HR, 23-09-2025, nr. 24/00558

(a)

[de vader], in 1988 genaturaliseerd tot Nederlander, is op [trouwdatum 1] 1992 in Nederland gehuwd met [de stiefmoeder].

(b)

Tijdens dit huwelijk, op [trouwdatum 2] 1995, is [de vader] nogmaals gehuwd, in Ghana, met [de moeder].

(c)

Uit dit tweede (gelijktijdige) huwelijk is op [geboortedatum] 1997 verzoeker geboren in Ghana.

(d)

Op 19 november 1997 is [de vader] gescheiden van mevrouw [de stiefmoeder].

(e)

Op 15 december 2010 — verzoeker was toen al 13 — is in Ghana een geboorteakte opgemaakt, waarin [de vader], nationaliteit Nederlands, als de vader is opgenomen.1.

(f)

[de vader] is op [overlijdensdatum] 2021 overleden.

i.

Nadat zijn aanvraag voor een Nederlands paspoort niet in behandeling is genomen, is verzoeker een procedure ex art. 17 RWN begonnen. Hij heeft verzocht vast te stellen dat hij de Nederlandse nationaliteit bezit als zoon van een Nederlandse vader.

ii.

De rechtbank heeft overwogen dat het huwelijk van de moeder van verzoeker met [de vader] vanwege het bigame karakter in Nederland niet voor erkenning in aanmerking komt. Dit staat ook in de weg aan erkenning in Nederland van een naar Ghanees recht uit dat huwelijk ontstane familierechtelijke betrekking. Dat betekent dat verzoeker ten tijde van zijn geboorte geen kind is geworden van een Nederlandse vader en toen niet de Nederlandse nationaliteit heeft verkregen.

iii.

De rechtbank heeft het verzoek wel toegewezen op de grondslag bezit van staat. Zij heeft overwogen dat de Ghanese geboorteakte in Nederland kan worden erkend, en vervolgens getoetst aan de vereisten van art. 1:209 BW. Nu de geboorteakte de Nederlander [de vader] vermeldt als vader, en verzoeker, kort gezegd, duurzaam als diens kind heeft deelgenomen aan het maatschappelijk verkeer (in Ghana), is volgens de rechtbank aan die vereisten voldaan.

iv.

Tegen de toewijzing op grond van bezit van staat komt de Staat met dit cassatieberoep op.

a.

De juridische familiebetrekking tussen een kind en zijn vader kan volgens Nederlands recht ontstaan uit een aantal, limitatief geregelde, rechtsfeiten of rechtshandelingen. Vader is bijvoorbeeld de man die op het tijdstip van de geboorte van het kind gehuwd is met de moeder uit wie het kind geboren is, of de man die het kind (voor of na de geboorte) heeft erkend.2.

b.

Bij de geboorteaangifte van een kind in Nederland — die binnen drie dagen na de geboorte moet worden gedaan — wordt de juridische vader, als die er is, vermeld in de geboorteakte. Zijn de ouders gehuwd, en vloeit daar de familiebetrekking tussen vader en kind uit voort, dan kan de ambtenaar van de burgerlijke stand dat vaststellen — aangezien dat huwelijk ook is geregistreerd — en de echtgenoot van de moeder als de vader aanmerken. Berust het (juridisch) vaderschap op een erkenning, dan moet bij de aangifte de erkenningsakte worden getoond. Die akte wordt bij wege van latere vermelding aan de geboorteakte toegevoegd, onder vermelding van de gegevens omtrent de erkenner in de geboorteakte (art. 50 Besluit Burgerlijke Stand 1994).

c.

Als het goed is, stemt de vermelding van de vader in de geboorteakte overeen met de situatie volgens de wet. Bevat de geboorteakte echter een gebrek, dan bepaalt de wet (art. 1:209 BW) dat anderen dan het kind diens afstamming volgens de geboorteakte niet kunnen betwisten, als het kind een staat overeenkomstig die akte heeft. Met dat laatste bedoelt uw Raad volgens vaste rechtspraak: als de wijze waarop het kind met een zekere duurzaamheid aan het maatschappelijk verkeer deelneemt naar zijn uiterlijke vorm erop duidt dat hij in een bepaalde familiebetrekking staat tot een ander (hierna ook: ‘de maatschappelijke staat’). In dit geval: tot de man die als zodanig in de geboorteakte is aangeduid als zijn vader. Dit leerstuk ‘bezit van staat’ strekt ertoe de rechtszekerheid en het belang van het kind te beschermen.

d.

Bezit van staat is een van oorsprong familierechtelijk leerstuk, dat zich ten aanzien van Nederlandse geboorteakten relatief weinig zal voordoen, maar het krijgt sinds een jaar of twintig steeds vaker een rol in het nationaliteitsrecht. In de procedure van art. 17 RWN, waarin de verzoeker een verklaring voor recht kan vragen dat hij de Nederlandse nationaliteit bezit, wordt geregeld bezit van staat ingeroepen om de afstamming van een Nederlandse vader vast te doen stellen, waaruit van rechtswege het Nederlanderschap voortvloeit (art. 3 lid 1 RWN).

e.

Het gaat dan vaak om een verzoeker die geboren en/of opgegroeid is buiten het Koninkrijk, met een buitenlandse geboorteakte. Dit roept de internationaalprivaatrechtelijke vraag op wanneer het Nederlandse art. 1:209 BW van toepassing is.

f.

In HR 9 maart 2012, ECLI:NL:HR:2012:BU9884, meermalen aangehaald in latere rechtspraak, heeft uw Raad overwogen:

‘Nu bezit van staat in de zin van art. 1:209 ertoe strekt de rechtszekerheid en het belang van het kind te beschermen, valt niet in te zien dat de omstandigheid dat het hier gaat om een in het buitenland opgemaakte geboorteakte aan toepassing van deze wetsbepaling in de weg zou staan. Voor zover het onderdeel betoogt dat dit laatste anders is indien het, zoals hier, een akte betreft die niet in de Nederlandse rechtsorde is of kan worden erkend, ziet het eraan voorbij dat het bij bezit van staat nu juist steeds gaat om gebrekkige akten.’

g.

In de literatuur wordt hieruit wel afgeleid dat uw Raad art. 1:209 BW beschouwt als een voorrangsregel die ertoe strekt de rechtszekerheid en het belang van het kind te beschermen en die van toepassing is, ongeacht of de akte in of buiten Nederland is opgemaakt, en ongeacht of buitenlands recht de desbetreffende rechtsverhouding beheerst.3. Een dergelijke voorrangsregel (als bedoeld in art. 10:7 BW) vindt echter slechts toepassing wanneer het voorliggende geval met het oog op de strekking van de regel voldoende verbonden is met de Nederlandse rechtssfeer.4.

In deze zaak heeft de Staat aangevoerd dat daarvan geen sprake is, omdat verzoeker vanaf zijn geboorte zijn gewone verblijfplaats buiten het Koninkrijk heeft, en niet gebleken is dat hij heeft deelgenomen aan het Nederlands maatschappelijk verkeer.5. De rechtbank heeft dit standpunt besproken en verworpen, ‘nu het verzoek om vaststelling van Nederlanderschap van verzoeker betreft en in dit kader het bezit van staat wordt ingeroepen voor de vaststelling van de afstammingsrelatie van verzoeker met zijn vader die de Nederlandse nationaliteit heeft’. De Staat komt tegen dit oordeel op met onderdeel 1, omdat deze twee omstandigheden niet kunnen bijdragen aan, althans onvoldoende zijn voor het oordeel dat van voldoende verbondenheid met de Nederlandse rechtssfeer sprake is om art. 1:209 BW als voorrangsregel toe te passen. Inherent aan een procedure op de voet van art. 17 RWN is dat de verzoeker beoogt te doen vaststellen dat hij de Nederlandse nationaliteit bezit. Inherent aan het inroepen van bezit van staat in een art. 17 RWN-procedure is dat een beroep wordt gedaan op een afstammingsrelatie van de verzoeker met een ouder die de Nederlandse nationaliteit heeft. Er moet in het concrete geval méér verbondenheid van de verzoeker met de Nederlandse rechtssfeer zijn om de conclusie dat art. 1:209 BW toepassing moet vinden, te rechtvaardigen. De Staat merkt daarbij op dat, voor zover hem bekend, dit de eerste maal is dat de rechtbank een beroep op bezit van staat honoreert, waarbij de maatschappelijke staat geheel buiten het Koninkrijk is ‘opgebouwd’.

h.

In onderdeel 2 voegt de Staat daar een andere grond voor vernietiging aan toe. Een voorrangsregel is een uitzondering, een correctiemiddel. Met het voorschrift van art. 1:209 BW moet de handhaving van een openbaar belang in het geding zijn. Dat belang is volgens uw Raad gelegen in de rechtszekerheid en het belang van het kind. Bezit van staat moet ervoor zorgen dat als iemand feitelijk maatschappelijk opgroeit als kind van een vader, en diezelfde vader ook als zodanig als vader in de geboorteakte staat vermeld, dat daaraan dan niet door een betwisting door een derde afbreuk kan worden gedaan. Het kind is feitelijk en formeel altijd beschouwd als kind van de vader, en als het juridisch toch anders blijkt te liggen, moet de rechtszekerheid voor het kind prevaleren.

i.

Het leerstuk komt dus pas in beeld als de staat volgens de wet niet overeenstemt met de staat volgens de geboorteakte. Maar in deze zaak is het beroep op bezit van staat atypisch, omdat er geen discrepantie is tussen de staat van verzoeker volgens het Ghanese recht en de staat van verzoeker volgens de Ghanese geboorteakte. Het ligt ook voor de hand dat in een land waar een bigaam huwelijk toegestaan is, de vader van het tijdens het bigame huwelijk geboren kind juridisch geldt als de vader, dat de echtelieden in dat huwelijk vervolgens in de geboorteakte zijn vermeld, en dat het betrokken kind ook in het maatschappelijk verkeer als kind van zijn vader wordt beschouwd. Er is dus geen sprake van een situatie waarvoor bezit van staat een oplossing moet bieden. Het probleem zit niet in een discrepantie tussen staat volgens de wet en staat volgens de geboorteakte, het probleem zit erin dat naar Nederlands recht de openbare orde zich verzet tegen erkenning van bigame huwelijken en daaruit voortvloeiende rechtsfeiten. Er is dan ook in een zaak als deze geen openbaar belang dat rechtvaardigt dat art. 1:209 BW als voorrangsregel wordt behandeld; integendeel, het openbaar belang vereist juist dat dezelfde onverenigbaarheid met de openbare orde die de rechtbank heeft gebracht tot de beslissing om het huwelijk van de moeder van verzoeker met [de vader] niet te erkennen, en dus ook niet de daaruit voortvloeiende familierechtelijke betrekking, niet wordt ‘geheeld’ door een beroep op bezit van staat.

j.

Een derde reden waarom de Staat meent dat, als art. 1:209 BW wel als voorrangsregel moet worden beschouwd, in deze zaak toch geen Nederlanderschap aan bezit van staat kan worden ontleend, is dat de openbare orde daaraan in de weg staat. Voor toepassing van art. 1:209 BW is allereerst een ‘afstamming volgens zijn geboorteakte’ nodig om deze te kunnen vergelijken met de maatschappelijke staat van de betrokkene. In deze zaak heeft de rechtbank geoordeeld dat de geboorteakte van verzoeker (waarmee de rechtbank kennelijk (ook) bedoelt: het in de akte vastgelegde rechtsfeit van de afstamming van verzoeker van [de vader]) kan worden erkend, nu deze bevoegdelijk conform de plaatselijke voorschriften is opgemaakt. De Staat meent dat de rechtbank daarmee blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting.

k.

De reden daarvoor is gelegen in het volgende. De erkenning in Nederland van het in een buitenlandse geboorteakte neergelegde rechtsfeit van een door de geboorte van een kind tot stand gekomen familierechtelijke betrekking stuit af op kennelijke onverenigbaarheid met de openbare orde als bedoeld in art. 10:101 lid 1 BW j^o art. 10:100 lid 1, onderdeel c, BW, als dat kind is geboren uit een buiten Nederland gesloten huwelijk dat op grond van art. 10:32 BW niet in Nederland wordt erkend. Dat is het geval bij een bigaam huwelijk. De rechtbank heeft dan ook — terecht — geoordeeld dat het huwelijk van de moeder van verzoeker met [de vader] ten tijde van de geboorte van verzoeker niet voor erkenning in aanmerking komt, en de uit het huwelijk voortvloeiende familierechtelijke betrekking ook niet.6.

l.

De rechtbank heeft diezelfde openbareordetoets echter ten onrechte niet toegepast bij de beoordeling van de Ghanese geboorteakte. In die akte is [de vader] vermeld als vader van verzoeker. Klaarblijkelijk is die vermelding gebaseerd op de geboorte van verzoeker tijdens het huwelijk van zijn moeder met [de vader] — een huwelijk dat geldig was naar Ghanees recht.7. Van enige andere ‘bron’ van vaderschap is immers niet gebleken: de rechtbank heeft geoordeeld dat niets gesteld is over erkenning of gerechtelijke vaststelling van het vaderschap. De rechtbank had dan ook moeten vaststellen dat dit rechtsfeit — de geboorte tijdens het bigame huwelijk, naar Ghanees recht leidend tot het ontstaan van de familiebetrekking met [de vader] — in Nederland wegens strijd met de openbare orde niet erkend kan worden. Dit is de strekking van onderdeel 3.

m.

Dat volgens de hiervóór onder f aangehaalde uitspraak van uw Raad voor toepassing van bezit van staat niet nodig is dat (een rechtsfeit in) een buitenlandse akte in Nederland erkend kan worden, maakt het voorgaande overigens niet anders. Bezit van staat mag dan bescherming bieden tegen gebrekkige akten, het beschermt niet tegen strijdigheid met de openbare orde. In de context van die procedure uit 2012 — en van latere procedures waarin die uitspraak is aangehaald — speelde geen strijdigheid met de openbare orde. In de zaak uit 2012 was het beletsel voor erkenning gelegen in het niet naleven van de plaatselijke voorschriften, maar daar werd de openbare orde niet door geraakt. Zie bijvoorbeeld HR 30 januari 2015, ECLI:NL:HR:2015:186:

‘De bescherming die het zogeheten bezit van staat beoogt te bieden (art. 1:209 BWC, dat gelijkluidend is aan art. 1:209 BW) strekt zich in beginsel mede uit tot aktes die gebrekkig zijn als gevolg van de nietigheid van de daarin vastgelegde rechtshandeling. Dat geldt ook als het, zoals hier, een buitenlandse akte betreft (HR 9 maart 2012, ECLI:NL:HR:2012:BU9884, NJ 2012/291). Die bescherming komt ingeval het, zoals hier, gaat om de erkenning door een gehuwde man, niet in strijd met de openbare orde (vgl. art. 1:204 lid 1, aanhef en onder e, BWC, dat die erkenning soms toelaat; in Nederland geldt inmiddels in het geheel geen erkenningsverbod meer voor de gehuwde man).’

Dus: weliswaar leed de erkenning(sakte) aan een nietigheidsgebrek doordat een erkenningsverbod in het plaatselijke recht niet in acht was genomen, maar dat erkenningsverbod kon niet (meer) als strijdig met de openbare orde worden beschouwd. Als het gebrek wél komt door kennelijke onverenigbaarheid met de openbare orde, staat dit aan erkenning in de weg.

n.

Een vierde reden waarom de Staat meent dat het beroep op art. 1:209 BW in deze zaak niet kan opgaan, is dat dit artikel vereist dat men ‘een staat overeenkomstig die akte’ heeft. Dat veronderstelt éérst een geboorteakte (met een gebrek), en daarná opbouw van een duurzame maatschappelijke staat volgens die geboorteakte. Ook in dat opzicht is de situatie in deze zaak atypisch, omdat verzoeker tot ver in zijn dertiende levensjaar nog geen geboorteakte had. Logischerwijs kan er dan tijdens de daaraan voorafgaande periode ook geen ‘staat overeenkomstig die akte’ worden ‘opgebouwd’. Als de geboorteakte pas (lang) na de geboorte wordt opgemaakt, biedt dat, zeker als de afstamming volgens die akte overeenstemt met de inmiddels opgebouwde maatschappelijke staat, onvoldoende waarborgen om te kunnen aannemen dat in die akte diegene als vader is aangeduid die ook ten tijde van de geboorte juridisch (al dan niet terecht) al als de vader werd aangemerkt. Anders gezegd: de (veel) later opgemaakte geboorteakte is niet geschikt om aan te tonen dat iemand in het maatschappelijk verkeer is opgegroeid als het kind van degene die al sinds de geboorte juridisch (al dan niet terecht) als zijn vader werd beschouwd. Dat de wetgeving in het desbetreffende land mogelijk toestaat dat de geboorteakte pas (veel) later dan de geboorte wordt opgemaakt,8. zoals de rechtbank in deze zaak heeft geoordeeld, doet er niet aan af dat de akte dan niet de functie kan vervullen die ten grondslag ligt aan de gedachte achter art. 1:209 BW. In elk geval meent de Staat dat feiten met betrekking tot de maatschappelijke staat van de verzoeker die dateren van vóór de geboorteakte niet kunnen bijdragen aan het verwerven van ‘bezit van staat’. Hierover wordt in onderdeel 4 geklaagd.9.

o.

Hiervóór is ervan uitgegaan dat art. 1:209 BW als voorrangsregel is toegepast. Dat art. 1:209 BW als voorrangsregel moet worden beschouwd, heeft uw Raad, als de Staat het goed ziet, echter nooit met zoveel woorden overwogen. Het is op zichzelf mogelijk de hiervóór onder f aangehaalde uitspraak zo te lezen, dat uw Raad daarin alleen heeft gezegd dat bezit van staat ook kan worden toegepast bij buitenlandse aktes, en zelfs bij aktes met een gebrek dat aan erkenning in de weg staat, maar dat uw Raad niet heeft geoordeeld onder welke omstandigheden het Nederlandse recht met art. 1:209 BW aan de orde komt.10.

p.

Zekerheidshalve zal de Staat daarom ook ingaan op wat rechtens is als art. 1:209 BW volgens uw Raad niet een voorrangsregel is die (bovendien) in een zaak als deze van toepassing is. Dan wordt het wat ingewikkelder. Dan komt de vraag op welk recht dan wel van toepassing is op de vraag of bezit van staat bescherming kan bieden tegen een gebrekkige akte.

q.

Uit nog niet zo heel oude rechtspraak van uw Raad zou kunnen worden afgeleid dat hiervoor de toepasselijke afstammingsrechtelijke conflictregel moet worden toegepast: in HR 5 september 2008, ECLI:NL:HR:2008:BD2711 oordeelde uw Raad dat het Gemeenschappelijk hof terecht, kort gezegd, de relevante afstammingsrechtelijke conflictregels uit het geldende Nederlands-Antilliaanse IPR had toegepast, die het Nederlands-Antilliaanse recht aanwezen als toepasselijk recht, zodat art. 1:209 BWNA van toepassing was.

r.

Wat zou dan in een zaak als deze gelden naar huidig Nederlands IPR? In de literatuur is wel de vraag gesteld of dan de ‘gewone’ afstammingsrechtelijke conflictregels van toepassing zouden kunnen zijn. Op het eerste gezicht zou in deze zaak dan gedacht kunnen worden aan de conflictregels voor afstamming door geboorte (nu van erkenning of een andere bron van vaderschap geen sprake is). De wettekst zou kunnen doen vermoeden dat men dan uitkomt bij art. 10:92-94 BW. Dit zou in deze zaak leiden tot toepasselijkheid van Ghanees recht, dat, naar de Staat heeft gesteld (en de rechtbank heeft dat niet verworpen),11. geen bezit van staat kent.

s.

Dat lijkt echter niet de goede route, aangezien bij de beoordeling van in het buitenland tot stand gekomen rechtshandelingen of rechtsfeiten inzake afstamming die zijn neergelegd in een akte, geen conflictenrechtelijke toets mag worden aangelegd, maar alleen de processuele toets van art. 10:101 BW. De regel dat rechtsfeiten worden erkend die zijn neergelegd in een door een bevoegde instantie overeenkomstig de plaatselijke voorschriften opgemaakte akte, impliceert dat het recht van de plaats waar de akte is opgemaakt, op de afstammingsvraag van toepassing wordt geacht, en wel inclusief het IPR van die plaats (in afwijking dus van het in art. 10:5 BW neergelegde uitgangspunt dat renvoi niet wordt aanvaard). Dat is immers het recht dat de bevoegde autoriteiten moeten hebben toegepast om het rechtsfeit vast te stellen dat zij in de akte hebben vastgelegd.12. Dus dat zou in deze zaak ook leiden tot toepasselijkheid van Ghanees recht (inclusief Ghanees IPR).

t.

Uit de beschikking van de rechtbank blijkt echter niet dat de rechtbank Ghanees recht (inclusief Ghanees IPR) heeft toegepast. De rechtbank heeft het Nederlandse art. 1:209 BW toegepast, en bovendien zonder te motiveren waarom een conflictregel (toch) tot toepassing van het Nederlandse familierecht zou leiden. Hiertegen is onderdeel 5 gericht.

1

2

3

4

5