HvJ EU, 29-09-2022, nr. C-633/20

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 2, punten 3 en 5, van richtlijn 2002/92/EG van het Europees Parlement en de Raad van 9 december 2002 betreffende verzekeringsbemiddeling (PB 2003, L 9, blz. 3), zoals gewijzigd bij richtlijn 2014/65/EU van het Europees Parlement en de Raad van 15 mei 2014 (PB 2014, L 173, blz. 349) (hierna: ‘richtlijn 2002/92’), en van artikel 2, lid 1, punten 1, 3 en 8, van richtlijn (EU) 2016/97 van het Europees Parlement en de Raad van 20 januari 2016 betreffende verzekeringsdistributie (PB 2016, L 26, blz. 19), zoals gewijzigd bij richtlijn (EU) 2018/411 van het Europees Parlement en de Raad van 14 maart 2018 (PB 2018, L 76, blz. 28) (hierna: ‘richtlijn 2016/97’).

Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen het Bundesverband der Verbraucherzentralen und Verbraucherverbände — Verbraucherzentrale Bundesverband eV (federatie van consumentenorganisaties, Duitsland) en TC Medical Air Ambulance Agency GmbH over de vermeende activiteit van verzekeringsbemiddeling die deze vennootschap zonder vergunning zou uitoefenen.

Verweerster in het hoofdgeding draagt reclamebureaus op om via huis-aan-huisverkoop consumenten aan te bieden zich tegen betaling aan te sluiten bij een groepsverzekering.

Daartoe heeft zij bij W. Versicherungs-AG een groepsverzekeringsovereenkomst gesloten die dekking biedt voor de risico's van ziekte en ongeval tijdens buitenlandse reizen alsmede voor de kosten van terugkeer naar de woonplaats vanuit het binnen- en buitenland.

Verweerster in het hoofdgeding, waarvan vaststaat dat zij als verzekeringnemer optreedt, betaalt de aan de verzekeringsonderneming verschuldigde premies.

Voorts is zij contractueel verbonden met F. r. AG, een vennootschap die met haar medisch personeel en een vliegtuig tegen vergoeding diensten verstrekt, die bestaan in het organiseren en het uitvoeren van de repatriëring in geval van ziekte of ongeval in het buitenland, alsook in het organiseren van een telefonische alarmcentrale.

De klanten van verweerster in het hoofdgeding die toetreden tot de door haar afgesloten groepsverzekering, betalen haar een vergoeding en krijgen in ruil daarvoor recht op verschillende prestaties in geval van ziekte of ongeval in het buitenland, waaronder de vergoeding van de kosten van medische behandelingen en ambulancevervoer, de organisatie en uitvoering van dat vervoer, alsmede het beheer van een telefonische alarmcentrale.

De aan de klanten van verweerster in het hoofdgeding gegarandeerde verzekeringsprestaties worden met name verstrekt via aanspraken die verweerster aan haar klanten overdraagt.

Zoals uit de verwijzingsbeslissing blijkt, is de activiteit van verweerster in het hoofdgeding niet gericht op het sluiten van een verzekeringsovereenkomst, maar op het aan consumenten aanbieden van de mogelijkheid om toe te treden tot de door haar afgesloten groepsverzekering en gebruik te maken van de door deze verzekering gedekte prestaties.

Noch verweerster in het hoofdgeding noch de door haar in de hand genomen reclamebureaus beschikken over de krachtens het nationale recht vereiste vergunning voor de uitoefening van verzekeringsbemiddelingsactiviteiten.

Aangezien verzoeker in het hoofdgeding van opvatting was dat de werkzaamheid van verweerster in het hoofdgeding overeenkwam met die van een verzekeringstussenpersoon en er voor die werkzaamheid dus een dergelijke vergunning nodig was, heeft hij bij het Landgericht Koblenz (rechter in eerste aanleg Koblenz, Duitsland) beroep ingesteld tot staking van deze activiteit.

Deze rechter heeft dit beroep toegewezen.

Verweerster in het hoofdgeding heeft tegen de beslissing van het Landgericht Koblenz hoger beroep ingesteld bij het Oberlandesgericht Koblenz (hoogste rechterlijke instantie van de deelstaat Rijnland-Palts, Koblenz, Duitsland), dat deze beslissing heeft vernietigd op grond dat verweerster in het hoofdgeding niet kon worden aangemerkt als ‘verzekeringstussenpersoon’ in de zin van § 34d, lid 1, GewO in de op de feiten van het hoofdgeding toepasselijke versies.

Vervolgens is beroep in Revision ingesteld bij de verwijzende rechter, het Bundesgerichtshof (hoogste federale rechter in burgerlijke en strafzaken, Duitsland), dat van oordeel is dat de beslechting van het hoofdgeding afhangt van de vraag of verweerster in het hoofdgeding moet worden aangemerkt als ‘verzekeringstussenpersoon’ in de zin van de richtlijnen 2002/92 en 2016/97.

Tegen deze achtergrond heeft het Bundesgerichtshof de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:

Met zijn vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 2, punten 3 en 5, van richtlijn 2002/92 en artikel 2, lid 1, punten 1, 3 en 8, van richtlijn 2016/97 aldus moeten worden uitgelegd dat het begrip ‘verzekeringstussenpersoon’ en bijgevolg het begrip ‘verzekeringsdistributeur’, in de zin van deze bepalingen, mede zien op een rechtspersoon wiens werkzaamheid erin bestaat zijn klanten voor te stellen om, tegen een door hen aan die rechtspersoon te betalen vergoeding, vrijwillig toe te treden tot een vooraf door deze rechtspersoon bij een verzekeringsmaatschappij afgesloten groepsverzekering, waardoor deze klanten het recht krijgen op verzekeringsprestaties bij met name ziekte of ongeval in het buitenland.

Vooraf zij eraan herinnerd dat richtlijn 2002/92, zoals blijkt uit artikel 44, eerste alinea, van richtlijn 2016/97, met ingang van 1 oktober 2018 is ingetrokken. Uit de verwijzingsbeslissing blijkt echter dat de verwijzende rechter, om uitspraak te kunnen doen over de vordering tot staking van de werkzaamheid van verweerster in het hoofdgeding, deze werkzaamheid moet toetsen aan zowel de ten tijde van de feiten van het hoofdgeding geldende bepalingen van het Unierecht als de bepalingen die van kracht zijn op het tijdstip waarop deze rechter uitspraak over dit verzoek zal doen. Bijgevolg moet de prejudiciële vraag worden beantwoord in het licht van beide richtlijnen.

Zoals blijkt uit artikel 1, lid 1, van richtlijn 2002/92 en artikel 1, lid 1, van richtlijn 2016/97, stellen deze richtlijnen voorschriften vast inzake de toegang tot en de uitoefening van het verzekeringsbemiddelingsbedrijf en het herverzekeringsbemiddelingsbedrijf respectievelijk het verzekerings- en herverzekeringsdistributiebedrijf in de Unie.

Het begrip ‘verzekeringsbemiddeling’ wordt in artikel 2, punt 3, eerste alinea, van richtlijn 2002/92 gedefinieerd als de werkzaamheden die bestaan in het aanbieden, voorstellen, voorbereidend werk realiseren tot het sluiten van of sluiten van verzekeringsovereenkomsten, dan wel in het assisteren bij het beheer en de uitvoering van verzekeringsovereenkomsten, in het bijzonder in het geval van een schadegeval.

Voorts definieert artikel 2, punt 5, van deze richtlijn een verzekeringstussenpersoon als een natuurlijke of rechtspersoon die, tegen vergoeding, toegang heeft tot het verzekeringsbemiddelingsbedrijf of het verzekeringsbemiddelingsbedrijf uitoefent.

Volgens overweging 11 van die richtlijn kan deze vergoeding financieel zijn of bestaan in een overeengekomen, met de dienstverlening door de tussenpersoon verband houdend ander economisch voordeel.

Richtlijn 2016/97 definieert het begrip ‘verzekeringsdistributie’ in artikel 2, lid 1, punt 1, als de werkzaamheden die bestaan in het adviseren over, het voorstellen van, het realiseren van voorbereidend werk tot het sluiten van verzekeringsovereenkomsten, of in het sluiten van verzekeringsovereenkomsten, dan wel in het assisteren bij het beheer en de uitvoering van verzekeringsovereenkomsten, in het bijzonder in het geval van een schadegeval.

Het begrip ‘verzekeringstussenpersoon’ wordt in artikel 2, lid 1, punt 3, van deze richtlijn gedefinieerd als een natuurlijke of rechtspersoon die geen verzekerings- of herverzekeringsonderneming of een werknemer van een verzekerings- of herverzekeringsonderneming is en die geen nevenverzekeringstussenpersoon is, en die, tegen vergoeding, toegang heeft tot het verzekeringsdistributiebedrijf of het verzekeringsdistributiebedrijf uitoefent.

De ‘verzekeringsdistributeur’ wordt in artikel 2, lid 1, punt 8, van die richtlijn gedefinieerd als ‘een verzekeringstussenpersoon, een nevenverzekeringstussenpersoon, of een verzekeringsonderneming’.

Het begrip ‘vergoeding’ wordt in artikel 2, lid 1, punt 9, van richtlijn 2016/97 gedefinieerd als een commissie, provisie of andere betaling, met inbegrip van economische voordelen van welke aard ook of enigerlei andere financiële of niet-financiële voordeel of stimulans, dat of die in verband met het verzekeringsdistributiebedrijf wordt aangeboden of verstrekt.

Om vast te stellen of een rechtspersoon als verweerster in het hoofdgeding onder het begrip ‘verzekeringstussenpersoon’ en dus onder het begrip ‘verzekeringsdistributeur’ in de zin van artikel 2, punt 5, van richtlijn 2002/92 en artikel 2, lid 1, punten 3 en 8, van richtlijn 2016/97 valt, voor zover hij de in artikel 2, punt 3, eerste alinea, van de eerste richtlijn en in artikel 2, lid 1, punt 1, van de tweede richtlijn genoemde werkzaamheden verricht, dient niet alleen rekening te worden gehouden met bewoordingen van deze bepalingen, maar ook met de context en met de doelstellingen die worden nagestreefd met de regeling waarvan zij deel uitmaken (zie in die zin arrest van 31 mei 2018, Länsförsäkringar Sak Försäkringsaktiebolag e.a., C-542/16, EU:C:2018:369, punt 39).

Wat om te beginnen de bewoordingen van artikel 2, punt 5, van richtlijn 2002/92 en die van artikel 2, lid 1, punt 3, van richtlijn 2016/97 betreft, moet worden opgemerkt dat de verzekeringstussenpersoon wordt gedefinieerd als een persoon die ‘tegen vergoeding’ toegang heeft tot het verzekeringsbemiddelingsbedrijf of het verzekeringsdistributiebedrijf dan wel dit uitoefent, en dat het begrip ‘verzekeringstussenpersoon’ wordt gedefinieerd onder verwijzing naar het verzekeringsbemiddelingsbedrijf respectievelijk het verzekeringsdistributiebedrijf, zoals die nader worden omschreven in artikel 2, punt 3, van richtlijn 2002/92 en artikel 2, lid 1, punt 1, van richtlijn 2016/97.

In een situatie als die in het hoofdgeding moet de voorwaarde inzake het bestaan van een vergoeding als vervuld worden beschouwd indien iedere toetreding van een klant van de rechtspersoon die de groepsverzekeringsovereenkomst met de verzekeringsmaatschappij heeft gesloten en die derhalve de verzekeringspremies aan deze maatschappij betaalt, aanleiding geeft tot een betaling aan deze rechtspersoon. In het onderhavige geval draagt verweerster in het hoofdgeding er aldus toe bij dat derden, te weten haar klanten, tegen betaling van een dergelijke vergoeding de verzekeringsdekking verkrijgen die is bepaald in de overeenkomst die zij met een verzekeringsmaatschappij heeft gesloten. Het vooruitzicht op deze vergoeding vormt voor een rechtspersoon als verweerster in het hoofdgeding een eigen economisch belang, dat losstaat van het belang dat haar leden hebben bij het verkrijgen van de uit de betrokken overeenkomst voortvloeiende verzekeringsdekking, waardoor zij ertoe wordt aangezet — gelet op het facultatieve karakter van de toetreding tot die overeenkomst — om zo veel mogelijk leden te werven, zoals in het onderhavige geval overigens blijkt uit het feit dat verweerster in het hoofdgeding reclamebureaus heeft ingeschakeld die via huis-aan-huisverkoop een dergelijke toetreding aanboden.

Gelet op de ruime opvatting van het begrip ‘vergoeding’, die voortvloeit uit zowel overweging 11 van richtlijn 2002/92 als artikel 2, lid 1, punt 9, van richtlijn 2016/97, is het irrelevant dat de betaling aan de rechtspersoon die deze overeenkomst met de verzekeringsmaatschappij heeft gesloten, bij elke toetreding tot de groepsverzekeringsovereenkomst wordt verricht door de leden als tegenprestatie voor de rechten op verzekerde prestaties die deze rechtspersoon aan hen overdraagt, en niet door de verzekeraar in de vorm van bijvoorbeeld een commissie. Voor het overige doet een dergelijke omstandigheid niet af aan het eigen economische belang dat die rechtspersoon erbij heeft om zo veel mogelijk van zijn klanten tot die overeenkomst te laten toetreden, zodat die verschillende betalingen het bedrag van de premies dat hij uit hoofde van die overeenkomst aan de verzekeraar betaalt, financieren of zelfs overschrijden.

Met betrekking tot de werkzaamheden waarnaar wordt verwezen in de definities van het begrip ‘verzekeringstussenpersoon’ in artikel 2, punt 5, van richtlijn 2002/92 en artikel 2, lid 1, punt 3, van richtlijn 2016/97, heeft het Hof reeds geoordeeld dat uit het feit dat de in deze bepalingen opgesomde werkzaamheden als alternatieven worden gepresenteerd voortvloeit dat elk van deze werkzaamheden op zichzelf beschouwd verzekeringsbemiddeling vormt. Bovendien heeft het Hof verklaard dat deze werkzaamheden in ruime bewoordingen zijn omschreven en dat zij meer bepaald niet alleen bestaan in het aanbieden en voorstellen van verzekeringsovereenkomsten, maar ook in het realiseren van ander voorbereidend werk tot het sluiten daarvan, zonder dat de aard van het bedoelde voorbereidende werk op enigerlei wijze wordt beperkt (zie in die zin arrest van 31 mei 2018, Länsförsäkringar Sak Försäkringsaktiebolag e.a., C-542/16, EU:C:2018:369, punten 37 en 53).

Hoewel de bewoordingen van artikel 2, punten 3 en 5, van richtlijn 2002/92 en die van artikel 2, lid 1, punten 1 en 3, van richtlijn 2016/97 niet uitdrukkelijk melding maken van een werkzaamheid als die waarnaar in de gestelde vraag wordt verwezen, moeten de in die bepalingen vervatte definities aldus worden begrepen dat een dergelijke werkzaamheid daaronder valt.

In dit verband is het, zoals met name de Duitse regering en de Europese Commissie hebben benadrukt, irrelevant dat de rechtspersoon die een werkzaamheid als die in het hoofdgeding uitoefent, niet de sluiting van verzekeringsovereenkomsten beoogt waarmee verzekeringnemers tegen betaling van premies risico's willen afdekken bij een verzekeraar, maar de vrijwillige toetreding van zijn eigen klanten, tegen een aan hem te betalen vergoeding, tot een groepsverzekeringsovereenkomst die hij vooraf met een verzekeraar heeft gesloten om die klanten een dergelijke dekking te bieden. Een dergelijke werkzaamheid is namelijk vergelijkbaar met de bezoldigde werkzaamheid van een verzekeringstussenpersoon of een verzekeringsdistributeur, waarbij verzekeringnemers verzekeringsovereenkomsten sluiten met een verzekeraar om tegen betaling van een premie bepaalde risico's te af te dekken.

Evenmin is doorslaggevend dat de rechtspersoon die een werkzaamheid als die in het hoofdgeding uitoefent, zelf als verzekeringnemer partij is bij de groepsverzekeringsovereenkomst waartoe hij zijn klanten wil laten toetreden. Net zoals de hoedanigheid van verzekeringsdistributeur volgens artikel 2, lid 1, punt 8, van richtlijn 2016/97 niet onverenigbaar is met de hoedanigheid van verzekeraar, is de hoedanigheid van verzekeringstussenpersoon en dus van verzekeringsdistributeur namelijk niet onverenigbaar met de hoedanigheid van verzekeringnemer [zie in die zin arrest van 24 februari 2022, A e.a. (Fractieverzekeringsovereenkomsten), C-143/20 en C-213/20, EU:C:2022:118, punten 87 en 88].

Wat vervolgens de context van de uit te leggen bepalingen betreft, volgt uit overweging 9 van richtlijn 2002/92 en overweging 5 van richtlijn 2016/97 dat verzekeringsproducten via verscheidene soorten personen of instellingen kunnen worden gedistribueerd en dat de gelijke behandeling van marktdeelnemers en de bescherming van de klant vergen dat al deze personen en instellingen onder deze richtlijnen vallen.

Bovendien heeft richtlijn 2016/97 blijkens overweging 7 ervan, gelet op de onnauwkeurige formulering van een aantal bepalingen van richtlijn 2002/92, de werkingssfeer van laatstgenoemde richtlijn uitgebreid tot alle verkopen van verzekeringsproducten.

Zoals het heet in de overwegingen 6 en 16 van richtlijn 2016/97, moeten consumenten hetzelfde beschermingsniveau genieten ondanks de verschillen tussen de distributiekanalen. Zoals ook naar voren komt uit overweging 16 van deze richtlijn, hebben consumenten er baat bij als verzekeringsproducten via verschillende kanalen en tussenpersonen met verschillende vormen van samenwerking met verzekeringsondernemingen worden gedistribueerd op voorwaarde dat zij vergelijkbare regels inzake consumentenbescherming moeten toepassen, dit om redenen die ook verband houden met de noodzaak om een gelijk speelveld en concurrentie onder dezelfde voorwaarden tot stand te brengen voor alle verzekeringstussenpersonen en verzekeringsdistributeurs.

Gelet op deze context en gelet op hetgeen in de punten 41, 42, 45 en 46 van het onderhavige arrest is opgemerkt, moeten de begrippen in artikel 2, punten 3 en 5, van richtlijn 2002/92 en artikel 2, lid 1, punten 1, 3 en 8, van richtlijn 2016/97 aldus worden uitgelegd dat zij mede betrekking hebben op een rechtspersoon die een werkzaamheid als die in het hoofdgeding uitoefent.

Ten slotte is een dergelijke uitlegging in overeenstemming met de door deze richtlijnen nagestreefde doelstellingen.

Zoals in de overwegingen 8 en 9 van richtlijn 2002/92 in wezen tot uitdrukking komt, heeft deze richtlijn met name tot doel de gelijke behandeling van alle categorieën van verzekeringstussenpersonen te verzekeren alsook de bescherming van de consument op dit gebied te verbeteren (zie in die zin arrest van 17 oktober 2013, EEAE e.a., C-555/11, EU:C:2013:668, punten 27 en 29). Deze doelstellingen worden in nog grotere mate nagestreefd door richtlijn 2016/97, zoals met name blijkt uit de overwegingen 5, 7, 10 en 16 ervan.

Wanneer personen die op de verzekeringsmarkt actief zijn met een bedrijfsmodel als bedoeld in de prejudiciële vraag onder de werkingssfeer van deze richtlijnen worden gebracht, kan dat de verwezenlijking van deze twee doelstellingen bevorderen.

Wanneer dergelijke personen, wier werkzaamheid blijkens de punten 41, 42, 45 en 46 van het onderhavige arrest vergelijkbaar is met verzekeringsbemiddeling of verzekeringsdistributie in de zin van deze richtlijnen, onder deze werkingssfeer worden gebracht, wordt ten eerste namelijk voorkomen dat afbreuk wordt gedaan aan de doelstelling om alle categorieën van verzekeringstussenpersonen en verzekeringsdistributeurs gelijk te behandelen, zoals is uiteengezet in de in punt 52 van het onderhavige arrest genoemde overwegingen van die richtlijnen.

Aangezien de in het vorige punt genoemde activiteiten vergelijkbaar zijn, moeten de vergunnings- en registratieverplichtingen van richtlijn 2002/92 en richtlijn 2016/97, die met name beogen te waarborgen dat de verzekeringstussenpersonen over de nodige betrouwbaarheid en deskundigheid op het gebied van verzekeringsbemiddeling en -adviesverlening beschikken, dus op dezelfde wijze worden toegepast op de marktdeelnemers die deze werkzaamheden verrichten.

Ten tweede draagt het onder de werkingssfeer van de richtlijnen 2002/92 en 2016/97 brengen van rechtspersonen wier werkzaamheid overeenstemt met de in de prejudiciële vraag bedoelde werkzaamheid bij tot de doelstelling om de consument beter te beschermen op verzekeringsgebied, omdat zij er zo toe worden verplicht de bij deze richtlijnen vastgestelde regels na te leven.

Zoals de advocaat-generaal in de punten 83 en 84 van zijn conclusie heeft opgemerkt, moet de verzekeringstussenpersoon, om ervoor te zorgen dat de door hem uitgeoefende activiteit de consument een adequaat niveau van bescherming biedt, overeenkomstig die richtlijnen namelijk met name voldoen aan een geheel van professionele, financiële en organisatorische vereisten, aan gedragsregels zoals die ter voorkoming van het risico van belangenconflicten als gevolg van eventuele banden tussen die tussenpersoon en een bepaalde verzekeraar, alsook aan informatie- en adviesverplichtingen jegens die consumenten.

Zoals verzoeker in het hoofdgeding heeft beklemtoond, is deze noodzaak om de consumenten te beschermen even belangrijk ten opzichte van een rechtspersoon die hen er met behulp van een bedrijfsmodel als in het hoofdgeding toe aanzet om toe te treden tot een door hem bij een verzekeringsmaatschappij afgesloten groepsverzekeringsovereenkomst, als ten opzichte van een verzekeringstussenpersoon of een verzekeringsdistributeur wiens bezoldigde werkzaamheid beoogt deze consumenten rechtstreeks verzekeringsovereenkomsten te laten sluiten.

Gelet op een en ander moet op de gestelde vraag worden geantwoord dat artikel 2, punten 3 en 5, van richtlijn 2002/92 en artikel 2, lid 1, punten 1, 3 en 8, van richtlijn 2016/97 aldus moeten worden uitgelegd dat het begrip ‘verzekeringstussenpersoon’ en bijgevolg het begrip ‘verzekeringsdistributeur’, in de zin van deze bepalingen, mede zien op een rechtspersoon wiens werkzaamheid erin bestaat zijn klanten voor te stellen om, tegen een door hen aan die rechtspersoon te betalen vergoeding, vrijwillig toe te treden tot een vooraf door deze rechtspersoon bij een verzekeringsmaatschappij afgesloten groepsverzekering, waardoor deze klanten het recht krijgen op verzekeringsprestaties bij met name ziekte of ongeval in het buitenland.

Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.

Het Hof (Eerste kamer) verklaart voor recht:

Artikel 2, punten 3 en 5, van richtlijn 2002/92/EG van het Europees Parlement en de Raad van 9 december 2002 betreffende verzekeringsbemiddeling, zoals gewijzigd bij richtlijn 2014/65/EU van het Europees Parlement en de Raad van 15 mei 2014, en artikel 2, lid 1, punten 1, 3 en 8, van richtlijn (EU) 2016/97 van het Europees Parlement en de Raad van 20 januari 2016 betreffende verzekeringsdistributie, zoals gewijzigd bij richtlijn (EU) 2018/411 van het Europees Parlement en de Raad van 14 maart 2018,

moeten aldus worden uitgelegd dat:

het begrip ‘verzekeringstussenpersoon’ en bijgevolg het begrip ‘verzekeringsdistributeur’, in de zin van deze bepalingen, mede zien op een rechtspersoon wiens werkzaamheid erin bestaat zijn klanten voor te stellen om, tegen een door hen aan die rechtspersoon te betalen vergoeding, vrijwillig toe te treden tot een vooraf door deze rechtspersoon bij een verzekeringsmaatschappij afgesloten groepsverzekering, waardoor deze klanten het recht krijgen op verzekeringsprestaties bij met name ziekte of ongeval in het buitenland.

ondertekeningen