IV.3.2.2 Grondslag I: onterechte bestraffing en gelijksoortige nadelen

In een beschaafd strafrecht wordt ernaar gestreefd alleen straf toe te delen aan individuen die de strafwet daadwerkelijk hebben overtreden. Waarom dit van wezenlijk belang is voor de humaniteit en de geloofwaardigheid van de strafrechtspleging, kwam al uitvoerig aan bod in het vorige hoofdstuk.1 Het is de meest in het oog springende reden om aan het bewijsrecht een asymmetrische invulling te geven en van de overheid te verlangen overtuigend te bewijzen dat de verdachte een strafbaar feit heeft begaan.

Wordt het strafproces er overeenkomstig de bewijsdimensie op ingericht onschuldigen niet ten onrechte te veroordelen, dan moet voortredenerend worden vermeden dat een (nog) niet veroordeeld individu met de negatieve gevolgen van een veroordeling desalniettemin wordt belast. De behandelingsdimensie vormt in dit opzicht de “logische consequentie” van de bewijsdimensie.2 Het verbod op bestraffing zonder dat de schuld van de verdachte beyond reasonable doubt is, beschermt in samenspel met het legaliteitsbeginsel tegen willekeurige bestraffing. De bescherming van de behandelingsdimensie gaat zelfs verder, doordat niet alleen tegen onterechte maar ook tegen te zware bestraffing wordt beschermd. In de waarheidsvinding die met de strafprocedure wordt nagestreefd, bestaat immers veel ruimte voor het verhaal van de verdachte. Dat leidt niet alleen soms tot vrijspraak, maar ook tot het oordeel dat een (zware) straf ongepast is. Ook daarom is het riskant op de uitkomst van een strafzaak vooruit te lopen.

Behandeling als schuldige heeft namelijk vaak grote, negatieve en onherstelbare gevolgen. Zij openbaren zich bij uitstek in de oplegging van straf. Straf is een intentionele3 leedtoevoeging in reactie op een overtreding van een norm,4 waarmee van overheidswege5 afkeuring voor die gedraging tot uitdrukking wordt gebracht.6 Straf is dus per definitie een reactie op ongewenst gedrag. Officiële, formele straffen die als zodanig door de wetgever zijn aangemerkt, impliceren derhalve normovertreding. In de idee dat onschuldigen bij voorkeur evenmin onnodig worden blootgesteld aan negatieve consequenties van bejegening als schuldige die met straf in materiële zin te vergelijken zijn, vindt de behandelingsdimensie in belangrijke mate haar oorsprong.7

Beide negatieve kenmerken van de straf – intentionele leedtoevoeging en (publiekelijke) afkeuring – kunnen buiten de daarvoor geschapen institutionele kaders voorkomen. Veel niet als officiële straf aan te merken overheidshandelingen zijn in het leed dat zij toevoegen gelijk aan de officiële straf en bovendien – net als die straf – irreparabel. Het lynchen en ‘gedwongen verdwijnen’ van onschuldige burgers zijn catastrofale voorbeelden van een dergelijke behandeling. Langdurige opsluiting zonder proces negeert de behandelingsdimensie en holt daarmee de bewijsdimensie uit: er wordt niet zonder overtuigend schuldbewijs veroordeeld en gestraft, maar zonder bewijs, veroordeling en officiële straf blijft men niettemin gedetineerd.8 De toepassing van dwangmiddelen kan veel van straf weg hebben en dezelfde materiële rechten van de betrokkene beperken. Ingrijpende dwangmiddelen, zoals lichaamsvisitatie, huiszoeking, inbeslagneming en voorlopige hechtenis kunnen onherstelbare gevolgen hebben. In het oog springt het belang van de verdachte bij een behoedzame en terughoudende toepassing en tenuitvoerlegging van dergelijke bevoegdheden.

Bestraffing brengt daarnaast, per definitie, een afkeurende boodschap met zich. Communicatie van die afkeuring en het daarvan uitgaande stigmatiserende effect, zijn op zichzelf nuttig.9 Dat stigma berokkent echter schade aan de betrokkene die soms nauwelijks herstelbaar is. Al wordt hij later van alle blaam gezuiverd, dan nog kan een schandpaalachtige bejegening onomkeerbare consequenties hebben voor de verdachte. Treffende voorbeelden zijn de van fraude betichte onderneming en de van een zedenmisdrijf verdachte onderwijzer.10 De behandelingsdimensie beoogt die schade zoveel mogelijk te reserveren voor hen van wie is vastgesteld dat zij die consequenties aan hun daad hebben te wijten.11