6.3.2 Juridische sanctiedreiging

In (praktisch) alle Straatsburgse nemo tenetur-zaken waarin een wettelijke meewerkplicht in het geding is, is sprake van juridische dwang tot zelfbelasting (‘legal compulsion to give evidence’1) in de vorm van strafsancties die zijn gesteld op de niet-nakoming van die meewerkplicht. Dan gaat het eerst en vooral om geldboetes en gevangenisstraf. Dat dergelijke sancties dwang oproepen, is gelet op de nemo tenetur-rechtspraak van het EHRM wel duidelijk. Strafsancties zien op vergelding en (generale) preventie ofwel het inprenten van een norm. Ook juridische sancties met een (overwegend) herstelkarakter kunnen dwang tot zelfbelasting oproepen. Vgl. een (dreigende) dwangsom (J.B.)2 of de mogelijkheid dat uit het zwijgen nadelige bewijsgevolgen kunnen worden getrokken (John Murray)3.

Niet van belang lijkt of sancties wettelijk zijn verankerd of bijvoorbeeld (mede) steunen op rechtspraak of uitvoeringsbeleid (zij het dat het legaliteitsbeginsel dit laatste zou moeten beletten). Kennelijk is ook niet van belang of de autoriteiten die de sanctie kunnen (doen) opleggen, belast zijn met toezicht op naleving van voorschriften en/of vervolging van overtredingen daarvan, laat staan in welke (rechts)sfeer een sanctie is opgelegd. Vgl. sanctiedreiging in het kader van een toezichtsonderzoek (Saunders), welk onderzoek (mede) strafvorderlijke doeleinden dient (J.B.). Evenmin lijkt van belang of de sanctie aan de betrokkene is opgelegd (Funke, Heaney en McGuinness) of dat het is gebleven bij de enkele dreiging die daarvan op hem uitgaat (Saunders).4 In Lückhof en Spanner neemt het Hof (zelfs) directe dwang aan in een geval waarin een van de klagers niet met sancties was bedreigd. Het moest hem niettemin duidelijk zijn geweest dat het niet verstrekken van de gevorderde medewerking voor hem gevolgen zou hebben, zoals het opleggen van een geldboete.5

Het recht tegen gedwongen zelfbelasting is niet beperkt tot zaken waarin ‘duress has been brought to bear on the accused or where the will of the accused has been directly overborne in some way’.6 Ook indirecte dwang kan een rol spelen. Waarop dit onderscheid precies steunt, wordt niet duidelijk. Mogelijk geeft het enkel uitdrukking aan de mate van dwang die van (dwang)maatregelen op de verdachte uitgaat.

Of de enkele dreiging met of het opleggen van een strafsanctie rechtstreeks dwang op de verdachte uitoefent, lijkt afhankelijk van de (wettelijke) voorwaarden en procedures voor sanctieoplegging.7 In Lückhof en Spanner overweegt het EHRM dat de gevangenisstraf die was gesteld op de door klagers begane verkeersovertredingen (twaalf uur respectievelijk twee dagen) geen directe dwang op hen uitoefende, omdat die straf naar nationaal recht slechts kon worden opgelegd nadat afzonderlijke procedures waren doorlopen en overigens aan een aantal voorwaarden was voldaan.8 Uit de eerdere zaken Funke en J.B. lijkt te volgen dat geldboetes die kunnen worden opgelegd op grond van de enkele vaststelling dat de medewerking aan een onderzoek is geweigerd, directe dwang impliceren. Aannemelijk is dat hetzelfde geldt voor andere punitieve sancties dan geldboetes.9

Ik wijs hier ook op de zaak Averill. Daarin oordeelt het Hof dat het uitoefenen van dwang in de vorm van het trekken van conclusies uit het zwijgen van een verdachte (vgl. John Murray) toelaatbaar is.10 Voor wat betreft juridische sancties die niet een punitief, maar een (overwegend) herstelkarakter hebben, is de Straatsburgse rechtspraak voorzichtig aanleiding te vermoeden, dat het Hof van opvatting is dat daarvan eerder indirecte of althans minder dwang op de verdachte uitgaat. Althans, wanneer het bewijsrechtelijke sancties betreft.11 Het arrest J.B. illustreert dat dwangsommen weliswaar een (overwegend) herstelkarakter hebben, maar zoals al volgt uit hun benaming zijn bedoeld om te dwingen.