2.1 Inleiding: de doorwerking van het EVRM en het IVBPR in het nationale recht

Naar algemeen inzicht staan verdragen in rangorde van rechtsbronnen boven nationale wetten (in formele zin). Dit is een logische eis: waar staten door middel van een verdrag afspraken met elkaar maken, dat wil zeggen een bilateraal of multilateraal pact met elkaar sluiten, kan het niet zo zijn dat de tenuitvoerlegging van die afspraken afhankelijk wordt gesteld door het recht van de verdragsluitende partijen.1 Het nationale recht van de verdragsluitende partijen dat — in tijd — vooraf gaat aan het verdrag zijn natuurlijk wel van invloed op de totstandkoming van een verdrag. De verdragsluitende staten ontlenen immers hun bevoegdheid en legitimiteit tot het verbinden van hun volkeren aan internationale verdragen aan hun constitutie.2 In onze Grondwet is dan ook bepaald dat verdragen eerst moeten worden goedgekeurd door het parlement voordat zij ons koninkrijk kunnen binden (art. 91 Grondwet). Voorts is — voor zover hier van belang — in de Grondwet bepaald dat:

Voor mijn onderzoek zijn een aantal uit de mensrechtenverdragen — het Europees Verdrag voor de Rechten van Mens en de Fundamentele Vrijheden (EVRM) en het Internationaal Verdrag voor Burgerlijke en Politieke Rechten (IVBPR) — voortvloeiende rechten van belang. Voor zover het EVRM en IVBPR zijn geratificeerd, is Nederland krachtens art. 93 Grondwet gehouden de in die verdragen neergelegde procedurele waarborgen en materiële rechten te bieden aan de eigen ingezetenen en anderen die op het grondgebied van de lidstaten verblijven. Voor zover de nationale wetgeving op die punten tekortschiet zullen het bestuur en de rechter die ingevolge art. 94 Grondwet buiten toepassing moeten laten. Het gaat immers grotendeels om bepalingen die naar hun inhoud een ieder kunnen verbinden. Nederland kan — naar huidig recht overigens op grond van art. 92 Grondwet instemmen met de rechtsmacht van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Het EVRM en het IVBPR zijn tot stand gekomen lang voordat de laatste versie van de grondwet in 1983 tot stand kwam, zodat het adagium pacta sunt servanda niet alleen kan worden bezien in het licht van onze huidige grondwet.3 Het heeft een bredere gelding.4

Voor zover de Grondwet en de mensenrechtenverdragen dezelfde onderwerpen regelen vormt een duidelijke meerwaarde van de mensenrechtenverdragen dat de rechter, anders dan thans nog het geval is met betrekking tot de Grondwet,5 nationale wetgeving kan toetsen aan die verdragsrechten. Voor het EVRM komt daar nog bij dat ook een verdragsrechter kan toetsen of de nationale autoriteiten en de nationale rechter de bepalingen uit het EVRM in acht hebben genomen. In zijn advies met betrekking tot de voorgenomen opdrachtverlening aan de Staatscommissie Grondwet heeft de Raad van State een aantal zinvolle opmerkingen gemaakt over de verhouding tussen de Grondwet en het EVRM:

In dit hoofdstuk zal ik eerst stil staan bij de vraag welke sancties naar het oordeel van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens kwalificeren als criminal charge en derhalve onder de reikwijdte vallen van de art. 6 en 7 EVRM. Hier zal ik vooral, maar niet alleen stilstaan bij de bestuurlijke boete. Aansluitend wordt de kwalificatie van sancties in Nederland besproken, mede aan de hand van de door het EHRM aangelegde criteria. Daarna zal ik de voor mijn onderzoek relevante rechten van materiële en procedurele aard bespreken die van toepassing zijn op degene die met een criminal charge en een (daaruit voorvloeiende) penalty wordt geconfronteerd alsook de (daarmee corresponderende) verplichtingen van de vervolgende autoriteiten en de rechter. In dit verband zal ik spreken van rechtswaarborgen en de toegang tot de (nationale) rechter. Bij de bespreking van de jurisprudentie van het EHRM met betrekking tot de art. 6 en 7 EVRM zal ik, gelet op de voorhanden jurisprudentie, op bepaalde onderdelen iets meer, maar niet uitsluitend focussen op 'echte' strafzaken (bijvoorbeeld kennisname van de aanklacht, toegang tot een raadsman, onrechtmatig verkregen bewijs, het recht van het slachtoffer op handhaving, de legaliteitseis), terwijl op andere onderdelen gelijkelijk aandacht zal worden gegeven aan de doorwerking van het EVRM voor zowel het strafrecht als het straffende bestuursrecht (bijvoorbeeld nemo tenetur en de evenredigheidstoetsing door de rechter).