HvJ EU, 16-06-2016, nr. C-154/14 P

Met het eerste onderdeel van hun tweede middel, dat in de eerste plaats moet worden onderzocht, verwijten rekwirantes het Gerecht dat het artikel 101 VWEU heeft geschonden, aangezien het is tekortgeschoten in zijn uit punt 74 van het arrest van 10 september 2009, Akzo Nobel e.a./Commissie (C-97/08 P, EU:C:2009:536), voortvloeiende verplichting om bij zijn onderzoek of SKW Holding aansprakelijk moest worden gesteld voor de gedragingen van SKW rekening te houden met alle relevante aspecten betreffende de economische, organisatorische en juridische banden tussen beide ondernemingen.

Meer in het bijzonder verwijten zij het Gerecht onvoldoende rekening te hebben gehouden met de wezenlijke economische omstandigheden van de zaak, namelijk het feit dat SKW Holding geen economisch belang had bij het kartel, de aard van de verhoudingen tussen rekwirantes en Degussa en het feit dat Degussa — ook nadat zij SKW aan SKW Holding had verkocht — bleef beschikken over economische belangen in SKW en over mogelijkheden om SKW's gedrag te controleren, wat volgens hen een belangrijke aanwijzing vormt van het feit dat Degussa beslissende invloed op SKW kon uitoefenen.

Met het tweede onderdeel van hun tweede middel voeren rekwirantes aan dat het Gerecht artikel 296 VWEU heeft geschonden, doordat het met name in de punten 117 tot en met 119 en 140 van het bestreden arrest heeft vastgesteld dat de Commissie ten onrechte niet had geantwoord op de argumenten die rekwirantes hadden aangevoerd ter onderbouwing van hun stelling dat SKW's gedrag niet aan SKW Holding kon worden toegerekend, maar de litigieuze beschikking toch niet nietig heeft verklaard, op grond dat de betrokken overwegingen van de litigieuze beschikking ten overvloede waren geformuleerd.

Volgens rekwirantes kunnen deze overwegingen evenwel niet worden geacht ten overvloede te zijn geformuleerd, aangezien zij verband houden met een omstandigheid die van wezenlijk belang is voor de algemene beoordeling van de door een moedermaatschappij op haar dochteronderneming uitgeoefende invloed.

Uit de manier waarop dit betoog is behandeld, blijkt volgens rekwirantes bovendien dat het Gerecht onvoldoende belang heeft gehecht aan het essentiële recht van ondernemingen om van de Commissie te verlangen dat zij voldoende aandacht schenkt aan de bewijzen à decharge die zij met het oog op de weerlegging van het vermoeden van beslissende invloed aanvoeren. Het is immers essentieel dat al deze bewijzen à decharge in hun volle omvang door de Commissie worden beoordeeld, zoals het Hof in het arrest van 20 januari 2011, General Química e.a./Commissie (C-90/09 P, EU:C:2011:21), in herinnering heeft geroepen.

In casu had het Gerecht volgens rekwirantes moeten vaststellen dat de Commissie, die enkel in summiere bewoordingen heeft vermeld dat SKW Holding beslissende invloed op SKW uitoefende tijdens de periode van 30 augustus 2004 tot 16 januari 2007, nagelaten had om alle relevante aspecten betreffende de economische, organisatorische en juridische banden tussen SKW en haar vroegere moedermaatschappij (Degussa) in aanmerking te nemen en in hun volle omvang te beoordelen.

De Commissie betoogt dat het tweede middel niet-ontvankelijk is, aangezien rekwirantes daarmee de beoordeling door het Gerecht van de overgelegde bewijzen betwisten. De Commissie voegt daaraan toe dat het middel hoe dan ook ongegrond is.

Met het eerste onderdeel van hun tweede middel verwijten rekwirantes het Gerecht in wezen dat het onvoldoende rekening heeft gehouden met bepaalde feitelijke gegevens bij de beoordeling of SKW Holding beslissende invloed uitoefende op SKW en in het bijzonder of Degussa een economisch belang had behouden bij het besturen van haar vroegere dochteronderneming SKW.

Volgens vaste rechtspraak van het Hof is het Gerecht als enige bevoegd om de feiten vast te stellen en te beoordelen, en in beginsel ook om de bewijzen te onderzoeken die het tot staving van die feiten in aanmerking neemt. Wanneer deze bewijzen volgens de regels zijn verkregen en de algemene rechtsbeginselen en de procedurevoorschriften inzake de bewijslast en de bewijsvoering zijn geëerbiedigd, staat het immers uitsluitend aan het Gerecht om te beoordelen welke waarde aan de overgelegde bewijzen moet worden gehecht. Deze beoordeling levert dus geen rechtsvraag op die als zodanig vatbaar is voor toetsing door het Hof, behalve in het geval waarin die bewijzen onjuist zijn opgevat (arrest van 9 juli 2015, InnoLux/Commissie, C-231/14 P, EU:C:2015:451, punt 59 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In casu moet worden vastgesteld dat rekwirantes enkel opkomen tegen de feitelijke beoordeling van het Gerecht betreffende de vraag of SKW Holding beslissende invloed heeft uitgeoefend op SKW, maar deze rechterlijke instantie niet verwijten de feiten te hebben verdraaid.

Derhalve moet het eerste onderdeel van het tweede middel niet-ontvankelijk worden verklaard.

Met het tweede onderdeel van hun tweede middel verwijten rekwirantes het Gerecht dat het artikel 296 VWEU heeft geschonden, aangezien het de litigieuze beschikking niet nietig heeft verklaard, hoewel de Commissie daarin niet heeft uiteengezet waarom de door rekwirantes aangedragen elementen volgens haar niet volstonden om het vermoeden te weerleggen dat SKW Holding beslissende invloed uitoefende op SKW.

In dit verband moet in herinnering worden gebracht dat de vraag of het Gerecht terecht heeft geconcludeerd dat de Commissie niet is tekortgeschoten in haar motiveringsplicht, een rechtsvraag is die in het kader van een hogere voorziening vatbaar is voor toetsing door het Hof (zie in die zin arresten van 6 november 2008, Nederland/Commissie, C-405/07 P, EU:C:2008:613, punt 44; 3 september 2009, Moser Baer India/Raad, C-535/06 P, EU:C:2009:498, punt 34, en 16 februari 2012, Raad en Commissie/Interpipe Niko Tube en Interpipe NTRP, C-191/09 P en C-200/09 P, EU:C:2012:78, punt 108).

Derhalve is het tweede onderdeel van dit middel ontvankelijk.

Vooraf zij eraan herinnerd dat de motiveringsplicht van artikel 296, tweede alinea, VWEU een wezenlijk vormvoorschrift is dat moet worden onderscheiden van de vraag naar de gegrondheid van de motivering, die de inhoudelijke rechtmatigheid van de litigieuze handeling betreft. De motivering van een beslissing houdt immers in dat de gronden waarop deze beslissing berust, formeel tot uitdrukking worden gebracht. Indien die gronden berusten op vergissingen, tasten deze de inhoudelijke rechtmatigheid van de beslissing aan, maar niet de motivering ervan, die toereikend kan zijn, ook al zijn de uiteengezette gronden onjuist. De grieven en argumenten ter betwisting van de gegrondheid van een handeling treffen derhalve geen doel in het kader van een middel betreffende schending van artikel 296 VWEU (arrest van 18 juni 2015, Ipatau/Raad, C-535/14 P, EU:C:2015:407, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In dat verband zij er ook aan herinnerd dat de door artikel 296, tweede alinea, VWEU vereiste motivering van een Uniehandeling weliswaar de redenering van degene die de bewuste handeling heeft vastgesteld, duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking moet doen komen, zodat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kunnen kennen en het Hof zijn toezicht kan uitoefenen, maar dat het niet noodzakelijk is dat alle relevante gegevens, feitelijk of rechtens, erin worden gespecificeerd. Bij de beantwoording van de vraag of de motiveringsplicht is nagekomen, moet overigens niet alleen acht worden geslagen op de bewoordingen van de handeling, maar ook op de context waarin zij is vastgesteld en op het geheel van rechtsregels die de betrokken materie beheersen (arrest van 16 juni 2015, Gauweiler e.a., C-62/14, EU:C:2015:400, punt 70 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In casu moet worden aangenomen dat het Gerecht de in de punten 39 en 40 hierboven in herinnering gebrachte beginselen correct heeft toegepast, voor zover het in de punten 139 tot en met 144 van het bestreden arrest heeft vastgesteld dat de Commissie niet is tekortgeschoten in de op haar rustende motiveringsplicht.

Uit de litigieuze beschikking blijkt immers dat de Commissie SKW Holding in overweging 245 daarvan aansprakelijk heeft gesteld voor SKW's gedrag op grond dat SKW Holding het volledige kapitaal van SKW in handen had, en dat zij in overweging 246 van die beschikking heeft opgemerkt dat het vermoeden dat SKW Holding als gevolg van dit kapitaalbezit daadwerkelijk beslissende invloed op SKW uitoefende, steun vond in verschillende andere factoren.

Vervolgens heeft de Commissie in de overwegingen 247 tot en met 250 van de litigieuze beschikking elk van de argumenten afgewezen die rekwirantes, ter weerlegging van het vermoeden dat SKW Holding daadwerkelijk beslissende invloed op SKW had uitgeoefend, hadden aangevoerd in de schriftelijke opmerkingen die zij in antwoord op de mededeling van punten van bezwaar hadden ingediend. Zo heeft de Commissie, in antwoord op het argument dat SKW Holding geen kennis had van de inbreuk, in overweging 247 van die beschikking verwezen naar de in overweging 224 van die beschikking reeds beknopt uiteengezette motivering, volgens welke de verwijzing naar de beslissende invloed die SKW Holding werd verondersteld te hebben uitgeoefend op SKW, niet aldus mocht worden begrepen dat haar verweten werd haar invloed te hebben gebruikt om haar dochteronderneming tot deelname aan de inbreuk aan te zetten, of deze invloed althans niet te hebben gebruikt om een dergelijke inbreuk te verhinderen. Het argument dat SKW Holding geen economisch belang had bij het betrokken kartel omdat zij als commercieel vertegenwoordiger voor Degussa optrad, heeft de Commissie in overweging 248 van de litigieuze beschikking afgewezen op basis van de bewoordingen van het in de overwegingen 28 en 31 van die beschikking bedoelde leverings- en dienstencontract, volgens hetwelk geen van de partijen voor rekening van de ander had onderhandeld. Wat het argument betreft dat de rol van SKW Holding in SKW beperkt bleef tot die van een zuiver financiële belegger, heeft de Commissie in overweging 250 van die beschikking verklaard dat dit argument, gelet op de in diezelfde beschikking aangehaalde rechtspraak van het Hof, het vermoeden dat SKW Holding daadwerkelijk beslissende invloed uitoefende op SKW, niet kon weerleggen.

Het Gerecht heeft derhalve geen blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door in punt 145 van het bestreden arrest te constateren dat de Commissie aan haar motiveringsplicht had voldaan.

Het door rekwirantes aangevoerde feit dat de Commissie bij de vaststelling van de litigieuze beschikking geen rekening heeft gehouden met hun opmerkingen inzake een e-mail van een personeelslid van SKW, waarnaar de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar had verwezen tot staving van haar stelling dat het personeel van SKW Holding op de hoogte was van het betrokken kartel, kan niet afdoen aan die conclusie.

Zoals het Gerecht in de punten 118, 119 en 140 van het bestreden arrest terecht heeft opgemerkt, volstaat dit feit immers niet om aan te nemen dat deze instelling de op haar rustende motiveringsplicht niet is nagekomen. De Commissie heeft haar conclusie dat SKW Holding daadwerkelijk beslissende invloed uitoefende op SKW's marktgedrag namelijk ten eerste gebaseerd op het feit dat SKW Holding het volledige kapitaal van SKW in handen had en ten tweede op verschillende andere in overweging 246 van de litigieuze beschikking vermelde omstandigheden, die correct bleken te zijn en die op zich volstonden ter rechtvaardiging van de conclusie dat SKW Holding beslissende invloed uitoefende op SKW.

Gelet op een en ander moet het tweede middel gedeeltelijk niet-ontvankelijk en gedeeltelijk ongegrond worden verklaard.

Met hun eerste middel, dat gericht is tegen de punten 35 tot en met 63 van het bestreden arrest, stellen rekwirantes dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat de weigering van de raadadviseur-auditeur om tijdens de administratieve procedure een hoorzitting met gesloten deuren te organiseren, geen schending opleverde van hun recht om te worden gehoord.

Zij betogen dat deze weigering een schending inhield van hun procedurele recht om zowel in hun stukken als mondeling tijdens een hoorzitting hun standpunt over de feiten naar behoren en volledig kenbaar te kunnen maken, welk recht hun reeds in het stadium van de administratieve procedure toekomt. De Commissie moet een verzoek om een hoorzitting met gesloten deuren te organiseren namelijk in het bijzonder inwilligen in gevallen als het onderhavige, waarin de betrokken onderneming de vaststelling ter discussie stelt dat zij beslissende invloed op haar dochteronderneming heeft uitgeoefend én het bestaan van deze onderneming in gevaar zou worden gebracht door een hoorzitting waarop ook andere — eveneens vervolgde — ondernemingen aanwezig zijn.

Rekwirantes zijn van mening dat het Gerecht, net als de Commissie, weliswaar terecht een afweging heeft gemaakt tussen de aan de orde zijnde belangen, te weten enerzijds het belang van de ondernemingen dat hun vertrouwelijke informatie niet openbaar wordt gemaakt en anderzijds het belang van de andere ondernemingen dat zij zich kunnen verdedigen tegen eventuele belastende elementen, maar dat het deze belangen in casu op een totaal onevenredige manier heeft beoordeeld, in het nadeel van rekwirantes.

Zij betogen dat de administratieve procedure tot een ander resultaat had kunnen leiden indien zij in staat waren gesteld om op een hoorzitting met gesloten deuren hun betoog inzake Degussa's rol uiteen te zetten, en dat het Gerecht de litigieuze beschikking daarom nietig had moeten verklaren.

Door in punt 53 van het bestreden arrest vast te stellen dat dit betoog rekwirantes niet kon ontslaan van hun aansprakelijkheid, heeft het Gerecht volgens hen ‘het beginsel dat bewijs niet voortijdig mag worden beoordeeld’ geschonden en zich gebaseerd op onjuist bewijs, waardoor het de bewijswaarde van het voormelde betoog onjuist heeft beoordeeld.

De Commissie stelt dat dit middel niet-ontvankelijk moet worden verklaard voor zover rekwirantes daarmee opkomen tegen de feitelijke vaststellingen van het Gerecht en zijn beoordeling van het bewijs, of in ieder geval ongegrond, daar rekwirantes tijdens de administratieve procedure voldoende gelegenheid hebben gehad om hun standpunt over Degussa's rol in het kartel duidelijk te maken. In dit verband betoogt de Commissie ook dat zij iedere onderneming die zou kunnen worden beschuldigd op een hoorzitting moet toestaan om daaraan deel te nemen, zodat zij in staat is om kennis te nemen van de elementen op basis waarvan de Commissie aanvullende grieven tegen haar in aanmerking kan nemen en de mogelijkheid heeft zich te verweren.

Met het eerste middel van hun hogere voorziening verwijten rekwirantes het Gerecht dat het in punt 63 van het bestreden arrest tot de slotsom is gekomen dat de Commissie en de raadadviseur-auditeur bij de afwijzing van het verzoek tot organisatie van een hoorzitting met gesloten deuren afdoende rekening hebben gehouden met de noodzaak rekwirantes' recht om te worden gehoord te eerbiedigen, rekening houdend met de elementen die deze laatsten op een dergelijke hoorzitting wilden uiteenzetten met betrekking tot de situatie van SKW ten opzichte van Degussa.

Om te beginnen betwisten rekwirantes, zoals blijkt uit punt 56 van het onderhavige arrest, niet de — tevens door het Gerecht in punt 39 van het bestreden arrest geformuleerde — vaststelling dat de raadadviseur-auditeur, wanneer hij moet uitmaken of het wenselijk is een hoorzitting met gesloten deuren te organiseren, de bescherming van de rechten van verdediging van de onderneming die wordt vervolgd wegens een inbreuk op de mededingingsregels van de Unie moet verzoenen met het legitieme belang dat derden, personen of ondernemingen die informatie of stukken in verband met de vermeende inbreuk hebben verstrekt, hebben bij de bescherming van hun zakengeheimen en andere vertrouwelijke informatie.

Zij bekritiseren in het kader van het onderhavige middel dus enkel de concrete wijze waarop het Gerecht de in casu aan de orde zijnde belangen heeft afgewogen.

Dienaangaande luidt punt 62 van het bestreden arrest als volgt:

Uit dit punt 62 van het bestreden arrest vloeit voort dat het Gerecht bij de afweging van de aan de orde zijnde belangen in wezen heeft aangenomen dat rekwirantes' rechten van verdediging geen voorrang mochten krijgen op Degussa's rechten van verdediging. In dit verband heeft het in de punten 58 en 59 van dat arrest vastgesteld dat Degussa's rechten van verdediging enkel werden geëerbiedigd indien deze laatste in staat werd gesteld om op de hoorzitting meteen kennis te nemen van de beschuldigingen die rekwirantes tegen haar zouden kunnen inbrengen, en om er mondeling op te antwoorden.

Uit punt 55 van het bestreden arrest en uit de punten 9 en 10 van het onderhavige arrest volgt dat het betoog dat rekwirantes achter gesloten deuren wilden uiteenzetten, betrekking had op de rol die Degussa had gespeeld nadat zij SKW had verkocht aan SKW Holding. Degussa werd door de Commissie echter noch ten tijde van de hoorzitting, noch daarna vervolgd met betrekking tot die periode.

Bijgevolg moet worden geconstateerd dat de raadadviseur-auditeur bij zijn afwijzing van rekwirantes' verzoek om een hoorzitting met gesloten deuren te organiseren, rekening heeft gehouden met Degussa's rechten van verdediging, hoewel deze zich zelf daarop niet kon beroepen, aangezien zij niet bij de procedure met betrekking tot de desbetreffende periode betrokken was.

Het feit dat de Commissie, indien zij het verzoek om een hoorzitting met gesloten deuren had ingewilligd, Degussa vervolgens eventueel op grond van bepaalde aan haar meegedeelde gegevens aansprakelijk had kunnen stellen voor de betrokken inbreuk met betrekking tot een langere dan de aanvankelijk in aanmerking genomen periode, is irrelevant, aangezien de Commissie in een dergelijk geval hoe dan ook — zoals de advocaat-generaal in punt 60 van zijn conclusie heeft opgemerkt — aan Degussa een aanvullende mededeling van punten van bezwaar had moeten richten waardoor deze onderneming in staat zou zijn gesteld om haar opmerkingen over deze gegevens te maken.

Derhalve heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting en inbreuk gemaakt op rekwirantes' recht om te worden gehoord door aan te nemen dat de raadadviseur-auditeur mocht weigeren om een hoorzitting met gesloten deuren te organiseren op grond dat een dergelijke hoorzitting Degussa's rechten van verdediging zou hebben geschonden.

Niettemin is het vaste rechtspraak van het Hof dat een schending van de rechten van de verdediging slechts tot nietigverklaring van de bestreden handeling leidt, wanneer de procedure zonder deze onregelmatigheid een andere afloop had kunnen hebben (zie in die zin arrest van 3 juli 2014, Kamino International Logistics en Datema Hellmann Worldwide Logistics, C-129/13 en C-130/13, EU:C:2014:2041, punt 79 en aldaar aangehaalde rechtspraak), wat door de betrokken onderneming moet worden aangetoond (zie in die zin arrest van 29 juni 2006, SGL Carbon/Commissie, C-308/04 P, EU:C:2006:433, punt 98).

In dit verband moet worden opgemerkt dat het Gerecht in punt 53 van het bestreden arrest heeft vastgesteld dat rekwirantes' beweringen inzake de invloed die Degussa uitoefende op SKW's gedrag, gesteld al dat zij juist waren, niet relevant waren ter beantwoording van de vraag of rekwirantes aansprakelijk waren voor de litigieuze inbreuk.

Rekwirantes betwisten deze vaststelling met het betoog dat, indien werd bewezen dat Degussa ook na de verkoop van SKW aan SKW Holding controle op SKW was blijven uitoefenen, dit wel degelijk de stelling zou ontkrachten dat SKW Holding beslissende invloed op SKW uitoefende, met name gelet op het feit dat SKW Holding slechts een financiële belegger van buiten de sector was, die een gespecialiseerd chemisch bedrijf had gekocht.

Dit betoog kan niet worden aanvaard. Zoals in wezen uit de punten 43, 119 en 120 van het bestreden arrest blijkt, heeft het Gerecht in het kader van zijn beoordeling van de feiten vastgesteld dat SKW Holding hoe dan ook aansprakelijk kon worden gesteld voor de litigieuze inbreuk op grond van diverse omstandigheden, die volgens het Gerecht op zich volstonden om de conclusie te staven dat SKW Holding beslissende invloed uitoefende op SKW. Gelet op die vaststelling heeft het Gerecht geen blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door met name in de punten 48, 49 en 52 van het bestreden arrest — waarnaar in punt 53 van dat arrest wordt verwezen — te concluderen dat SKW Holding ter betwisting van die aansprakelijkheidstoerekening moest aantonen dat zij zelf niet een dergelijke invloed uitoefende, zodat de vraag of een andere entiteit — zoals Degussa — beslissende invloed uitoefende irrelevant was.

Voorts kan rekwirantes' betoog dat het Gerecht ‘het beginsel dat bewijs niet voortijdig mag worden beoordeeld’ heeft geschonden, evenmin worden aanvaard. Het Gerecht heeft, door te constateren dat rekwirantes' verklaringen inzake Degussa's invloed op SKW's gedrag — gesteld al dat deze juist waren — irrelevant waren ter beantwoording van de vraag of rekwirantes aansprakelijk waren voor de litigieuze inbreuk, de bewijzen immers niet voortijdig beoordeeld, maar enkel hun betoog inzake Degussa's invloed op SKW's gedrag afgewezen, waarbij zij ten gunste van rekwirantes heeft verondersteld dat het bewijs van deze invloed was geleverd.

Bovendien heeft het Gerecht in de punten 214 tot en met 228 van het bestreden arrest — waarnaar in punt 56 van dat arrest wordt verwezen — geweigerd om het middel van rekwirantes toe te wijzen dat de Commissie ten onrechte had geweigerd om ten aanzien van hen verzachtende omstandigheden in aanmerking te nemen, die zij — zoals uit punt 53 van dat arrest blijkt — achter gesloten deuren wilden toelichten.

Rekwirantes hebben dus niet aangetoond dat de tegen hen gevoerde procedure zonder de begane onregelmatigheid een andere afloop had kunnen hebben.

Daarenboven blijkt uit de punten 31, 33 en 62 van het bestreden arrest, waarvan de inhoud in punt 15 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, dat rekwirantes na de sluiting van een nieuw leveringscontract tussen SKW en Degussa, dat wil zeggen toen het voor hen geen probleem meer vormde om hun betoog inzake Degussa's rol uiteen te zetten, de gelegenheid hebben gekregen om hun schriftelijke opmerkingen bij de Commissie in te dienen.

Hieruit volgt dat het eerste middel van de hogere voorziening dient te worden afgewezen.

Gelet op een en ander moet de hogere voorziening in haar geheel worden afgewezen.