15.4.2.2 De begrippen 'arbeidsovereenkomst' en 'werknemer'

De tekst van art. 18 EEX-V°/17 lid 5 Verdrag beschrijft niet wat onder een 'arbeidsovereenkomst' moet worden verstaan.1 Evenals de begrippen verzekerings- en consumentenovereenkomst zal het Hof van Justitie waarschijnlijk voor een autonome uitleg kiezen.2 Ik verwijs naar de arresten van het Hof van Justitie Bertrand/Ott,3 Shearson/TVB Treuhandgesellschaft,4 Benincasa/Dentalkit,5 Gabriel,6 Gruber/Bay Wa7 en Engler/Janus Versand8 voor de autonome uitleg van de begrippen in Afdeling 4. Slechts op deze wijze is een eenvormige uitleg van de bepalingen van Afdeling 5 verzekerd. Mijns inziens dient het begrip 'arbeidsovereenkomst' autonoom te worden geïnterpreteerd, omdat het arbeidsrecht per EG-lidstaat c.q. verdragsluitende staat verschilt en per rechtsstelsel eveneens afzonderlijke omschrijvingen bestaan. Zo kent het Nederlandse recht verscheidene definities van een arbeidsovereenkomst (bijv. fiscaal en civielrechtelijk).9

Het gevolg van een autonome definitie van het begrip 'arbeidsovereenkomst' is dat niet relevant is welk recht op de arbeidsovereenkomst van toepassing is (dat bepaalt wie 'werknemer' en wat een 'arbeidsovereenkomst' is) en welke definities het nationale recht van het begrip 'arbeidsovereenkomst' kent. Ten tweede zijn de begripsomschrijvingen in Europese richtlijnen en verdragen niet doorslaggevend. De definitie in Afdeling 5 is ook autonoom ten opzichte van andere Europese regels. Naar mijn mening kan wel aansluiting worden gezocht bij andere Europese regels. Ter bepaling van de inhoud van het begrip 'werknemer' in EEX-V°Nerdrag kan met name worden aangesloten bij art. 6 EVO. Art. 6 EVO bevat echter geen aanwijzing voor de uitleg van het woord `arbeidsovereenkomst'.

Naar mijn mening dient 'arbeidsovereenkomst' van Afdeling 5 te worden omschreven als een overeenkomst tussen een natuurlijk persoon en een onderneming, natuurlijk persoon of overheid tot het persoonlijk verrichten van arbeid in het kader van een gezagsverhouding. Essentieel is dat de werknemer verplicht is aanwijzingen van de wederpartij op te volgen10 en in zekere mate afhankelijk is van de werkgever.11

Anders dan in sommige rechtsstelsels, is de aard van de arbeid niet van belang. Het verschil tussen 'bedienden' en 'arbeiders' — zoals in het Belgische recht — is niet relevant. Een bediende en een arbeider zijn beide werknemer in de zin van EEX-V°Nerdrag en de overeenkomst die zij sluiten met een werkgever is een arbeidsovereenkomst. Ook indien de arbeid niet beroeps- of bedrijfsmatig is, kan sprake zijn van een arbeidsovereenkomst. Ik denk bijv. aan een klusjesman of iemand met een nevenberoep. Afdeling 5 en art. 17 lid 5 Verdrag zijn daarentegen niet van toepassing op een agentuurovereenkomst tussen een principaal en een agent die een natuurlijk persoon is.

Art. 17 lid 5 Verdrag is slechts van toepassing op individuele arbeidsovereenkomsten.12 Voor deze bepaling geldt mijns inziens dezelfde definitie Geen (individuele) arbeidsovereenkomsten in de zin van Afdeling 5 EEX-V°/art. 17 lid 5 Verdrag zijn daarentegen CAO's, arbeidsreglementen en collectieve regelingen,13 tenzij deze tussen partijen als onderdeel van de arbeidsovereenkomst gelden. Afspraken tussen werkgevers en werknemers(vertegenwoordigers) — ook als deze zijn gemaakt ten behoeve van de werknemers of tussen deze organisaties zijn gemaakt in individuele gevallen14vallen evenmin onder Afdeling 5 EEX-V°.15 Dat vloeit voort uit art. 18 lid 1 EEX-V°, dat het toepassingsbereik van Afdeling 5 beperkt tot 'individuele verbintenissen' uit arbeidsovereenkomsten. Voor collectieve overeenkomsten is bescherming van de werknemer niet nodig, omdat geen zwakke partij bestaat.16

De woorden 'individuele verbintenissen uit arbeidsovereenkomsten' in art. 18 EEX-V° en de overeenkomstige woorden 'geschillen inzake individuele arbeidsovereenkomsten' in art. 17 lid 5 Verdrag dienen ruim te worden uitgelegd. Ook vorderingen uit verbandhoudende overeenkomsten, bijv. bruikleen- of lease-overeenkomsten en geldleningen, zijn geschillen die voortvloeien uit de arbeidsovereenkomst indien deze overeenkomsten zijn gesloten in het kader van de individuele arbeidsverhouding. Voor dergelijke bijkomende overeenkomsten is de mogelijkheid een forumkeuze overeen te komen eveneens beperkt. Het doet niet ter zake dat deze verbonden overeenkomsten zijn vastgelegd in afzonderlijke overeenkomsten tussen werkgever — of een gelieerde vennootschap — en de werknemer. Ook voor vorderingen uit onrechtmatige daad die samenhangen met de individuele verbintenissen uit een arbeidsovereenkomst dienen de regels over bevoegdheid van Afdeling 5 te worden gevolgd.17

Met 'overeenkomst' is bedoeld een overeenkomst in de zin van art. 23 EEX-V°/ Verdrag. Het begrip 'overeenkomst' is derhalve (eveneens) een autonoom begrip dat bijv. ook statuten van een vennootschap of rechtspersoon omvat. Dat betekent dat een forumkeuze in statuten kan worden ingeroepen, indien de statuten de rechtspositie van de bestuurder of commissaris regelen, zelfs indien een arbeidsovereenkomst ontbreekt. Indien in de verhouding tussen de bestuurder of de commissaris en de vennootschap/rechtspersoon ook een arbeidsovereenkomst met een forumkeuze is overeengekomen, wordt de forumkeuze eveneens beheerst door Afdeling 5/art. 17 lid 5 Verdrag. Een trust — aannemende dat op grond daarvan al arbeid kan worden verricht — valt buiten het toepassingsbereik van Afdeling 5 en art. 17 lid 5 EEX-V°.

Gelet op bovenstaande redenering voor een autonome uitleg van het begrip `arbeidsovereenkomst' vereist mijns inziens ook het begrip 'werknemer' in Afdeling 5 en art. 17 lid 5 Verdrag een autonome uitleg. De financiële of sociaal-economische positie van de werknemer of zijn kennis van het arbeidsrecht doet niet ter zake: ook een `miljonairwerknemer' is beschermd ten opzichte van een sociaal-economisch zwakkere ondernemer (middenstander).18 Hetzelfde is van toepassing voor juristen (bijv. specialisten in arbeidsrecht) die mogelijk over een sterke juridische positie kunnen beschikken ten opzichte van een juridisch zwakke ondernemer. Evenmin is de persoon van de werkgever of het statuut van de werknemer naar nationaal recht van doorslaggevende betekenis. De directeur grootaandeelhouder is een werknemer, omdat hij arbeid voor een vennootschap/rechtspersoon verricht op basis van een statuut dat voortvloeit uit de statuten van de vennootschap/rechtspersoon of een individuele overeenkomst. Ook ambtenaren kunnen mijns inziens werknemers in de zin van Afdeling 5 zijn, mits met hen een individuele arbeidsovereenkomst bestaat. Hetzelfde geldt voor personen die werken voor publiekrechtelijke instellingen, autonome overheidslichamen, ZBO' s en lagere overheden die een arbeidsovereenkomst hebben gesloten.