15.4.1 Inleiding

De EEX-V° heeft een nieuwe vijfde Afdeling over gerechtelijke bevoegdheid ten aanzien van arbeidsovereenkomsten. Het Verdrag bevatte weliswaar al regels voor arbeidsovereenkomsten, maar die waren verspreid over de art. 5 sub 1 en 17 lid 5 Verdrag. De wijziging van de EEX-V° ten opzichte van het Verdrag is meer een cosmetische dan een inhoudelijke, omdat de regels van het Verdrag worden gegroepeerd in Afdeling 5.1 Voor de interpretatie van de bepalingen blijft de literatuur en rechtspraak over het Verdrag dan ook van belang.2

De opbouw in de nieuwe Afdeling 5 is geschoeid op de systematiek en inhoud van de Afdelingen 3 en 4.3 Aan deze afdelingen mag dan ook inspiratie worden ontleend voor de uitleg van de bepalingen van Afdeling 5.4 Gelet op deze wijziging en het grotere belang van de EEX-V° ten opzichte van het Verdrag, neemt deze paragraaf de EEX-V° als uitgangspunt. De bevoegdheid betreffende geschillen over arbeidsovereenkomsten is volgens art. 18 lid 1 EEX-V° autonoom en uitputtend geregeld in Afdeling 5 EEX-V°.5 Dat blijkt ook uit de aanhef van de art. 19-21 EEX-V°. Slechts de art. 4 en 5 sub 5 Verdrag behouden hun werking naast het bepaalde in Afdeling 5.

De artikelen in Afdeling 5 gaan uit van de bescherming van de werknemer als sociaal-economisch zwakke partij.6 De bevoegdheidsregels zijn daarom dwingend of semi-dwingend van aard. Met deze beschermingsgedachte is niet te verenigen dat partijen een ruime mogelijkheid hebben tot forumkeuze, omdat de sterke partij daarmee (eenzijdig) een belastende forumkeuze kan opleggen aan de zwakke partij (werknemer). Bovendien gaat het vaak om een forumkeuze in de standaard arbeidsovereenkomst van de werkgever waarover niet kan worden onderhandeld. Art. 21 EEX-V°/17 lid 5 Verdrag beperkt daarom de mogelijkheid tot het overeenkomen van een forumkeuze in een arbeidsovereenkomst. Voorts is in art. 23 lid 5 EEX-V° bepaald dat een forumkeuze die strijdig is met art. 21 EEX-V° geen rechtsgevolg heeft. Hetzelfde is in art. 17 lid 5 Verdrag geregeld. Het is derhalve allereerst van belang te bepalen wat een arbeidsovereenkomst is en wie als werknemer wordt beschouwd. Vervolgens komt aan de orde wat het formele toepassingsbereik van Afdeling 5 is, omdat daarbuiten de gewone regels van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag gelden, ook indien de overeenkomst met een werknemer is gesloten. Tevens dient het toepassingsbereik te worden afgebakend ten opzichte van het commune internationaal privaatrecht dat eveneens voor een werknemer beschermende bepalingen kent.

In par. 15.4.2 ga ik eerst in op het materiële toepassingsbereik van Afdeling 5. In deze paragraaf zal worden gedefinieerd wat onder een 'arbeidsovereenkomst' moet worden verstaan. Daarnaast zal ik stil staan bij het begrip 'werknemer'. In par. 15.4.3 volgt een afbakening van het formele toepassingsbereik van Afdeling 5.

Door het opnemen van bepalingen over de arbeidsovereenkomst in het EVEX is vervolgens het EEX door het Derde Toetredingsverdrag op dit punt gewijzigd zonder de bepalingen van het EVEX geheel over te nemen.7 In par. 15.4.4 zal ik kort ingaan op de verschillende systemen onder EEX en EVEX. De periode voor het Derde Toetredingsverdrag laat ik onbesproken. Ik ga derhalve uit van de huidige tekst van art. 17 lid 5 EEX c.q. EVEX. Bij oudere rechtspraak over forumkeuze dient rekening te worden gehouden dat deze kan dateren van voor het Eerste c.q. Derde Toetredingsverdrag, zodat de beoordeling van een forumkeuze thans anders dient plaats te vinden.

In par. 15.4.5 bespreek ik het Haags Forumkeuzeverdrag. Ten slotte komt in par. 15.4.6 het commune internationaal privaatrecht in Nederland en België aan bod.

Daarmee zijn echter niet alle aspecten van forumkeuze en een arbeidsovereenkomst besproken. Aannemende dat Afdeling 5 van toepassing is en de arbeidsovereenkomst een forumkeuze bevat, dient de toelaatbaarheid van een forumkeuze in een dergelijke overeenkomst te worden vastgesteld. Een forumkeuze in een arbeidsovereenkomst is slechts toelaatbaar onder de twee omstandigheden die zijn vermeld in art. 21 EEX-V°/17 lid 5 EEX c.q. één omstandigheid in art. 17 lid 5 EVEX. Deze omstandigheden vallen samen met de eerste twee toelaatbare forumkeuze in een verzekeringsovereenkomst en worden daarom samen (en ook met de toelaatbare forumkeuzen in een verzekerings- en consumentenovereenkomst) besproken. Par. 15.4 behandelt de toelaatbaarheid van een forumkeuze in een arbeidsovereenkomst daarom niet. Dit onderwerp komt aan bod in par. 15.5.

Een andere vraag is of art. 23 EEX-V°/17 Verdrag voor forumkeuzen in arbeidsovereenkomsten — die vallen binnen het toepassingsbereik van Afdeling 5 — de vorm bepaalt. Deze vraag zal ik — evenals voor verzekerings- en consumentenovereenkomsten — bevestigend beantwoorden en gezamenlijk bespreken in par. 15.6. Par. 15.4 gaat hoofdzakelijk over de uitdrukkelijke forumkeuze in arbeidsovereenkomsten. Een stilzwijgende forumkeuze is ook mogelijk in geval van een geschil over een arbeidsovereenkomst, indien de verweerder verschijnt zonder tijdig de bevoegdheid te betwisten. Par. 15.7 stipt kort de verhouding tussen de arbeidsovereenkomsten en art. 24 EEX-V°/18 Verdrag aan tegelijkertijd met de stilzwijgende forumkeuze voor verzekerings- en consumentenovereenkomsten.