6.2.3 Verhaalsrecht zonder vordering en verhaalsaansprakelijkheid zonder schuld

241. De retentor die zijn vordering kan verhalen op de zaak van een derde, heeft in beginsel geen vordering op deze derde en de derde heeft in beginsel geen schuld aan de retentor. Tussen hen bestaat geen verbintenis. De retentor kan de derde niet aanspreken tot nakoming.1 De derde is niet hoofdelijk verbonden. Als voldaan is aan de vereisten van art. 3:291 lid 1 of lid 2 BW, kan de retentor zich wel verhalen op de zaak van de derde. De retentor heeft een verhaalsrecht jegens de derde. Krachtens zijn verhaalsrecht kan hij beslag leggen op de zaak en haar executeren. Hij kan vervolgens zijn vordering verhalen op de executieopbrengst. De derde is geen schuldenaar en dus niet (schuld)aansprakelijk, maar hij is wel ‘verhaalsaansprakelijk’.

242. De regel dat een schuldeiser verhaal heeft op het vermogen van zijn schuldenaar volgt uit art. 3:276 BW en wordt niet ervaren als iets bijzonders.2 Het feit dat een derde zich vrijwillig verbindt om aansprakelijk te zijn voor de schuld van een ander, zoals een borg, evenmin. Maar de derde-eigenaar van de geretineerde zaak is niet schuldenaar en heeft niet ingestemd met de mogelijkheid tot verhaal op zijn goed. Hoe kan de uitzondering op art. 3:276 BW worden verklaard en ingepast in het systeem, dat uitgaat van verbintenissen waar (alleen) een schuldeiser en een schuldenaar bij betrokken zijn? Ik sta in deze paragraaf stil bij de begrippen verhaalsrecht en verhaalsaansprakelijkheid. Dat doe ik in de eerste plaats omdat de begrippen naar mijn mening inzichten bieden voor de bestaande procesrechtelijke onduidelijkheid, die wordt veroorzaakt door het feit dat de derde niet de schuldenaar is.3 De procedurele voorschriften uit Rechtsvordering zien doorgaans op de uitwinning in de verhouding schuldeiser- schuldenaar (en in verreweg de meeste gevallen zal dat normale geval aan de orde zijn). Een andere reden om hier aandacht te besteden aan het verhaalsrecht zonder vordering, is dat dit type verhaalsrecht (en -aansprakelijkheid) in de handboeken doorgaans zijdelings aan bod komt,4 terwijl de relevantie van het onderscheid tussen vordering en verhaalsrecht groter is dan alleen het derdenretentierecht.5

243. Op hoofdlijnen – en vooralsnog met weglating van complicaties door de betrokkenheid van een derde – komt het verhaalsrecht voor een vordering en de daarmee corresponderende verhaalsaansprakelijkheid voor een schuld op het volgende neer. Verhaal op goederen vloeit voort uit het bestaan van een schuld. Een schuld is hetgeen waartoe de verbintenis een partij verplicht. Het beginpunt van de verklaring voor verhaalsaansprakelijkheid is dan ook de verbintenis en haar elementen. Sieburgh geeft de volgende omschrijving van de verbintenis: “een vermogensrechtelijke betrekking tussen twee of meer personen, krachtens welke de een jegens de ander tot een prestatie gerechtigd is en deze jegens gene tot die prestatie verplicht is.”6 De verbintenis kan worden beschouwd vanuit de passieve en vanuit de actieve zijde. Aan de actieve zijde staat de schuldeiser, die gerechtigd is tot een prestatie. De actieve zijde van de verbintenis duidt men ook wel aan als de vordering.7 De passieve zijde omvat datgene waartoe de schuldenaar verplicht is en duidt men ook wel aan als schuld.

Aan de actieve zijde onderscheidt men traditioneel drie elementen van de vordering (in ruime zin): het materiële recht (meestal simpelweg aangeduid als ‘vordering’), de bevoegdheid om dat recht geldend te maken (het ius agendi) en het processuele middel (de rechtsvordering).8 Deze driedeling maakt duidelijk dat de schuldeiser niet alleen een bepaalde materiële aanspraak heeft, maar ook de middelen om de prestatie van de wederpartij af te dwingen. Zo nodig kan hij daarvoor de hulp van de overheid inroepen, want de verbintenis is een door het recht erkende betrekking.9 Binnen deze driedeling kan het verhaalsrecht worden ondergebracht bij de bevoegdheid om de prestatie af te dwingen, het ius agendi.10 Uitwinning van het vermogen van de schuldenaar is een manier voor de schuldeiser om zijn recht geldend te maken met hulp van de overheid. Alleen geldvorderingen kunnen worden verhaald via het systeem van art. 3:276 BW. Voldoening van een geldvordering kan worden verwezenlijkt door beslagexecutie.11

Aan de passieve zijde is het hele vermogen van de schuldenaar verbonden voor een schuld.12 Schuld heeft betrekking op de specifieke prestatie waartoe de schuldenaar zich verbonden heeft; het duidt de passieve zijde van de verbintenis aan. Het feit dat het vermogen van een (rechts) persoon bloot staat aan verhaal van een vordering wordt wel aangeduid met de term verhaalsaansprakelijkheid.13 In de (Nederlandse) literatuur wordt in plaats van verhaalsaansprakelijkheid ook wel de Duitse term Haftung gebruikt.14 De term ‘verhaalsaansprakelijk’ wordt meestal gebruikt om de persoon van de schuldenaar aan te duiden,15 soms om zijn vermogen aan te duiden.16

Hoewel ik geen moeite heb met de hierboven beschreven algemeen aanvaarde omschrijving van de termen verhaalsrecht en verhaalsaansprakelijkheid, maakt het het vinden van een aparte term voor de verhaalsaansprakelijkheid van de derde-eigenaar, niet-zijnde de schuldenaar wel lastig. Typisch voor de problematiek in dit hoofdstuk is juist dat het verhaalsrecht van de retentor gericht is op een derde die niet zijn schuldenaar is. Hieronder gebruik ik voor dit geval de term ‘blote verhaalsaansprakelijkheid’. Ik besef dat het woord verhaalsaansprakelijkheid al een manco heeft omdat het begrip ‘aansprakelijk’ of ‘aansprakelijkheid’ al diverse juridische ladingen heeft, maar ik denk dat het niet helpt om hiervoor een helemaal nieuw woord te verzinnen.17 Wel is het voor het onderscheid dat ik in deze paragraaf maak mijns inziens nuttig om dit begrip te introduceren, dat aangeeft dat de derde-eigenaar niet ook schuldenaar is. De verhaalsaansprakelijkheid van (het vermogen van) de schuldenaar op basis van art. 3:276 BW is vanzelfsprekend in principe ook aanwezig, maar ik focus in dit hoofdstuk juist op de verhaalsaansprakelijkheid zonder schuldenaarschap en het verhaalsrecht zonder vordering (op de derde, althans).

244. Nu is nog de vraag hoe vanuit de verbintenis met haar tweezijdige karakter (vordering tegenover schuld) de blote verhaalsaansprakelijkheid van de derde kan worden verklaard. Een verbintenis behelst voor partijen rechten en plichten. Het verhaal van een vordering op iemands vermogen is een gevolg van de rechten en plichten die het voorwerp van de verbintenis zijn. Maar de derde-eigenaar is nu juist geen schuldenaar van de verbintenis, terwijl hij wel (bloot-)verhaalsaansprakelijk is.

Zoals vordering en schuld tegenover elkaar staan bij de verbintenis, verhouden zich ook verhaalsrecht en verhaalsaansprakelijkheid: de schuldeiser is bevoegd om zijn vordering te verhalen; dat kan hij ingevolge art. 3:276 BW doen op het vermogen van de schuldenaar. Toch gaan vordering en verhaalsrecht enerzijds en schuld en verhaalsaansprakelijkheid anderzijds niet altijd samen. Aan de schuldeiserskant zijn niet altijd alle elementen van de hierboven besproken klassieke driedeling aanwezig. Het klassieke voorbeeld is de natuurlijke verbintenis. Dat is een verbintenis die niet in rechte afdwingbaar is, aldus art. 6:3 lid 1 BW. De schuldeiser behoudt zijn vordering, maar de prestatie kan niet (meer) worden afgedwongen. Uit art. 3:306 BW volgt dat niet het vorderingsrecht zelf, maar (alleen) de rechtsvordering verjaart.18 En art. 7A:1825 BW bepaalt dat de wet geen ‘regtsvordering’ toestaat van een schuld uit een overeenkomst van spel of weddenschap.19 De vordering die een actie ontbeert, ontbreekt het – in de regel –20ook aan een verhaalsrecht. Aan de schuldenaarskant geldt dat bij een natuurlijke verbintenis er wel een schuld is, maar de schuldenaar niet (meer) verhaalsaansprakelijk is.21

Het voorbeeld van de natuurlijke verbintenis laat zien dat vordering en verhaalsrecht (en rechtsvordering) enerzijds en schuld en verhaalsaansprakelijkheid anderzijds niet noodzakelijkerwijs gekoppeld zijn. ‘Blote verhaalsaansprakelijkheid’ is een andere manier van ontkoppeling van vordering en verhaalsrecht (aan de kant van de schuldeiser) en van schuld en verhaalsaansprakelijkheid (aan de kant van de schuldenaar). Anders dan bij een natuurlijke verbintenis, valt de verhaalsaansprakelijkheid bij het retentierecht op de zaak van een derde niet weg, maar er komt een verhaalsrecht jegens een derde bij. Voor blote verhaalsaansprakelijkheid van de derde is wel vereist dat er een schuld is, maar niet dat de derde daarvan zelf de schuldenaar is. Dit verplaatsen van het verhaalsrecht en de verhaalsaansprakelijkheid naar de derde is mogelijk, omdat er een los verband bestaat tussen de vordering en het verhaalsrecht, respectievelijk de schuld en de verhaalsaansprakelijkheid. Vordering en schuld zijn aan elkaar gekoppeld; het zijn de twee zijden van een verbintenis. Verhaalsrecht en verhaalsaansprakelijkheid zijn daarentegen niet noodzakelijkerwijs aan vordering respectievelijk schuld verbonden.22 Het feit dat een schuldeiser een verhaalsrecht heeft, brengt niet per definitie mee, dat hij dit alleen jegens zijn schuldenaar heeft. Het verhaalsrecht van de schuldeiser impliceert alleen de bevoegdheid om in rechte zijn vordering te mogen verhalen, zo nodig met behulp van de overheid (het ius agendi). Daarmee is niet gezegd dat dit verhaal per definitie op het vermogen van de schuldenaar moet plaatsvinden.

245. Om verder te onderbouwen dat het wettelijk systeem voorziet in deze verplaatsing van het verhaalsrecht naar een derde haal ik het huwelijksvermogensrecht aan. Dat geeft eveneens een variant van een wettelijk verhaalsrecht op goederen van derden. Ik gebruik het omdat het uitgaat van dezelfde techniek als het derdenverhaalsrecht van de retentor: bij beide lopen schuld en verhaalsaansprakelijkheid op wettelijke grondslag uiteen. Het verhaalsrecht uit het huwelijksvermogensrecht komt later in dit hoofdstuk nog terug als inspiratie voor het derdenverhaalsrecht van de retentor.23 Wel moet worden opgemerkt dat de inhoudelijke onderbouwing van de beide derdenverhaalsrechten verschilt.

Voor schulden die in de gemeenschap vallen, kunnen op grond van art. 1:96 lid 1 BW zowel goederen van de gemeenschap, als van een echtgenoot worden uitgewonnen. Als een schuld van de gemeenschap wordt verhaald op het privévermogen van een echtgenoot, lopen de schuld (die ligt bij de gemeenschap) en de verhaalsaansprakelijkheid (ligt bij de echtgenoot) uiteen. Ditzelfde geldt, wanneer een privéschuldeiser verhaal zoekt op de goederen van de gemeenschap. Een schuld valt niet in de gemeenschap op grond van een van de drie categorieën van art. 1:94 lid 7 BW, of doordat de bijzondere verknochtheid zich daartegen verzet (art. 1:94 lid 5 BW).24 Op dit punt is er sinds 1 januari 2018 een en ander veranderd.

Per 1 januari 2018 is de Wet Beperking wettelijke gemeenschap van goederen in werking getreden.25 De belangrijkste wijziging die de wet brengt, is dat – bij gebreke van huwelijkse voorwaarden – alleen de goederen die tijdens het huwelijk verworven worden, standaard in de gemeenschap vallen. Het voorhuwelijkse vermogen (en schulden), giften en erfenissen blijven op grond van de wet erbuiten. Er heeft een wijziging plaatsgevonden van het verhaalsrecht van privéschuldeisers op het huwelijksvermogen. Krachtens het nieuwe art. 1:96 lid 3 BW is verhaal door de privéschuldeiser op huwelijksgoederen beperkt tot de helft van de opbrengst van het uitgewonnen goed.26 De andere helft van de executieopbrengst valt na uitwinning in het vermogen van de andere echtgenoot. Verder is in lid 3 van art. 1:96 BW bepaald dat de andere echtgenoot bevoegd is het goed waarop de privéschuldeiser verhaal zoekt over te nemen voor de helft van de waarde van dat goed. De andere echtgenoot heeft dus een soort lossingsrecht.27 Al met al wordt door de wijziging van art. 1:96 lid 3 BW de mogelijkheid tot verhaal door privéschuldeisers op gemeenschapsgoederen beperkt. Maar het systeem van het uiteenlopen van schuld en verhaalsaansprakelijkheid in het huwelijksvermogensrecht blijft intact. De huwelijksvermogensrechtelijke verhaalsaansprakelijkheid is algemeen van aard; ze heeft (in beginsel) betrekking op het gehele vermogen. Dat is anders bij het retentierecht, waarbij de blote verhaalsaansprakelijkheid alleen betrekking heeft op de teruggehouden zaak als onderdeel van het vermogen van de derde.