2.5 Het herstel van fouten door de betaling van gewetensgeld

In het nadeel van de belastingadministratie gemaakte fouten in de winstberekening van jaren waarvoor een definitieve aanslag onherroepelijk vaststaat, kunnen in beginsel worden hersteld door het opleggen van een navorderingsaanslag. Uit paragraaf 2.4 blijkt echter, dat het foutenherstel op deze wijze – door de beperkte navorderingstermijn en de eis dat sprake dient te zijn van een ‘nieuw feit’ – niet altijd kan plaatsvinden. De belastingplichtige kan evenwel toestaan dat hem – hoewel niet aan de criteria voor navordering is voldaan – ter zake van de gemaakte fouten een navorderingsaanslag wordt opgelegd1. De als gevolg van de gemaakte fouten te weinig geheven belasting wordt op deze wijze alsnog door hem voldaan2.

De mogelijkheid de te weinig betaalde belasting alsnog vrijwillig te betalen, en daarmee de gemaakte fouten te herstellen, komt in de jurisprudentie over de foutenleer op diverse plaatsen terug. In dit kader wordt in HR 22 oktober 1952, B. 9293, gesproken over de betaling van gewetensgeld. Deze terminologie wordt ook gehanteerd in bijvoorbeeld HR 23 november 1966, BNB 1967/35, en HR 6 maart 1968, BNB 1968/103. De Hoge Raad constateert in zijn arrest van 9 maart 1955, BNB 1955/162, inzake de verbetering van een fout, dat geen mogelijkheid tot navordering meer bestaat en belanghebbende op geen enkele wijze heeft doen blijken van bereidheid tot vrijwillige betaling van het bedrag, dat aan belasting had moeten zijn geheven. In HR 14 oktober 1987, BNB 1988/433, wordt overwogen:

Deze verschillen in terminologie hebben naar mijn mening geen materiële betekenis4. Hofstra/Van Raad (blz. 261) merken overigens op dat zowel het geweten als de vrijwilligheid bij deze betalingen meestal slechts een bescheiden rol spelen. Veelal gaat het om door de inspecteur ontdekte onjuistheden, die hetzij onder de dreiging van een mogelijke strafvervolging of van op te leggen verhogingen, hetzij in het kader van een op een aantal jaren betrekking hebbend compromis, aldus worden gecorrigeerd.

De betaling van gewetensgeld5 kan uitkomst bieden om fouten in de winstberekening – welke ertoe hebben geleid dat de aanslag tot een te laag bedrag is vastgesteld – met medewerking van de belastingplichtige te herstellen. De zwakte van deze herstelmethode is onmiskenbaar gelegen in de noodzakelijke medewerking van de belastingplichtige; deze zal niet altijd bereid zijn tot betaling van gewetensgeld. Bovendien kan het berekenen van het bedrag dat als gewetensgeld ter zake van het foutenherstel zou moeten worden betaald tot complicaties leiden. Deze complicaties doen zich met name voor indien de fouten in een ver verleden zijn gemaakt, hun doorwerking vinden in meerdere jaren en over deze jaren nog slechts summier gegevens voor handen zijn.