8.3.3 Duitsland

Documentgegevens:

mr. J.L. Smeehuijzen, datum 22-04-2008

Datum: 22-04-2008
Auteur: mr. J.L. Smeehuijzen
JCDI: JCDI:ADS370161:1
Vakgebied(en): Verbintenissenrecht (V)

Ook in Duitsland is het algemeen rechtszekerheidsbelang wel als (mede) dragende grond voor de verjaring gezien. De wetgever schrijft in zijn toelichting op het nieuwe verjaringsrecht onder het kopje Zweck der Verjährung:

"Die Verjährung dient insbesondere bei vertraglichen Ansprüchen der Sicherheit des Rechtsverkehrs und dem Rechtsfrieden (BGHZ 59 72 74). Nach einer bestimmten Zeit soll die Ungewissheit über das bestehen und die Durchsetzbarkeit eines Anspruchs beendet sein?"1

Der Sicherheit des Rechtsverkehrs und dem Rechtsfrieden zijn woorden die traditioneel sterk de connotatie van algemeen belang hebben. Het lijkt er daarom op dat de Duitse wetgever inderdaad het algemene rechtszekerheidsbelang op het oog heeft. Maar in de uitspraak waarnaar hij verwijst staat:

"Die Verjährung dient der Sicherheit des Verkehrs und dem Rechtsfrieden. Ansprüche, die jahrenlang nicht geltend gemacht werden, sind vermutlich nicht oder nicht mehr gerechtfertigt; deshalb ist der Schuldner zu schützen."2

Dat is toch wat anders; het Bundesgerichtshof heeft kennelijk onder de noemer der Sicherheit des Verkehrs und dem Rechtsfrieden het individuele belang van de schuldenaar op het oog; hij schrijft immers dat de schuldenaar door de verjaring beschermd moet worden. Zo presenteert het Bundesgerichtshof de Sicherheit des Rechtsverkehrs und dem Rechtsfrieden in feite als een afgeleide van de gerechtvaardigde bescherming van de schuldenaar.

De indruk ontstaat dat de Duitse wetgever niet al te ambitieus is geweest in het nauwkeurig formuleren van het doel van verjaring. Het volgende doet dat denken.

(i) Hij formuleert apodictisch — zijn motivering bestaat uit de enkele verwijzing naar een niet al te recente uitspraak — en (ii) hij geeft de uitspraak waarop hij zich baseert onzuiver, of in ieder geval hinderlijk onvolledig, weer. Bovendien valt op dat (iii) hij zijn motivering zonder kenbare reden toespitst op verjaring van aanspraken uit overeenkomst — waarom direct onder het algemene kopje Zweck der Verjährunghet sterk beperkende insbesondere bei vertraglichen Ansprachen? — en (iv) dat hij eerder in zijn toelichting, in de inleidende opmerkingen,3 in het kader van de verjaring bijna uitsluitend spreekt over belangen van schuldenaar en schuldeiser,4 maar hij verderop onder het bijzondere kopje Zweck der Verjdhrung de prominentie van die individuele partijbelangen niet terug laat komen en in plaats daarvan de normaal gesproken voor algemeen belang doorgaande Sicherheit des Rechtsverkehrs und dem Rechtsfrieden voorop stelt. Daargelaten dan tot slot nog dat frases als Sicherheit des Rechtsverkehrs und dem Rechtsfrieden, zoals in de vorige paragraaf al aan de orde kwam, zonder nader invulling niet zo erg veel zeggen.

Wat de Duitse wetgever precies vindt, is al met al dus niet helemaal duidelijk. Als hij inderdaad de uitspraak waarop hij zich baseert richtinggevend acht, gaat het hem bij de verjaring primair om het belang van de schuldenaar. Dat vermoeden wordt gesterkt door zijn nadruk op de individuele belangen in de inleiding van zijn toelichting. Daar staat tegenover dat Sicherheit des Rechtsverkehrs und dem Rechtsfrieden weer de klank van algemeen belang heeft.

Uitgesprokener pleidooien voor het algemene rechtszekerheidsbelang zijn in de doctrine wel te vinden. Bildenbender schrijft bijvoorbeeld:

Über den Schuldnerschutz hinaus hat das Verjährungsrecht auch eine im öffentlichen Interesse liegende Funktion. Es trägt zu Rechtssicherheit und Rechtsfrieden bei, indem die Rechtsordnung die Durchsetzbarkeit von länger zurückliegenden Anschpruchen einschränkt. Alle am Rechtsverkehr beteiligten können sich darauf einstellen, daß Rechtspositionen in einer vertretbaren Zeit durchgesetzt werden müssen."5,6

Op dezeim öffentlichen Interesse liegende Funktion van verjaring is in de Duitstalige doctrine kritiek geuit, vergelijkbaar met de Nederlandse bedenkingen. Niemand heeftgemotiveerd betwist wat Spiro schreef:

"In den verschiedensten Zusammenängen und zur Begründung der verschiedensten Thesen findet sich der Gedanke, die Verjährung diene einem öffentliche Interesse (...); der Ausdruck verdeckt aber nicht nur durch seine vieldeutigkeit, was gemeint ist, sondernd führt auch irre, weil er an ein besonderes, spezifisch öffentliches Interesse denken lässt. In allen (...) bedeutungen geht aber das öffentliche lediglich auf einen wirksamen schutz der Einzelinteressen, ist also einerseits kein anderes als jenes, das der Privatrechtsordnung überhaupt und in grösserer oder geringerer Intensität allen Privatrechtsinstituten zugrunde liegt, anderseits mit jenen Einzelinteressen in Inhalt und Wert identisch. Ein besonderes öfentfiches Interesse, das von dem der Einzelnen verschieden wäre, ein unmittelbares eigenes Interesse der Allgemeinheit als solcher ist dagegen bei der Verjährung nicht massgebend."7

Ik weet niet of men kanzeggen dat in navolging van dit citaat het meerderheidsstandpunt in de literatuur inmiddels is dat het algemeen belang als verjaringsdoel geen zelfstandige betekenis toekomt. Een opvatting als de volgende lijkt in de hedendaagse literatuur breed te zijn vertegenwoordigd:

"Indessen besteht ein eigenständiges öffentliches Interesse an der Verjährung nicht oder jedenfalls keines, das über die Summe der geschützten Einzelinteressen hinausginge und von diesen unterscheiden wäre."8

Toon alle voetnoten

Voetnoten

Voetnoten

Begr. RegE, p. 100, 1.k.

B GHZ 59 72 74. Toe te voegen is nog dat het Bundesgerichtshof zijn motivering voortzet met het volgende citaat uit Mugdan (1899), p. 512: ' Der Schwerpunkt der Verjährung liegt nicht darin, daß dem Berechtigden sein gutes Recht entzogen, sondern darin, daß dem Verpflichteten ein Schutzmittel gegeben wird, gegen voraussichtlich unberechtigde Anschprüche ohne ein Eingehen auf die Sache sich zu verteidigen.' In de Motive ligt dus, net als in de uitspraak, de nadruk op de bescherming van de individuele debiteur.

Begr. RegE, p. 95 en 96.

Pas tot slot schrijft hij: 'Schließlich muss die Regelung des Verjährungsrechts auch der Rechtssicherheit dienen.' (Begr. RegE, p. 96, 1.k.) Hier heeft, zo blijkt uit de vervolgtekst, de Rechtssicherheit betrekking, niet op het gevolg van de verjaring, dus niet op het doel van het instituut van de verjaring als zodanig, maar op de kenbaarheid van het verjaringsrecht.

Büdenbender, JS 1997, p. 482. In vergelijkbare zin: Palandt-Heinrichs (2002), Überbl vor § 194, Rnr 9; Birr (2006), p. 30, Finkenauer (2002), p. 291.

Meer specifiek over dit citaat is het volgende te zeggen. De eerste zin bevat geen argument maar poneert de stelling dat de verjaring buiten het beschermen van de schuldenaar een in het algemeen belang gelegen functie heeft. De tweede zin is een verbijzondering van die stelling — verjaring draagt bij aan rechtszekerheid en rechtsvrede — maar bevat ook nog geen argument. Dat volgt in de derde zin: alle deelnemers aan het rechtsverkeer kunnen erop rekenen dat vorderingen tijdig doorgezet worden. Maar dat is, opnieuw, geen werkelijk algemeen belang: het is de cumulatie van de individuele rechtszekerheid van alle am Rechtsverkehr beteiligten.

Spiro (1975), p. 23.

Staudinger-Peters (2004), Vorbem zu §§ 194 ff, Rnr 7. In dezelfde zin bijvoorbeeld Larentz-Wolf (2004) § 17 Rnr 5; Wolf 2001, p. 581; Piekenbrock (2006), p. 326; McGuire (2004), p. 3. Uitgebreid over de tekortkomingen van de öffentliches Interesse Unterrieder, diss., p. 21 — 23 en Kornilakis, diss., p. 41 — 44; wat neutraler is MüKo-Grothe (2003) Vor § 194 Rnr 6 waar staat dat de verjaring in erster Linie de belangen van de schuldenaar dient, maar darüber hinaus het algemeen belang in termen van Rechtsfrieden und Rechtssicherheit.