep [artikel 10, lid 1, onder d)]76. of een geloofsovertuiging [artikel 10, lid 1, onder b)]. Ongeacht welke grond of gronden van vervolging hij wenst in te roepen, moeten de bevoegde autoriteiten een beoordeling uitvoeren overeenkomstig artikel 4 van de erkenningsrichtlijn.77.

Wat betekent dat voor de zaak van EZ in het hoofdgeding?

Overeenkomstig artikel 13 van de erkenningsrichtlijn moet aan EZ de vluchtelingenstatus worden verleend indien hij op grond van de hoofdstukken II en III van die richtlijn als vluchteling wordt erkend. Die beoordeling is uiteraard een zaak van de bevoegde nationale autoriteiten en is onderworpen aan toezicht door de nationale rechters. Het is volgens mij nuttig om de aandacht te vestigen op de volgende elementen.

EZ was op het moment van het voltooien van zijn universitaire opleiding 25 jaar oud. Op dat moment had hij nog uitstel van zijn militaire dienst. Hij was 26 jaar oud op het moment van zijn aankomst in Duitsland en 27 jaar tegen de tijd dat hij zijn asielverzoek had ingediend. EZ behoorde tot de groep van personen die volgens Syrisch recht in aanmerking kwamen om te worden opgeroepen. Het Syrisch recht erkent geen recht op dienstweigering op grond van gewetensbezwaren.78. Niets wijst erop dat de militaire autoriteiten zijn gestopt met het rekruteren van personeel. Klaarblijkelijk is er geen geloofwaardig alternatief voor militaire dienst voor hen die weigeren in het leger te dienen. Het feit dat dienstweigeraars streng worden bestraft, is goed gedocumenteerd. Door in zijn verwijzingsbeslissing op te nemen dat oorlogsmisdrijven, in de zin van artikel 12, lid 2, van die richtlijn, in de Syrische burgeroorlog wijdverbreid zijn en dat er sprake is van vele gedocumenteerde gevallen van schending van het internationale humanitaire recht, herhaalt de verwijzende rechter de bevindingen van talrijke internationale instanties. Het gaat hierbij steeds om objectieve elementen die de conclusie aannemelijk maken dat een persoon als EZ als gewetensbezwaarde een politieke overtuiging heeft als bedoeld in artikel 10, lid 1, onder e), van de erkenningsrichtlijn.

Onder de erkenningsrichtlijn zijn de bevoegde autoriteiten verplicht de geloofwaardigheid van de door EZ verstrekte informatie te verifiëren. Denken zij dat hij eerlijk is? Is zijn informatie aannemelijk?

Dienaangaande kan het van belang zijn dat EZ op het moment van zijn vlucht uit Syrië op het punt stond om te worden opgeroepen (drie maanden vóór het uitstel zou aflopen). Op dat moment was het derhalve zeer waarschijnlijk dat hij als dienstplichtige soldaat betrokken zou raken bij de burgeroorlog. Die elementen zijn duidelijk relevant voor elke beoordeling op grond van de erkenningsrichtlijn.

Kortom, ik ben van mening dat wanneer een asielzoeker aanvoert dat er sprake is van de in artikel 9, lid 2, onder e), van de erkenningsrichtlijn bedoelde ‘daad van vervolging’, dit niet automatisch tot de vaststelling leidt dat de betrokken persoon een gegronde vrees voor vervolging op grond van een politieke overtuiging in de zin van artikel 10, lid 1, onder e), van die richtlijn heeft. Het staat aan de bevoegde nationale autoriteiten, wier handelingen aan rechterlijk toezicht zijn onderworpen, om vast te stellen of er sprake is van een oorzakelijk verband als bedoeld in die richtlijn. Bij die beoordeling zijn de volgende elementen mogelijk relevant: de vraag of het land van herkomst van de verzoeker een oorlog voert; de aard van de door de militaire autoriteiten in een dergelijke oorlog gehanteerde methoden; de beschikbaarheid van landenrapporten waaruit onder meer blijkt of rekrutering voor militaire dienst plaatsvindt door oproeping; de vraag of erkenning van de status van gewetensbezwaarde naar nationaal recht mogelijk is en, zo ja, welke procedures tot die erkenning leiden; de behandeling van opgeroepen personen die weigeren hun militaire dienst te vervullen; het bestaan of het ontbreken van alternatieven voor militaire dienst, en de persoonlijke omstandigheden van de verzoeker, waaronder zijn leeftijd.