1.1 Een belangrijke accentverschuiving

Gesteund door deze uitspraak van Van Bolhuis1 bepleitte Molengraaff in zijn preadvies van 1900 de invoering van een aantal nieuwe executiemiddelen in het Nederlands recht. 'Recht hebben is veel waard; het recht erkend te zien, als het wordt betwist of geschonden is meer waard; maar het meest waard is het erkende recht door dwang te kunnen verwezenlijken, de voldoening aan het erkende recht te kunnen afdwingen, als daaraan niet vrijwillig wordt voldaan', zo meende Molengraaff.2 Onder de door Molengraaff bepleite en tot dan toe niet wettelijk geregelde executiemiddelen bevond zich de dwangsom. Ten onrechte was men volgens Molengraaff destijds in ons land van oordeel dat een veroordeling van de onwillende debiteur tot betaling van schadevergoeding een beter middel zou zijn om de naleving van een gerechtelijk vonnis af te dwingen: 'Schadevergoeding toch is nooit dwang tot nakoming, maar strekt steeds tot wegneming van het door de wanpraestatie toegebrachte nadeel. Naast haar zijn daarom dwangmiddelen tot nakoming, zowel alternatief als ook concurrerend, op hun plaats'.3 Destijds gold op grond van art. 1275 (oud) BW dat elke verbintenis zich oploste in een verplichting tot betaling van schadevergoeding;4 de schadevergoedingsveroordeling kon vervolgens steeds direct worden geëxecuteerd.5 Toen in 1899 de nakomingsactie werd aanvaard6 en in 1914 de verbodsactie,7 bood de wet voor deze bijzondere categorie veroordelingen geen executiemiddel; in 1933 bracht de door Molengraaff bepleite invoering van de dwangsomregeling daarin verandering.8

Als gevolg van invoering van de dwangsomregeling heeft het zwaartepunt van ons vermogensrecht zich kunnen verplaatsen van het geldelijk verhaal naar de nakoming van primaire verplichtingen.9 Het resultaat was - in de woorden van Drion een accentverschuiving, van de geldelijke aansprakelijkheid naar de verplichting - en het daarmee corresponderende recht - als het centrale begrip van het privaatrecht.10