8.2.1 Afstand van recht / Schikking / Door haling op de rol / Schuldwijziging / lnbetalinggeving / Bekrachtiging van een betaling aan een inningsonbevoegde / Uitstel van betaling / Betaling in gedeelten / Schuldoverneming

462. De schuldeiser kan door een beschikkingshandeling te verrichten jegens de schuldenaar zijn rechtspositie benadelen. Hij kan dat doen door afstand van zijn recht te doen, te schikken, de schuld te wijzigen, toestemming te verlenen aan inbetalinggeving, toestemming te verlenen aan een schuldoverneming, uitstel van betaling te verlenen en een betaling aan een inningsonbevoegde te bekrachtigen. De bevoegdheden hebben gemeenschappelijk dat door hun uitoefening de vordering teniet kan gaan of in waarde kan verminderen, waardoor de schuldeiser in een slechtere positie kan komen te verkeren. De bevoegdheden zijn naar hun aard tegenovergesteld aan de bevoegdheden beschreven in hoofdstukken 3 t/m 5, die juist gericht zijn op het 'realiseren' van de vordering. De hiervoor genoemde beschikkingshandelingen verschillen van de in hoofdstuk 7 behandelde beschikkingshandelingen, omdat zij niet jegens een derde, maar jegens de schuldenaar worden uitgeoefend: de schuldeiser beschikt over zijn vordering door met de schuldenaar een overeenkomst aan te gaan (vgl. afstand van recht en schuldwijziging) of door aan een rechtshandeling van de schuldenaar toestemming te verlenen of deze te bekrachtigen (vgl. inbetalinggeving, schuldoverneming, betaling aan een onbevoegde).1 Het is de vraag wie tot de uitoefening van deze bevoegdheden bevoegd is dan wei zou moeten zijn. Hieronder worden de rechtshandelingen kort toegelicht.

463. De schuldeiser kan ten eerste afstand van zijn rechten doen. De schuldeiser kan afstand van zijn vordering doen 'om niet' (kwijtschelding) en 'om baat' (bijvoorbeeld, door actieve of passieve schuldvernieuwing). De schuldeiser en de schuldenaar doen afstand van de vordering door het gaan van een overeenkomst (art. 6:160 lid 1 BW).2 De schuldeiser kan ook afstand doen van de vordering verbonden zekerheidsrechten, zoals pand en hypotheek.3 De schuldeiser en de schuldenaar kunnen voorts overeenkomen dat de vordering van de schuldeiser jegens alle of bepaalde andere schuldeisers een lagere rang neemt dan de wet hem toekent (art. 3:277 lid 2 BW; 'achterstelling')4 of dat ten gunste van een andere hypotheekhouder een rangwisseling plaatsvindt (art. 3:262 lid 1 BW). Bij het prijsgeven van rechten dient voorts te worden gedacht aan het toestaan van verweermiddelen van de schuldenaar, het bemoeilijken van de bewijspositie van de schuldeiser,5 het prijsgeven van opschortingsrechten en retentierechten, het doen van afstand van een eigendomsvoorbehoud, het verwaarlozen van een vuistpand waardoor deze in waarde afneemt, het opzeggen van een borgtocht en het opzeggen van rechten van pand en hypotheek.

De schuldeiser kan met de schuldenaar voorts schikken als tussen hen een geschil over het bestaan, de inhoud of de hoogte van de vordering bestaat. Als met de schikking (of, in het oude recht, een 'dading')6 rechten worden prijsgegeven, doet de schuldeiser (gedeeltelijk) afstand van zijn recht. Een schikking komt tot stand door een vaststellingsovereenkomst (art. 7:900 e.v. BW) met de schuldenaar.7 Een schikking vindt buiten rechte plaats, maar kan gebeuren naar aanleiding van een comparitie (vgl. art. 87 Rv) of met zich meebrengen dat de zaak op verlangen van partijen op de rol wordt doorgehaald (art. 246 lid 1 Rv).8

Zolang de gedaagde niet voor antwoord heeft geconcludeerd, kan de eiser ook afstand van instantie doen. De eiser is verplicht om de proceskosten van de gedaagde te betalen, alsmede het bedrag van de schadeloosstelling en het loon van deskundigen (art. 249 Rv). Afstand van instantie wordt gedaan bij akte ter rolle (art. 250 lid 1 Rv). Door afstand van instantie worden partijen van rechtswege hersteld in de toestand als ware het geding niet in deze instantie aanhangig geweest, onverminderd het bepaalde in art. 3:316 lid 2 BW (art. 250 lid 3 Rv). Na betaling van de kosten kan de eiser de vordering opnieuw instellen.9

De schuldeiser kan met de schuldenaar de inhoud van de vordering wijzigen zonder dat daardoor schuldvernieuwing optreedt.10 Niet iedere wijziging van de inhoud van een verbintenis moet als een objectieve schuldvernieuwing worden beschouwd.11 Van schuldvernieuwing is sprake wanneer partijen ondubbelzinnig uitspreken dat zij zich van de bestaande verbintenis losmaken en hun rechtsverhouding uitsluitend door de nieuwe overeenkomst bepaald willen zien, en voorts wanneer de nieuwe overeenkomst aan de verbintenis een zo afwijkende inhoud of strekking geeft, dat deze naar verkeersopvatting niet meer als 'dezelfde' kan worden beschouwd (bijvoorbeeld, als huur door koop wordt vervangen).12 Een wijziging van de verschuldigde prestatie levert in de regel schuldvernieuwing op. Als de schuldenaar een of meer zaken moet overdragen, bijvoorbeeld tomaten, en de over te dragen tomaten worden veranderd in kwaliteit, is sprake van schuldvernieuwing. Hetzelfde geldt als de valuta wordt gewijzigd waarin een geldschuld moet worden betaald of als een vordering om een goed over te dragen, word t omgezet in een vordering tot vervangende schadevergoeding (art. 6:87 BW). Hoeft de schuldenaar minder te verrichten dan was overeengekomen, bijvoorbeeld 10 appels te leveren in plaats van 20 appels, dan is sprake van (gedeeltelijk) afstand van recht. Door een vermeerdering van de prestatie vindt in beginsel evenmin schuldvernieuwing plaats.13 Een verandering van plaats van betaling, het opnemen of schrappen van een ontbindende of opschortende voorwaarde of tijdsbepaling kan, maar hoeft niet schuldvernieuwing tot gevolg hebben. Een wijziging van de bedingen en overeenkomsten die nader de inhoud van de vordering bepalen, levert in beginsel geen schuldvernieuwing op, tenzij partijen anders bedoeld hebben.14 Van schuldvernieuwing zal in beginsel bijvoorbeeld geen sprake zijn bij het aangaan, buiten werking stellen of wijzigen van een rentebeding, een boetebeding, een arbitragebeding, een forumclausule, een bewijsovereenkomst, een rechtskeuzebeding, een beding van onoverdraagbaarheid15 en een achterstelling. Bij het doen van afstand van zekerheidsrechten of voorrang, schuldoverneming, nakoming door een derde, inbetalinggeving, uitoefening van het keuzerecht bij een alternatieve verbintenis treedt geen schuldvernieuwing op. Schuldvernieuwing vindt evenmin plaats als een vordering op naam wordt omgezet in een vordering aan toonder of aan order, of omgekeerd.16

Slechts met de toestemming van de schuldeiser kan een schuldenaar zich van zijn verbintenis bevrijden door een andere prestatie dan de verschuldigde, al mocht zij van gelijke of zelfs hogere waarde zijn (art. 6:45 BW, 'inbetalinggeving').17 Door de inbetalinggeving wordt de vordering zelf niet gewijzigd; de inbetalinggeving levert nakoming van de oorspronkelijke verbintenis op.18 Met inbetalinggeving doet de schuldeiser afstand van zijn recht om de oorspronkelijke prestatie te vorderen.19

Betaling aan een ander dan de schuldeiser of dan degene die met hem of in zijn plaats bevoegd is haar te ontvangen, bevrijdt de schuldenaar, voor zover degene aan wie betaald moest worden de betaling heeft bekrachtigd of erdoor is gebaat (art. 6:32 BW).20 Bekrachtigt de schuldeiser niet, dan dient de schuldenaar nogmaals te betalen, aan de schuldeiser, en kan hij het aan de ander betaalde terugvorderen op grond van onverschuldigde betaling (art. 6:203 e.v. BW) of ongerechtvaardigde verrijking (art. 6:33, 6:212 BW).21

Is een vordering opeisbaar (vgl. art. 6:38-6:39 BW), dan kan de schuldeiser de schuldenaar tegemoet komen door uitstel van betaling te verlenen.22 Een aanmaning tot betaling tegen een bepaald tijdstip en uitstel van betaling tot dat tijdstip kunnen blijkens de parlementaire geschiedenis in elkaar overlopen.23

De schuldenaar is zonder toestemming van de schuldeiser niet bevoegd om het verschuldigde in gedeelten te voldoen (art. 6:29 BW). Het is lastig voor de schuldeiser om steeds grotere of kleinere gedeelten in ontvangst te moeten nemen. Door de weigering van de schuldeiser om een betaling in gedeelten aan te nemen, ontstaat geen schuldeisersverzuim.24 Als de schuldeiser uitstel van betaling verleent door een afbetalingsregeling te treffen waarbij de schuldenaar in termijnen betaalt, impliceert dit de toestemming om de schuld tevens in gedeelten te voldoen.

De schuld van de schuldenaar kan overgaan op een derde, indien deze haar van de schuldenaar overneemt. De schuldoverneming heeft pas werking jegens de schuldeiser, indien deze zijn toestemming geeft nadat partijen hem van de overneming kennis hebben gegeven (art. 6:155 BW). Hij kan zijn toestemming bij voorbaat geven (art. 6:156 lid 1 BW). Door de schuldoverneming gaan onder meer een derdenpand en derdenhypotheek, alsmede de rechten uit borgtocht teniet, tenzij de pand- of hypotheekgever of borg tevoren in handhaving heeft ingestemd (art. 6:157 lid 2 BW). Door contractsoverneming kan ook de schuldenaar worden vervangen. De wederpartij bij de overeenkomst (de schuldeiser) dient aan de contractsoverneming zijn medewerking te verlenen (art. 6:159 BW). Op grond van art. 6:159 lid 3 BW zijn art. 6:156 BW en art. 6:157 lid 2 en 3 BW van overeenkomstige toepassing.25