6.4 Haags Forumkeuzeverdrag

Art. 16 Haags Forumkeuzeverdrag laat zien dat — in afwijking van het uitgangspunt in het procesrecht om voor het overgangsrecht aan te knopen bij het begin van de procedure — voor forumkeuze ook kan worden aangehaakt bij het moment van het tot stand komen van de forumkeuze. Het overgangsrecht van het Haags Forumkeuze-verdrag toont aan dat een forumkeuze een verbintenisrechtelijk en procesrechtelijk element heeft. Art. 16 Haags Forumkeuzeverdrag kent een dubbele voorwaarde voor toepasselijkheid in de tijd:

De eerste regel haakt aan bij het verbintenisrechtelijke aspect van een forumkeuze (het sluiten van de overeenkomst); de tweede bij het procesrechtelijke aspect (aanwijzing bevoegd gerecht).

Art. 16 Haags Forumkeuzeverdrag heeft verschillende gevolgen voor de aangewezen en de gederogeerde rechter. Daarom maak ik onderscheid tussen de situatie waarin de aangewezen rechter is geadieerd en de situatie waarin de gederogeerde rechter is geadieerd. In het eerste geval moet de forumkeuze zijn tot stand gekomen en de procedure zijn begonnen na de inwerkingtreding van het Haags Forumkeuzeverdrag in die staat (art. 31 Haags Forumkeuzeverdrag). De rechter gaat derhalve aan de hand van zijn eigen internationaal privaatrecht na wanneer de inwerkingtreding heeft plaatsgevonden en toetst vervolgens de tijdstippen van het sluiten van de forumkeuze en het begin van de procedure. Indien de eiser de zaak aanhangig maakt bij een gederogeerd gerecht, zal de rechter moeten nagaan op welk tijdstip de forumkeuze is tot stand gekomen en of het Haags Forumkeuzeverdrag op dat moment in werking was getreden in de staat van de aangewezen rechter (van een andere staat). Daarnaast zal het gerecht nagaan of de procedure aanhangig is gemaakt na inwerkingtreding in zijn staat. Het gederogeerde gerecht heeft derhalve te maken met twee data van inwerkingtreding: de inwerkingtreding in de andere staat is beslissend voor beoordeling van het moment van tot standkoming van de forumkeuze; de inwerkingtreding in zijn staat is beslissend voor het moment van het aanhangig maken van de procedure.

Achtergrond van de eerste regel van overgangsrecht is dat partijen zekerheid moeten hebben ten tijde van het tot stand komen van de forumkeuze wat de gevolgen van hun overeenkomst zijn. Voor de Anglo Amerikaanse staten zou een aanknoping louter bij het begin van de procedure — zoals in art. 54 Verdrag/66 EEX-V° — tot gevolg hebben dat het vermoeden van exclusiviteit alsnog met terugwerkende kracht geldt voor een forumkeuze en dat partijen bij de keuze van een gerecht van een common law staat niet langer op de forum non conveniens leer mogen vertrouwen.1 Thans weten partijen bij het sluiten van de forumkeuze waaraan zij toe zijn, namelijk dat het Haags Forumkeuzeverdrag van toepassing is op hun forumkeuze, indien zij de vordering aanhangig maken bij de gekozen rechter. Daarom hebben de opstellers van het Haags Forumkeuzeverdrag in de eerste regel de totstandkoming van de forumkeuze ook gekoppeld aan het recht van de gekozen rechter en niet de geadieerde rechter.2 De jurisprudentie over forumkeuze en art. 54 Verdrag toont aan dat hun vrees niet geheel onterecht is.3 De tweede regel is noodzakelijk, omdat niet op voorhand vaststaat welke rechter de eiser zal adiëren. Een geadieerde rechter kan voor de bepaling van zijn bevoegdheid alleen zijn eigen internationaal bevoegdheidsrecht gebruiken.

Ten tweede is deze regel noodzakelijk voor de verzoeken tot erkenning of tenuitvoerlegging van in andere verdragsluitende staten gewezen uitspraken.4

Art. 16 Haags Forumkeuzeverdrag sluit daarom anders dan art. 66 EEX-V°/54 Verdrag meer aan bij het verbintenisrechtelijke aspect van een forumkeuze, hetgeen voor een verdrag dat alleen betrekking heeft op uitdrukkelijke forumkeuze meer voor de hand ligt dan een aansluiting bij het begin van de procedure. Partijen moeten in beginsel kunnen weten waar zij aan toe zijn op het moment van het sluiten van de overeenkomst.