HvJ EU, 13-05-2015, nr. C-392/13

Richtlijn 98/59 heeft blijkens overweging 1 ervan richtlijn 75/129/EEG van de Raad van 17 februari 1975 betreffende de aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten inzake collectief ontslag (PB L 48, blz. 29) gecodificeerd.

Volgens overweging 2 van de considerans van richtlijn 98/59 is het dienstig de werknemers bij collectief ontslag meer bescherming te bieden, waarbij rekening moet worden gehouden met de noodzaak van een evenwichtige sociaaleconomische ontwikkeling in de Europese Unie.

De overwegingen 3 en 4 van deze richtlijn luiden als volgt:

In overweging 7 van deze richtlijn wordt gewezen op de noodzaak om de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten inzake collectief ontslag te bevorderen.

Artikel 1 van de richtlijn, met als opschrift ‘Definities en toepassingsgebied’, bepaalt:

Artikel 2 van richtlijn 98/59 bepaalt:

Artikel 3, lid 1, van de richtlijn bepaalt:

Artikel 4, leden 1 en 2, van de richtlijn luidt als volgt:

Artikel 5 van de richtlijn bepaalt:

Volgens artikel 49, lid 1, onder c), van de Ley del Estatuto de los Trabajadores (wet betreffende het werknemersstatuut), in de versie die van toepassing was ten tijde van de feiten van het hoofdgeding (hierna:‘werknemersstatuut’), eindigt de arbeidsovereenkomst door het verstrijken van de overeengekomen termijn of de voltooiing van het overeengekomen werk of de overeengekomen dienst.

Artikel 51 van het werknemersstatuut bepaalt:

Het Hof is van oordeel dat de vierde vraag eerst dient te worden onderzocht.

Volgens de Spaanse regering is deze vierde vraag niet-ontvankelijk, aangezien richtlijn 98/59 in casu niet van toepassing is.

Zij betoogt dat op basis van de in deze richtlijn vastgestelde criteria niet kan worden vastgesteld dat in het hoofdgeding sprake is van een collectief ontslag. Zij herinnert eraan dat de werkingssfeer van richtlijn 89/59 wordt omschreven in artikel 1 ervan. In lid 1, eerste alinea, onder a), i), van dit artikel wordt enkel verwezen naar plaatselijke eenheden met gewoonlijk meer dan 20 personen, en in lid 1, eerste alinea, onder a), ii), ervan wordt verwezen naar ontslagen die ten minste 20 personen treffen. Aangezien in de plaatselijke eenheid in Barcelona geen van deze drempels wordt bereikt, gaat het volgens de Spaanse regering om een hypothetische vraag.

Op de vragen betreffende de uitlegging van het Unierecht die de nationale rechter stelt binnen het onder zijn verantwoordelijkheid geschetste feitelijke en wettelijke kader, waarvan het Hof de juistheid niet kan onderzoeken, rust echter een vermoeden van relevantie. Het Hof kan slechts weigeren uitspraak te doen op een verzoek van een nationale rechter om een prejudiciële beslissing wanneer duidelijk blijkt dat de gevraagde uitlegging van het Unierecht geen enkel verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, wanneer het vraagstuk van hypothetische aard is of wanneer het Hof niet beschikt over de gegevens, feitelijk en rechtens, die noodzakelijk zijn om een zinvol antwoord te geven op de gestelde vragen (zie met name arrest Fish Legal en Shirley, C-279/12, EU:C:2013:853, punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

De Spaanse regering heeft naar eigen zeggen gebruik gemaakt van de bij artikel 5 van richtlijn 98/59 geboden mogelijkheid door wettelijke bepalingen in te voeren die gunstiger zijn voor de werknemers. Zij heeft met name niet de plaatselijke eenheid, maar de onderneming als referentie-eenheid aangewezen. Het feit dat de toepassingsdrempels op het niveau van de onderneming worden berekend kan een belemmering zijn voor de toepassing van de in deze richtlijn vastgestelde informatie- en raadplegingsprocedure op de ontslagen die in het hoofdgeding aan de orde is. De verwijzende rechter vraag zich dan ook af of de betrokken nationale wettelijke regeling in overeenstemming is met de richtlijn.

In deze omstandigheden kan de gestelde vraag niet als hypothetisch worden beschouwd.

Bijgevolg moet de vierde vraag ontvankelijk worden geacht.

Met deze vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 1, lid 1, van richtlijn 98/59 aldus moet worden uitgelegd dat het in de weg staat aan een nationale wettelijke regeling die bij de omschrijving van het begrip ‘collectief ontslag’ enkel de onderneming en niet de plaatselijke eenheid als referentie-eenheid gebruikt.

Ter beantwoording van deze vraag moet om te beginnen het begrip ‘plaatselijke eenheid’ worden toegelicht.

Dienaangaande moet om te beginnen worden vastgesteld dat het begrip ‘plaatselijke eenheid’, dat niet wordt omschreven in richtlijn 98/59, volgens de rechtspraak van het Hof een Unierechtelijk begrip vormt en niet aan de hand van de wettelijke regelingen van de lidstaten kan worden gedefinieerd (zie in die zin arrest Rockfon, C-449/93, EU:C:1995:420, punt 25). Het moet dan ook binnen de rechtsorde van de Unie autonoom en eenvormig worden uitgelegd (zie in die zin arrest Athinaïki Chartopoiïa, C-270/05, EU:C:2007:101, punt 23).

Het Hof heeft het begrip ‘plaatselijke eenheid’ of ‘plaatselijke eenheden’ in artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), van richtlijn 98/59 reeds uitgelegd.

In punt 31 van het arrest Rockfon (C-449/93, EU:C:1995:420) heeft het Hof onder verwijzing naar punt 15 van het arrest Botzen e.a. (186/83, EU:C:1985:58) opgemerkt dat een arbeidsverhouding in hoofdzaak wordt gekenmerkt door de band tussen de werknemer en het deel van de onderneming waar hij voor de uitoefening van zijn taak is aangesteld. Het heeft dan ook in punt 32 van het arrest Rockfon (C-449/93, EU:C:1995:420) vastgesteld dat het begrip ‘plaatselijke eenheid’ in artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), van richtlijn 98/59 aldus moet worden uitgelegd dat het, naargelang van de omstandigheden, gaat om de eenheid waar de door het ontslag getroffen werknemers voor de uitoefening van hun taak zijn tewerkgesteld. Of deze eenheid een directie heeft die zelfstandig collectief ontslag kan geven, is voor de definitie van het begrip ‘plaatselijke eenheid’ niet van wezenlijk belang.

In het arrest Athinaïki Chartopoiïa (C-270/05, EU:C:2007:101) heeft het Hof aanvullende toelichtingen verstrekt bij het begrip ‘plaatselijke eenheid’. In punt 27 van dat arrest heeft het met name geoordeeld dat voor de toepassing van richtlijn 98/59 een ‘plaatselijke eenheid’ in het kader van een onderneming onder meer kan bestaan in een afzonderlijke eenheid met een zekere duurzaamheid en stabiliteit die wordt ingezet voor de uitvoering van een of meer welomschreven taken en die beschikt over een groep werknemers alsmede over technische middelen en een zekere organisatiestructuur om die taken te kunnen verrichten.

Door het gebruik van de uitdrukkingen ‘afzonderlijke eenheid’ en ‘in het kader van een onderneming’ heeft het Hof duidelijk gemaakt dat de begrippen ‘onderneming’ en ‘plaatselijke eenheid’ onderscheiden begrippen vormen en dat een plaatselijke eenheid normalerwijs een deel van een onderneming vormt. Dat sluit echter niet uit dat de plaatselijke eenheid en de onderneming samenvallen indien de onderneming niet uit diverse onderscheiden eenheden bestaat.

In punt 28 van het arrest Athinaïki Chartopoiïa (C-270/05, EU:C:2007:101) heeft het Hof geoordeeld dat richtlijn 98/59 betrekking heeft op de sociaaleconomische gevolgen die een collectief ontslag in een bepaalde plaatselijke context en maatschappelijke omgeving teweeg kan brengen, zodat de betrokken eenheid niet noodzakelijkerwijs op enigerlei manier juridisch autonoom hoeft te zijn en evenmin economisch, financieel, administratief of technologisch zelfstandig hoeft te zijn om als een ‘plaatselijke eenheid’ te kunnen worden aangemerkt.

Voorts heeft het Hof in de arresten Lyttle e.a. (C-182/13, EU:C:2015:0000, punt 35) en USDAW en Wilson (C-80/14, EU:C:2015:291, punt 54) vastgesteld dat de uitdrukking ‘plaatselijke eenheid’ of ‘plaatselijke eenheden’ in artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), i), van richtlijn 98/59 dezelfde betekenis heeft als de uitdrukking ‘plaatselijke eenheid’ of ‘plaatselijke eenheden’ in artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), ii), van deze richtlijn.

Wanneer een ‘onderneming’ verschillende eenheden omvat die voldoen aan de criteria die zijn vermeld in de punten 44, 45 en 47 van het onderhavige arrest, vormt dus de eenheid waar de betrokken werknemers voor de uitoefening van hun taak zijn tewerkgesteld de ‘plaatselijke eenheid’ in de zin van artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), van richtlijn 98/59 en moet het aantal ontslagen binnen deze eenheid in aanmerking worden genomen, los van die binnen de andere plaatselijke eenheden van dezelfde onderneming (zie in die zin arresten Lyttle e.a., C-182/13, EU:C:2015:0000, punt 33, ainsi que USDAW et Wilson, C-80/14, EU:C:2015:291, punt 52).

In casu blijkt uit de opmerkingen van de Spaanse regering, die door de verwijzende rechter dienen te worden geverifieerd, dat Nexea op het ogenblik van het ontslag dat in het hoofdgeding aan de orde is, een commerciële activiteit, namelijk hybridepostverzending, uitoefende in twee plaatselijke eenheden in Madrid en Barcelona. Deze twee plaatselijke eenheden hadden één enkele productieverantwoordelijke en een gezamenlijke boekhouding, hun budget werd gezamenlijk beheerd en zij verrichtten in wezen dezelfde taken, namelijk het afdrukken, verwerken en verzendklaar maken van de post, maar daarnaast beschikte de plaatselijke eenheid in Barcelona over een chef die ter beschikking was gesteld door de plaatselijke eenheid in Madrid en die belast was met de coördinatie van het werk ter plaatse. De plaatselijke eenheid in Barcelona was geopend om de postverwerkingscapaciteit van Nexea te vergroten en met name om opdrachten van lokale klanten van de onderneming te verwerken.

De plaatselijke eenheid in Barcelona kan dus voldoen aan de criteria die zijn vastgesteld door de in de punten 44, 45 en 47 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak om te kunnen spreken van een ‘plaatselijke eenheid’ in de zin van artikel 1, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 98/59.

De vervanging van het begrip ‘plaatselijke eenheid’ door het begrip ‘onderneming’ kan slechts gunstig worden geacht voor de werknemers indien dit element aanvullend is en niet impliceert dat de bescherming die aan de werknemers wordt verleend indien, uitgaande van het begrip plaatselijke eenheid, het door artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), i), van richtlijn 98/59 vereiste aantal ontslagen om te kunnen spreken van een ‘collectief ontslag’ wordt bereikt, wordt opgegeven of verminderd.

Meer bepaald kan een nationale wettelijke regeling dus slechts worden geacht in overeenstemming te zijn met artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), i), van richtlijn 98/59 indien zij minstens in het geval dat 10 werknemers worden ontslagen in plaatselijke eenheden die gewoonlijk meer dan 20 en minder dan 100 werknemers tewerkstellen, voorziet in de toepassing van de uit de artikelen 2 tot en met 4 van deze richtlijn voortvloeiende informatie- en raadplegingsverplichting. Deze verplichting staat los van aanvullende vereisten die door het nationale recht worden opgelegd aan ondernemingen die gewoonlijk minder dan 100 werknemers in dienst hebben.

Een nationale wettelijke regeling die enkel de onderneming en niet de plaatselijke eenheid als referentie-eenheid gebruikt, is dus in strijd met artikel 1, lid 1, van richtlijn 98/59 wanneer de toepassing van dit criterium een belemmering kan vormen voor de toepassing van de in de artikelen 2 tot en met 4 van deze richtlijn vastgestelde informatie- en raadplegingsprocedure, ook al zouden de betrokken ontslagen moeten worden aangemerkt als een ‘collectief ontslag’ zoals omschreven in artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), van deze richtlijn indien de plaatselijke eenheid als referentie-eenheid werd gebruikt.

In casu blijkt uit de stukken waarover het Hof beschikt, dat de ontslagen die in het hoofdgeding aan de orde zijn niet de toepassingsdrempel van artikel 51, lid 1, eerste alinea, onder b), van het werknemersstatuut bereikten, die wordt berekend op het niveau van de onderneming, die de twee plaatselijke eenheden van Nexea in Madrid en Barcelona omvat. Aangezien laatstgenoemde plaatselijke eenheid in de betrokken periode niet meer dan 20 werknemers in dienst had, is noch de drempel van artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), i), eerste streepje, van richtlijn 98/59, noch enige andere drempel van artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), van deze richtlijn bereikt.

In omstandigheden als die van het hoofdgeding vereist richtlijn 98/59 niet dat artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), ervan wordt toegepast op een situatie waarin niet is voldaan aan alle voorwaarden om te kunnen stellen dat een in deze bepaling vastgestelde toepassingsdrempel is bereikt.

Uit bovenstaande overwegingen volgt dat artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), van richtlijn 98/59 aldus moet worden uitgelegd dat het in de weg staat aan een nationale wettelijke regeling die enkel de onderneming en niet de plaatselijke eenheid als referentie-eenheid gebruikt, wanneer de toepassing van dit criterium een belemmering vormt voor de toepassing van de in de artikelen 2 tot en met 4 van deze richtlijn vastgestelde informatie- en raadplegingsprocedure, ook al zouden de betrokken ontslagen moeten worden aangemerkt als een ‘collectief ontslag’ zoals omschreven in artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), van deze richtlijn indien de plaatselijke eenheid als referentie-eenheid werd gebruikt.

Aangezien uit het onderzoek van de vierde vraag is gebleken dat richtlijn 98/59 in casu niet van toepassing is, hoeft de eerste vraag niet te worden beantwoord.

Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 1, lid 1, van richtlijn 98/59 aldus moet worden uitgelegd dat bij de vaststelling of sprake is van een collectief ontslag in de zin van deze bepaling, ook de individuele beëindigingen van arbeidsovereenkomsten die zijn gesloten voor een bepaalde tijd of voor een bepaald werk moeten worden meegeteld, indien deze arbeidsovereenkomsten worden beëindigd op het ogenblik dat zij verstrijken of dat het betrokken werk is uitgevoerd.

De verwijzende rechter verwijst naar artikel 1, lid 2, onder a), van richtlijn 98/59, dat bepaalt dat deze richtlijn niet van toepassing is op collectief ontslag in het kader van arbeidsovereenkomsten, gesloten voor een bepaalde tijd of voor een bepaald werk, behalve wanneer dit ontslag plaatsvindt vóór het verstrijken van die tijd of vóór de voltooiing van het werk. Hij suggereert dat uit het gebruik van de uitdrukking ‘collectief ontslag’ in deze bepaling a contrario kan worden afgeleid dat de wetgever van de Unie de mogelijkheid open heeft gelaten om individuele beëindigingen van overeenkomsten te laten vallen onder het begrip ‘collectief ontslag’ in artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), van deze richtlijn.

De uitsluiting waarin artikel 1, lid 2, onder a), van richtlijn 98/59 voorziet heeft weliswaar uitsluitend betrekking op collectieve ontslagen, namelijk ontslagen waarbij het aantal getroffenen een bepaalde drempel bereikt, maar hieruit kan niet a contrario worden afgeleid dat individuele beëindigingen van arbeidsovereenkomsten die voor een bepaalde tijd of een bepaald werk zijn gesloten, niet eveneens van de werkingssfeer van deze richtlijn zijn uitgesloten.

Dat individuele beëindigingen van overeenkomsten die voor een bepaalde tijd of voor een bepaald werk zijn gesloten, van de werkingssfeer van richtlijn 98/59 zijn uitgesloten, blijkt duidelijk uit de bewoordingen en de opzet van deze richtlijn.

Dergelijke overeenkomsten eindigen immers niet op initiatief van de werkgever, maar op grond van de bepalingen die zij bevatten of van de toepasselijke wet, dit op het ogenblik waarop zij verstrijken of waarop het werk waarvoor zij zijn gesloten, is verricht. Het zou dus zinloos zijn om de procedures van de artikelen 2 tot en met 4 van richtlijn 98/59 te volgen. Meer bepaald zou het doel, de ontslagen te voorkomen of het aantal ontslagen te verminderen en te zoeken naar mogelijkheden om de gevolgen ervan te verzachten geenszins kunnen worden bereikt voor de ontslagen die uit deze beëindigingen van overeenkomsten voortvloeien.

Voorts zou de in punt 60, tweede volzin, van het onderhavige arrest uiteengezette uitlegging leiden tot het paradoxale resultaat dat collectieve ontslagen die voortvloeien uit beëindigingen van arbeidsovereenkomsten die voor een bepaalde tijd of voor een bepaald werk zijn gesloten en die plaatsvinden naar aanleiding van het verstrijken van de overeenkomst of de vervulling van het werk, van de werkingssfeer van richtlijn 98/59 zouden zijn uitgesloten, terwijl dergelijke beëindigingen, afzonderlijk beschouwd, daar niet van uitgesloten zouden zijn.

De verwijzende rechter zet echter uiteen dat het nuttig zou zijn om individuele beëindigingen van overeenkomsten die voor een bepaalde tijd of voor een bepaald werk zijn gesloten, in de werkingssfeer van deze richtlijn op te nemen, namelijk om te controleren of deze beëindigingen gerechtvaardigd zijn.

Dienaangaande moet met de Europese Commissie worden opgemerkt dat richtlijn 98/59 niet een dergelijke controle tot doel heeft, maar dat daarvoor specifieke teksten bestaan, zoals met name richtlijn 2002/14/EG van het Europees Parlement en de Raad van 11 maart 2002 tot vaststelling van een algemeen kader betreffende de informatie en de raadpleging van de werknemers in de Europese Gemeenschap (PB L 80, blz. 29) en richtlijn 1999/70/EG van de Raad van 28 juni 1999 betreffende de door het EVV, de UNICE en het CEEP gesloten raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd (PB L 175, blz. 43).

Gelet op bovenstaande overwegingen moet op de tweede vraag worden geantwoord dat artikel 1, lid 1, van richtlijn 98/59 aldus moet worden uitgelegd dat bij de vaststelling of sprake is van een ‘collectief ontslag’ in de zin van deze bepaling de individuele beëindigingen van arbeidsovereenkomsten die zijn gesloten voor een bepaalde tijd of voor een bepaald werk niet mogen worden meegeteld indien deze arbeidsovereenkomsten worden beëindigd op het ogenblik dat zij verstrijken of dat het betrokken werk is uitgevoerd.

Met zijn derde vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 1, lid 2, onder a), van richtlijn 98/59 aldus dient te worden uitgelegd dat de grond van het collectief ontslag in verband moet staan met hetzelfde collectieve kader van arbeidsovereenkomsten voor dezelfde duur of hetzelfde werk om te kunnen vaststellen dat sprake is van een collectief ontslag in het kader van arbeidsovereenkomsten gesloten voor een bepaalde tijd of voor een bepaald werk.

Vastgesteld moet worden dat het begrip ‘collectief ontslag’, zoals blijkt uit de inleidende woorden van artikel 1 van richtlijn 98/59, wordt omschreven voor de toepassing van deze richtlijn in haar geheel, ook voor de toepassing van artikel 1, lid 2, onder a), ervan. De gevraagde uitlegging van deze laatste bepaling zou dus ook de werkingssfeer van richtlijn 98/59 kunnen beperken.

In artikel 1, lid 1, eerste alinea, onder a), van richtlijn 98/59 heeft de wetgever slechts één kwalitatief criterium gebruikt, namelijk dat de reden van het ontslag ‘geen betrekking [mag] hebben op de persoon van de werknemer’. Er worden geen andere vereisten gesteld in verband met de totstandkoming of de beëindiging van de arbeidsbetrekking. Dergelijke vereisten beperken de werkingssfeer van deze richtlijn en kunnen aldus afbreuk doen aan het doel van deze richtlijn, die blijkens overweging 2 ervan ertoe strekt de werknemers te beschermen in geval van collectief ontslag.

Vereisten zoals die welke worden vermeld in de derde vraag kunnen dus niet gerechtvaardigd worden geacht voor de toepassing van artikel 1, lid 2, onder a), van richtlijn 98/59.

Uit bovenstaande overwegingen volgt dat op de derde vraag dient te worden geantwoord dat artikel 1, lid 2, onder a), van richtlijn 98/59 aldus moet worden uitgelegd dat de grond van het collectief ontslag niet in verband hoeft te staan met hetzelfde collectieve kader van arbeidsovereenkomsten voor dezelfde duur of hetzelfde werk om te kunnen vaststellen dat sprake is van een collectief ontslag in het kader van arbeidsovereenkomsten gesloten voor een bepaalde tijd of voor een bepaald werk.