HvJ EU, 18-04-2024, nr. C-765/22, nr. C-772/22

In de overwegingen 3, 22, 23, 40, 46, 48, 66 tot en met 68 en 72 van verordening 2015/848 staat te lezen:

Artikel 2 (‘Definities’) van verordening 2015/848 bepaalt:

In artikel 3 (‘Internationale bevoegdheid’) van die verordening wordt in de leden 1 tot en met 3 het volgende bepaald:

Artikel 6 (‘Bevoegdheid inzake vorderingen die rechtstreeks voortvloeien uit een insolventieprocedure en er nauw verband mee houden’) van verordening 2015/848 bepaalt in lid 1:

In artikel 7 (‘Toepasselijk recht’) van deze verordening is bepaald:

Artikel 8 (‘Zakelijke rechten van derden’) van die verordening bepaalt:

Artikel 10 (‘Eigendomsvoorbehoud’) van verordening 2015/848 luidt:

Artikel 13 (‘Arbeidsovereenkomsten’) van deze verordening is als volgt verwoord:

Artikel 21 (‘Bevoegdheid van de insolventiefunctionaris’) van die verordening bepaalt in de leden 1 en 2:

Hoofdstuk III (‘Secundaire insolventieprocedures’) van verordening 2015/848 bevat onder meer de artikelen 34 tot en met 36.

In artikel 34 (‘Opening’) van deze verordening luidt:

In artikel 35 (‘Toepasselijk recht’) van die verordening staat te lezen:

Artikel 36 (‘Recht om een toezegging te doen om een secundaire insolventieprocedure te vermijden’) van verordening 2015/848 bepaalt:

Artikel 45 (‘Uitoefening van de rechten van de schuldeisers’) van die verordening bepaalt in lid 1 dat ‘[i]edere schuldeiser […] zijn vordering [kan] indienen in de hoofdinsolventieprocedure en in elke secundaire insolventieprocedure’.

Volgens de artikelen 231, 232 en 238 van de Ley Concursal (faillissementswet), in de versie van Real Decreto Legislativo 1/2020 por el que se aprueba el texto refundido de la Ley Concursal (koninklijk wetgevend besluit 1/2020 tot goedkeuring van de geconsolideerde tekst van de faillissementswet) van 5 mei 2020 (BOE nr. 127 van 7 mei 2020), wordt de procesbevoegdheid in de eerste plaats toegekend aan de insolventiefunctionaris. Deze bevoegdheid kan evenwel subsidiair worden toegekend aan de schuldeisers wanneer zij de insolventiefunctionaris schriftelijk hebben verzocht de vordering in te stellen en hij deze vordering niet binnen twee maanden na de ingebrekestelling heeft ingesteld.

Artikel 242 van de faillissementswet luidt:

Verzoekers in het hoofdgeding hebben zich tot de Spaanse rechterlijke instanties gewend om de rechtmatigheid van hun ontslag te betwisten.

Bij arrest van 30 april 2018 heeft de Sala de lo Social de la Audiencia Nacional (kamer voor sociale zaken bij het hooggerechtshof, Spanje) de ontslagen met ingang van 24 november 2017 nietig verklaard op grond dat niet bleek dat de insolventiefunctionaris in de hoofdinsolventieprocedure een insolventieprocedure in Spanje had geopend om de rechterlijke toestemming van de insolventierechter te verkrijgen, en hij de wettelijke vertegenwoordigers van de werknemers niet de verplichte documentatie had verstrekt.

Aangezien Air Berlin verzoekers in het hoofdgeding niet opnieuw in hun functie in dienst kon nemen, is zij veroordeeld om hun bepaalde bedragen aan vergoedingen en salarissen te betalen die verschuldigd waren geworden tijdens de procedure waarin de ontslagen werden aangevochten.

Verzoekers in het hoofdgeding, die destijds plaatselijke schuldeisers in de zin van artikel 2, punt 11, van verordening 2015/848 waren, hebben hun vorderingen op grond van artikel 45, lid 1, van verordening 2015/848 ingediend in de in Duitsland geopende hoofdinsolventieprocedure en in de in Spanje geopende secundaire insolventieprocedure.

In het kader van de hoofdinsolventieprocedure zijn deze vorderingen als vorderingen met voorrang erkend omdat zij naar Duits recht als vorderingen op de boedel zijn aangemerkt. In het kader van de secundaire insolventieprocedure was de aangewezen insolventiefunctionaris daarentegen van mening dat de vorderingen van verzoekers in het hoofdgeding ‘faillissementsvorderingen’ waren die bijgevolg waren ingedeeld als vorderingen met een algemeen en gewoon voorrecht. Volgens hem heeft de verwijzing in artikel 242, punt 8, van de faillissementswet naar vorderingen van werknemers die na de opening van de insolventieprocedure zijn ontstaan of bij rechterlijke beslissing zijn aangegeven, namelijk betrekking op vorderingen die na de opening van de secundaire insolventieprocedure zijn ontstaan of aangegeven, en niet op vorderingen die zijn ontstaan of aangegeven na de opening van de hoofdinsolventieprocedure.

Verzoekers in het hoofdgeding hebben bij de Juzgado de lo Mercantil n.^o 1 de Palma de Mallorca (handelsrechtbank nr. 1 Palma de Mallorca, Spanje), die de verwijzende rechter is, een incidentele vordering ingesteld om de aldus opgestelde lijst van schuldeisers te aan te vechten wat de erkenning en de rangorde van hun vorderingen betreft. Zij hebben aangevoerd dat de in artikel 242, punt 8, van de faillissementswet bedoelde ‘faillietverklaring’ noodzakelijkerwijs refereert aan de hoofdinsolventieprocedure, zodat hun na de opening van deze procedure ontstane loonvorderingen overeenkomstig die bepaling als vorderingen op de boedel moeten worden aangemerkt.

De verwijzende rechter is om te beginnen van oordeel dat de faillissementswet, zoals blijkt uit artikel 7, lid 1, juncto lid 2, onder g) en h), en artikel 35 van verordening 2015/848, het recht lijkt te zijn dat van toepassing is om te bepalen welke vorderingen te verhalen zijn op de insolvente boedel van de schuldenaar en wat de gevolgen zijn ten aanzien van vorderingen die zijn ontstaan na de opening van de insolventieprocedure.

Die rechter betwijfelt tevens welke datum van opening van de insolventieprocedure in aanmerking moet worden genomen bij de kwalificatie van de vorderingen in het hoofdgeding. Aangezien de beslissingen van de Spaanse arbeidsrechters zijn gewezen na de datum van opening van de hoofdinsolventieprocedure maar vóór de datum van opening van de secundaire insolventieprocedure, zijn de vorderingen in het hoofdgeding volgens hem ofwel ‘vorderingen op de boedel’ ofwel ‘faillissementsvorderingen’ naargelang van welke insolventieprocedure in aanmerking moet worden genomen op grond van artikel 242, punt 8, van de faillissementswet.

De verwijzende rechter stelt vast dat de uitlegging die de insolventiefunctionaris verdedigt in het kader van de secundaire insolventieprocedure, verenigbaar is met een letterlijke uitlegging van artikel 242, punt 8, van de faillissementswet. Deze uitlegging zou volgens die rechter evenwel in strijd kunnen zijn met een systematische uitlegging van artikel 7, lid 1 en lid 2, onder g) en h), en artikel 35 van verordening 2015/848, gelezen in samenhang met overweging 72 van deze verordening, in het kader van de beperkte universele procedure die bij deze verordening is ontworpen.

Dit zou a fortiori kunnen gelden omdat volgens de overwegingen 23 en 40 van die verordening een van de redenen die rechtvaardigen dat secundaire insolventieprocedures kunnen worden geopend, net bestaat in de bescherming van de plaatselijke belangen. In dit verband zou het incoherent zijn dat verordening 2015/848 omwille van de bescherming van de plaatselijke belangen bepaalt dat de voorrang van de vorderingen of de rangorde van de vorderingen van werknemers wordt bepaald volgens het insolventieprocedurerecht van de lidstaat waar de procedure is geopend, terwijl de toepassing van dat recht zou leiden tot een resultaat dat schadelijk is voor de belangen waarvan bescherming wordt beoogd.

In deze omstandigheden heeft de Juzgado de lo Mercantil n.^o 1 de Palma de Mallorca de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:

Toen op 1 november 2017 de hoofdinsolventieprocedure werd geopend, beschikte Air Berlin over goederen en rechten op het Spaanse grondgebied. Daartoe behoorde een vordering die was gedekt door een zakelijk zekerheidsrecht op kadastrale percelen die waren ingeschreven in kadaster nr. 2 van Ciudad Real (Spanje), waarvan CR Aeropuertos, SL, eigenaar was. De Juzgado de Primera Instancia n.^o 4 de Ciudad Real (rechtbank van eerste aanleg nr. 4 Ciudad Real, Spanje) heeft ten aanzien van laatstgenoemde vennootschap een insolventieprocedure geopend en er is een vordering met bijzonder voorrecht erkend ten gunste van Air Berlin.

Aangezien de insolventiefunctionaris in de hoofdinsolventieprocedure de rechten van Air Berlin heeft doen gelden, heeft de Juzgado de Primera Instancia n.^o 4 de Ciudad Real op 10 mei 2019 gelast dat het bedrag van 1 061 291,86 EUR werd overgeschreven op de trustrekening van de insolventiefunctionaris als betaling van de vordering met bijzonder voorrecht.

Alvorens deze overschrijving te gelasten, had de rechter van de Juzgado de Primera Instancia n.^o 4 de Ciudad Real een bewijs van toestemming geëist van de Duitse rechterlijke instantie waarbij de hoofdinsolventieprocedure aanhangig was gemaakt, en dit bewijs verkregen. Hij was er daarentegen niet van in kennis gesteld dat de Juzgado de lo Social n.^o 5 de Palma de Mallorca (arbeidsrechtbank nr. 5 Palma de Mallorca, Spanje) op 24 januari 2018 had bevolen conservatoir beslag te leggen op de met Air Berlin Spanje verbonden goederen en rechten, teneinde de betaling te waarborgen van een werknemersvordering van 245 996,93 EUR ten gunste van een van verzoekers in het hoofdgeding.

Verzoekers in het hoofdgeding hebben bij de Juzgado de lo Mercantil n.^o 1 de Palma de Mallorca, die de verwijzende rechter is, een vordering ingesteld tot nietigverklaring van de handeling waarbij goederen van het Spaanse grondgebied waren verwijderd. In het kader van deze vordering verwijten zij de insolventiefunctionaris van de hoofdinsolventieprocedure dat hij de goederen die zich bevinden in de lidstaat waar wegens de aanwezigheid van een vestiging een secundaire insolventieprocedure kon worden geopend, heeft verwijderd op een wijze die misbruik oplevert. Zij betogen dat bijgevolg de artikelen 34 en 36 van verordening 2015/848 alsook overweging 46 van deze verordening zijn geschonden. De plaatselijke schuldeisers zijn volgens hen benadeeld omdat zij door deze handeling geen terugbetaling van hun vordering kunnen verkrijgen.

Verzoekers in het hoofdgeding voegen daaraan toe dat zij zijn gediscrimineerd ten opzichte van de andere werknemers in de hoofdinsolventieprocedure betreffende Air Berlin, omdat hun geen enkel bedrag is betaald.

De verwijzende rechter is van oordeel dat het noodzakelijk is om duidelijkheid te verkrijgen over de uitlegging van verordening 2015/848.

In de eerste plaats vraagt hij zich af op welke wijze de boedel van een secundaire insolventieprocedure is samengesteld en, meer bepaald, welke temporele parameter in aanmerking moet worden genomen om te bepalen welke goederen en rechten er deel van uitmaken.

In de tweede plaats vraagt de verwijzende rechter zich af of het onrechtmatig kan zijn en misbruik kan opleveren dat goederen worden verwijderd van het grondgebied waar de vestiging zich bevindt.

Hij merkt op dat artikel 21, lid 1, van verordening 2015/848 de insolventiefunctionaris toestaat om de goederen van de schuldenaar te verwijderen van het grondgebied van de lidstaat waar zij zich bevinden.

In casu rijst de vraag of de insolventiefunctionaris in de hoofdinsolventieprocedure op grond van die bevoegdheid goederen van de schuldenaar van het grondgebied van de lidstaat kan verwijderen wanneer hij weet dat het, niettegenstaande een rechterlijke beslissing waarbij conservatoir beslag op goederen is gelegd, waarschijnlijk is dat een secundaire insolventieprocedure zal worden geopend.

In de derde plaats vraagt de verwijzende rechter zich af of de schuldeisers het recht hebben om rechtsmiddelen aan te wenden tegen handelingen die de insolventiefunctionaris in de hoofdinsolventieprocedure heeft verricht.

Hij merkt dienaangaande op dat artikel 6, lid 1, van verordening 2015/848 uitdrukkelijk bepaalt dat de rechters van de lidstaat op het grondgebied waarvan de insolventieprocedure is geopend overeenkomstig artikel 3, bevoegd zijn voor vorderingen tot nietigverklaring.

De verwijzende rechter betwijfelt echter of de door verzoekers in het hoofdgeding ingestelde vordering een rechtsmiddel in de zin van artikel 21, lid 2, van die verordening is, omdat hun vordering betrekking heeft op een handeling die is verricht door de insolventiefunctionaris in de hoofdinsolventieprocedure en niet door de schuldenaar.

Ook al handelt een dergelijke functionaris in naam en voor rekening van de schuldenaar, deze handeling wordt niet verricht door de schuldenaar maar door die functionaris in de uitoefening van de hem bij artikel 21, lid 1, van verordening 2015/848 verleende bevoegdheid om de goederen van de schuldenaar te verwijderen van het grondgebied van de lidstaat waar zij zich bevinden.

De verwijzende rechter is dan ook van oordeel dat artikel 21, lid 2, van verordening 2015/848 moet worden uitgelegd om vast te stellen of op verzoek van de insolventiefunctionaris in de secundaire insolventieprocedure een rechtsmiddel kan worden aangewend tegen een dergelijke handeling die is verricht door de insolventiefunctionaris in de hoofdinsolventieprocedure.

De verwijzende rechter zal aan de hand van het antwoord op deze vraag namelijk kunnen uitmaken of de plaatselijke schuldeisers — overeenkomstig de in de artikelen 232 en 238 van de faillissementswet neergelegde regeling inzake de subsidiaire procesbevoegdheid van de schuldeisers — bevoegd zijn om de vordering in het hoofdgeding in te stellen.

In deze omstandigheden heeft de Juzgado de lo Mercantil n.^o 1 de Palma de Mallorca de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

Met zijn enige vraag in zaak C-765/22 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of de artikelen 7 en 35 van verordening 2015/848, gelezen in samenhang met overweging 72 van deze verordening, aldus moeten worden uitgelegd dat zij voorschrijven dat het recht van de lidstaat waar de secundaire insolventieprocedure is geopend enkel van toepassing is op de gevolgen ten aanzien van vorderingen die zijn ontstaan na de opening van deze procedure, en niet op de gevolgen ten aanzien van vorderingen die zijn ontstaan tussen de opening van de hoofdinsolventieprocedure en de opening van de secundaire insolventieprocedure.

Dienaangaande zij, wat in de eerste plaats de bewoordingen van de relevante bepalingen betreft, om te beginnen opgemerkt dat zowel artikel 7, lid 1, van verordening 2015/848, dat van toepassing is op hoofd- en secundaire insolventieprocedures, als artikel 35 van deze verordening, dat enkel betrekking heeft op secundaire insolventieprocedures, verwijst naar het recht van de lidstaat waar de procedure is geopend.

Volgens artikel 2, punt 8, van die verordening is het tijdstip waarop de procedure is geopend het tijdstip waarop de beslissing tot opening van een insolventieprocedure rechtsgevolgen heeft, ongeacht of deze beslissing definitief is.

Daarnaast wordt in artikel 7, lid 2, onder g), van diezelfde verordening gepreciseerd dat het recht van de lidstaat op het grondgebied waarvan de procedure is geopend, met name bepaalt wat de gevolgen zijn ten aanzien van vorderingen die zijn ontstaan na de opening van de insolventieprocedure.

Uit deze opmerkingen volgt dat artikel 7, lid 1, van verordening 2015/848 een collisieregel is. Deze kwalificatie wordt overigens bevestigd door overweging 66 van deze verordening, waarin staat te lezen dat de uniforme conflictregels van die verordening in de plaats treden van de nationale regels van internationaal privaatrecht (zie naar analogie arrest van 22 november 2012, Bank Handlowy en Adamiak, C-116/11, EU:C:2012:739, punt 47).

Uit overweging 72 van verordening 2015/848 blijkt weliswaar dat de gevolgen van de insolventieprocedure voor de voortzetting of beëindiging van het dienstverband alsook voor de rechten en verplichtingen van elk van beide partijen die bij dat dienstverband betrokken zijn, moeten worden bepaald op grond van het recht dat op de arbeidsovereenkomst in kwestie van toepassing is en niet op grond van het recht van de lidstaat waar de insolventieprocedure is geopend, maar in die overweging wordt uitdrukkelijk gepreciseerd dat deze uitzondering niet geldt voor de vraag of de vorderingen van werknemers door een voorrecht beschermd zijn en welke rang dit voorrecht eventueel moet krijgen.

Bovendien moet een restrictieve uitlegging worden gegeven van de bewoordingen van een bepaling die afwijkt van een beginsel (zie in die zin arresten van 18 januari 2001, Commissie/Spanje, C-83/99, EU:C:2001:31, punt 19, en 10 maart 2005, EasyCar, C-336/03, EU:C:2005:150, punt 21), zodat deze regel noodzakelijkerwijs ook moet gelden voor artikel 13 van verordening 2015/848, dat een uitzondering vormt op het beginsel van de lex concursus, dat in overweging 66 van die verordening is verduidelijkt.

Hieruit volgt dat de vraag wat de gevolgen zijn ten aanzien van vorderingen als in het hoofdgeding, die zijn ontstaan na de opening van de hoofdinsolventieprocedure, welke vraag betrekking heeft op de erkenning en rang van die vorderingen, binnen de werkingssfeer valt van artikel 7, lid 2, onder g), van verordening 2015/848, dat uitdrukkelijk verwijst naar het recht van de lidstaat waar de procedure wordt geopend. Deze vraag moet bijgevolg worden beantwoord aan de hand van de lex concursus die op die grondslag als toepasselijk is aangewezen (zie naar analogie arrest van 22 november 2012, Bank Handlowy en Adamiak, C-116/11, EU:C:2012:739, punt 50).

In de tweede plaats vindt deze uitlegging van de artikelen 7 en 35 van verordening 2015/848, die inhoudt dat het recht van de lidstaat waar de insolventieprocedure is geopend bepaalt wat de gevolgen zijn ten aanzien van de vorderingen die zijn ontstaan na de opening van die procedure, steun in een systematische lezing van die verordening.

Ten eerste volgt namelijk uit artikel 3, lid 2, en artikel 34 van verordening 2015/848 dat de gevolgen van de secundaire insolventieprocedure alleen gelden voor de goederen van de schuldenaar die zich op de datum van opening van deze procedure bevinden op het grondgebied van de lidstaat waar die procedure is geopend (zie naar analogie arresten van 11 juni 2015, Comité d'entreprise de Nortel Networks e.a., C-649/13, EU:C:2015:384, punt 48, en 14 november 2018, Wiemer & Trachte, C-296/17, EU:C:2018:902, punt 40).

Ten tweede maakt de toepasselijkheid van het beginsel van de lex concursus op de datum van opening van de secundaire insolventieprocedure het mogelijk om gemakkelijk te bepalen welk recht van toepassing is, met inachtneming van de door artikel 45 van verordening 2015/848 aan de schuldeisers geboden mogelijkheid om hun vorderingen niet alleen in te dienen in het kader van de hoofdinsolventieprocedure, maar ook in het kader van elke secundaire insolventieprocedure.

In de derde plaats strookt een dergelijke uitlegging, gelet op het feit dat artikel 7 van verordening 2015/848 een collisieregel is, ook met de doelstelling van deze verordening, die er niet in bestaat een uniforme insolventieprocedure in te voeren, maar — zoals blijkt uit overweging 3 ervan — te waarborgen dat grensoverschrijdende insolventieprocedures doeltreffend functioneren. Zoals het Hof reeds heeft geoordeeld, bevat die verordening daartoe bepalingen inzake bevoegdheid, erkenning en op dit gebied toepasselijk recht (zie naar analogie arrest van 22 november 2012, Bank Handlowy en Adamiak, C-116/11, EU:C:2012:739, punt 45). De vraag wat de in dat artikel 7 bedoelde gevolgen zijn ten aanzien van de vorderingen die zijn ontstaan na de opening van de insolventieprocedure, moet dus worden beantwoord overeenkomstig de als toepasselijk aangewezen lex concursus.

Gelet op een en ander moeten de artikelen 7 en 35 van verordening 2015/848, gelezen in samenhang met overweging 72 van deze verordening, aldus worden uitgelegd dat het recht van de lidstaat waar de secundaire insolventieprocedure is geopend enkel van toepassing is op de gevolgen ten aanzien van vorderingen die zijn ontstaan na de opening van deze procedure, en niet op de gevolgen ten aanzien van vorderingen die zijn ontstaan tussen de opening van de hoofdinsolventieprocedure en de opening van de secundaire insolventieprocedure.