2.3.5 Uitoefening van de toegekende bevoegdheden 'in naam van' / Handelen 'in hoedanigheid'

56. De systematische analyse dient ook als doel om een inzicht te verkrijgen in de mechanismen en de rechtsgevolgen van het uitoefenen van andermans recht. Daarvoor is van belang of de derde de aan hem toegekende bevoegdheden in eigen naam of in naam van de rechthebbende uitoefent. Handelt de derde in naam van de rechthebbende, dan is sprake van onmiddellijke vertegenwoordiging.1 Of de derde in eigen naam of in andermans naam handelt, is met name van belang bij het verkrijgen van goederen en het aangaan van overeenkomsten. Degene in wiens naam de overeenkomst is aangegaan, wordt daarbij de partij. Degene in wiens naam een goed is ontvangen, wordt daarvan in beginsel de rechthebbende. Bij de uitoefening van andermans recht is het onderscheid minder van belang. De derde die in eigen naam andermans vordering int of andermans goed overdraagt, bewerkstelligt daardoor dezelfde rechtsgevolgen als wanneer hij in naam van de rechthebbende zou hebben gehandeld.

Als een persoon niet voor eigen rekening of niet in eigen belang rechtshandelingen verricht, maar voor andermans rekening en in andermans belang, handelt hij 'in hoedanigheid' (in een bepaalde kwaliteit, 'qualitate qua', 'q.q.'). Dit zal veelal aan derden kenbaar worden gemaakt. Voor het handelen in hoedanigheid is niet vereist dat de partij de naam noemt van de persoon voor wiens rekening hij handelt.2

Handelt een persoon in andermans naam, dan is voor derden altijd kenbaar dat hij in hoedanigheid handelt (bevoegd of onbevoegd). Een eis van onmiddellijke vertegenwoordiging is immers dat kenbaar is dat de vertegenwoordiger als zodanig handelt.3 De vraag of een persoon in hoedanigheid handelt, speelt derhalve met name in de gevallen waarin een persoon in eigen naam handelt. De persoon die op grond van een aanstelling of functie bevoegd is ten aanzien van andermans goed, zal meestal naar derden toe kenbaar maken dat hij ten behoeve van en/of voor rekening van een ander handelt.4 Als een derde in eigen naam voor andermans rekening of in andermans belang handelt, maar naar derden toe verborgen houdt dat hij voor andermans rekening of in andermans belang handelt, kan de wederpartij menen dat hij voor zich ('pro se'; voor eigen rekening en in eigen belang) handelt.5

In de parlementaire geschiedenis, rechtspraak en literatuur wordt niet altijd een duidelijk onderscheid gemaakt tussen het handelen in andermans naam en het handelen in eigen naam. Als een persoon in eigen naam handelt, en daarbij kenbaar maakt dat hij in andermans belang handelt en de naam van de belanghebbende(n) noemt, wordt veelal aangenomen dat de derde in naam van degene(n) ten behoeve van wie hij handelt, dus als onmiddellijke vertegenwoordiger optreedt.6 Een dergelijke gelijkstelling is niet zonder meer juist. Een lasthebber kan bijvoorbeeld in eigen naam een overeenkomst aangaan en daarbij aangeven dat hij dat in het belang van en voor rekening van de lastgever doet. In dat geval handelt hij in beginsel toch echt in eigen naam.7

57. Hieronder wordt per rechtsfiguur nagegaan op de bevoegde derde in eigen naam handelt of in naam van de rechthebbende.

De pandhouder en de vruchtgebruiker oefenen als beperkt gerechtigden hun bevoegdheden in eigen naam uit.8 Ook de beslaglegger handelt in eigen naam.9

De (beheersbevoegde) deelgenoot die zelfstandig of met uitsluiting van andere deelgenoten bevoegd is, kan dit doen als onmiddellijk vertegenwoordiger van de gezamenlijke deelgenoten.10 Daarnaast kan hij ook in eigen naam rechtsgevolgen voor de gemeenschap bewerkstelligen, zoals het voeren van een procedure, zolang hij maar kenbaar maakt dat hij ten behoeve van de gemeenschap handelt. Maakt hij dat niet kenbaar, dan zou bij de wederpartij de indruk kunnen ontstaan dat de deelgenoot 'pro se' optreedt en dat hij alleen rechtsgevolgen ten aanzien van zijn aandeel wil bewerkstelligen.11 Ook kan aan een persoon als deelgenoot worden betaald, ook als de deelgenoot daarbij niet optreedt als onmiddellijke vertegenwoordiger van de gemeenschap.12 In de parlementaire geschiedenis wordt opgemerkt dat als rechtshandelingen zoals de stuiting der verjaring en een ingebrekestelling of de inontvangstneming van een betaling rechtsgevolgen willen hebben voor de gemeenschappelijke deelgenoten, de handelende deelgenoot in hoedanigheid en meer in het bijzonder in naam van de overige deelgenoten dient te handelen, maar dat het niet nodig is dat hij daarbij ook de namen van de andere gezamenlijke rechthebbenden noemt.13 In deze passage lijkt het handelen in eigen naam in hoedanigheid onvoldoende te zijn onderscheiden van het handelen in naam van de gemeenschap. Als een deelgenoot in eigen naam in zijn hoedanigheid van deelgenoot het gemeenschappelijke recht uitoefent, hoeft hij niet in naam van de gemeenschap te handelen. Hij dient alleen kenbaar te maken dat hij ten behoeve van de gemeenschap optreedt. Gaat een deelgenoot in eigen naam bevoegd een overeenkomst aan ten behoeve van de gemeenschap, dan worden de overige deelgenoten daardoor niet gebonden. Zij zijn op grond van art. 3:172 BW wel gehouden om bij te dragen tot de uitgaven die voortvloeien uit de overeenkomst die bevoegdelijk ten behoeve van de gemeenschap is verricht.14

De bewindvoerder handelt in beginsel in naam van de rechthebbende van het goed dat onder bewind is gesteld (art. 1:441 lid 1 BW, art. 3.6.1.5 lid 1 Ontw.BW en art. 4:172 lid 1 BW).15 De bepalingen van titel3.3 BW (volmacht) zijn van overeenkomstige toepassing (art. 1:442 lid 1 BW, art. 3.6.1.5a Ontw.BW en art. 4:172 lid 2 BW).16 In de parlementaire geschiedenis bij het bewind is opgemerkt dat de bewindvoerder ook in eigen naam ten behoeve van de rechthebbende kan handelen. Als hij in eigen naam een koopovereenkomst aangaat ten behoeve van de rechthebbende, wordt de rechthebbende door de overeenkomst niet gebonden. In hun onderlinge verhouding draagt de rechthebbende wel bij in de kosten van de overeenkomst (de koopsom); en houdt de bewindvoerder bij de verkrijging van de gekochte zaak deze krachtens art. 3:110 BW direct voor de rechthebbende.17 Dat de bewindvoerder ook in eigen naam kan handelen volgt voor testamentair bewind ook uit art. 4:172 BW, dat bepaalt dat de bewindvoerder die, anders dan in de vorm van medewerking of toestemming, zijn taak uitoefent, bevoegd is de rechthebbende te vertegenwoordigen of in eigen naam te zijnen behoeve op te treden.18

De rekeninghouder van een kwaliteitsrekening oefent de bevoegdheden in eigen naam en in hoedanigheid uit. Dit laatste volgt uit art. 25 lid 1 Wn dat als eis stelt dat de rekeninghouder bij het openen van de kwaliteitsrekening aangeeft dat hij de rekening in hoedanigheid opent.

De vereffenaar van een nalatenschap vertegenwoordigt bij de vervulling van zijn taak de erfgenamen in en buiten rechte (art. 4:211 lid 2 BW).19 Ook de executeur vertegenwoordigt gedurende zijn beheer bij de vervulling van zijn taak de erfgenamen in en buiten rechte (art. 4:145 lid 2 BW).20 Goed verdedigbaar is dat ook de executeur en de vereffenaar, net als de bewindvoerder, de keuze hebben tussen middellijke of onmiddellijke vertegenwoordiging.21

De curator handelt krachtens aan hem op grond van de wet toegekende bevoegdheden in eigen naam en in hoedanigheid. Hij vertegenwoordigt noch de gefailleerde, noch de gezamenlijke schuldeisers.22 Dit uitgangspunt verdient nuancering bij het aangaan van overeenkomsten, in zoverre dat de rechten en de goederen die uit dien hoofde worden verkregen in het afgescheiden vermogen van de schuldenaar vallen,23 hetgeen veronderstelt dat de gefailleerde de partij bij de overeenkomst wordt. Van een handelen in eigen naam door de curator in zuivere zin is in deze gevallen geen sprake. In de (met name oudere) literatuur is het standpunt verdedigd dat de curator de gefailleerde vertegenwoordigt dan wel de gezamenlijke schuldeisers. Dat de curator ten behoeve van de gezamenlijke schuldeisers handelt en dat kenbaar maakt, wil echter niet zeggen dat hij ook in hun naam handelt. De curator oefent evenmin hun verhaalsrechten uit: hij heeft eigen bevoegdheden tot vereffening en verdeling op grond van de Faillissementswet. Hij handelt daarbij echter niet krachtens eigen recht, zoals een beperkt gerechtigde.

58. Bij lastgeving kunnen de lastgever en de lasthebber overeenkomen dat de lasthebber verplicht is om te handelen in eigen naam of in naam van de lastgever (art. 7:414 lid 2 BW).24 Verplicht de lastgeving de lasthebber om te handelen in naam van de lastgever, dan veronderstelt de lastgeving tevens een volmacht (art. 3:60 BW);25 verplicht de lastgeving de lasthebber om te handelen in eigen naam, dan volgt de toekenning van de bevoegdheden uit de lastgeving zelf.26

De stille cedent oefent zijn bevoegdheden als lasthebber uit in eigennaam. Anders dan de meeste hiervoor genoemde derden, zal hij aan de schuldenaar niet kenbaar maken dat hij voor rekening van en in het belang van de stille cessionaris handelt.