8.5 Conclusie

Verbetering van de kwaliteit van de wettelijke controle is een van de belangrijkste doelen van kwaliteitsbevorderende wet- en regelgeving voor accountantsorganisaties. Zijn de in Nederland ingevoerde kwaliteitsbevorderende maatregelen voor accountants en accountantsorganisaties effectief? OOB’s hebben inmiddels vier boekjaren een uitgebreide accountantsverklaring in hun jaarlijkse financiële verslaggeving moeten opnemen. Voor gebruikers van de jaarrekening is daardoor meer informatie publiekelijk beschikbaar gekomen over de wijze waarop de accountant zijn controlewerkzaamheden uitvoert. Het overgrote deel van de accountantsverklaringen bij de jaarrekening van OOB’s over de boekjaren 2014 tot en met 2017, is ondertekend door een accountant die werkzaam is bij een Big-4 accountantsorganisaties. Bij de wettelijke controles bij verzekeraars is een voorzichtige toename van overige OOB-accountantsorganisaties zichtbaar. De (verwachte) uitbreiding van het OOB-begrip zal in Nederland mogelijk bijdragen aan een verdere toestroom van overige OOB-accountantsorganisaties op de markt voor wettelijke controles van OOB’s. Uit de in de accountantsverklaringen opgenomen materialiteitsgegevens blijkt voor beursvennootschappen een afnemend gemiddelde van de materialiteit en een lagere materialiteit na roulatie van de accountant en/of accountantsorganisatie over tijd. Bij de overige OOB’s volgt een minder eenduidig beeld uit de beoordeling van de materialiteitsgegevens uit de accountantsverklaringen, mogelijk mede door de geringe hoeveelheid waarnemingen. De bevindingen bij de beursvennootschappen bevatten een voorzichtige indicatie dat de diepgang van de controlewerkzaamheden bij de in het onderzoek betrokken beursvennootschappen gedurende de onderzoeksperiode is toegenomen. Dit is eveneens een voorzichtige aanwijzing dat de invoering van deze kwaliteitsbevorderende maatregel (positief) effect heeft.

Met de uitbreiding van de accountantsverklaring werd door wet- en regelgever beoogd het inzicht in de controlewerkzaamheden en de kwaliteit ervan te bevorderen om het vertrouwen van de gebruiker van de jaarrekening in de accountant te verstevigen. Als gevolg van de uitbreiding van de accountantsverklaring is meer informatie over de controlewerkzaamheden beschikbaar gekomen. Dit onderzoek vormt daarvan het bewijs, immers zonder de uitbreiding van de accountantsverklaring waren materialiteitsgegevens niet publiek toegankelijk geweest en had dit onderzoek niet uitgevoerd kunnen worden.

In het conceptueel model van de verwachtingskloof is het idee dat de aanvullende communicatie door de accountant in de accountantsverklaring ertoe leidt dat de verwachtingen van gebruikers van de jaarrekening over de controle (meer) in lijn komen te liggen met wat op grond van wet- en regelgeving van de accountant verwacht mag worden. Mogelijk heeft transparantie over de gehanteerde materialiteit bijgedragen aan lagere materialiteit bij beursvennootschappen in boekjaar 2017 ten opzichte van boekjaar 2014. De controles zijn mogelijk nauwkeuriger zijn geworden. De gebruiker van de jaarrekening is niet in staat te bepalen of de kwaliteit van de accountantsverklaring overeenkomt met de kwaliteit die hij op grond van de wet mag verwachten. De controlewerkzaamheden en accountantsverklaring zijn daardoor te kwalificeren als ‘vertrouwensgoed’. Om de kwaliteit in te kunnen schatten, moet de gebruiker van de jaarrekening dus gebruik maken van publiek beschikbare bronnen. Met de uitbreiding van de accountantsverklaring heeft de accountant een handvat gekregen om meer informatie over de controlewerkzaamheden aan de gebruiker van de jaarrekening te verstrekken. Door het verstrekken van de informatie draagt de accountant mogelijk bij aan verkleining van de verwachtingskloof.

De toegenomen transparantie over de controlewerkzaamheden in de accountantsverklaring en de uit de materialiteitsgegevens voortvloeiende indicatie dat de kwaliteit van de controlewerkzaamheden bij beursvennootschappen de afgelopen boekjaren is toegenomen lijken echter (nog) niet te leiden tot een (evenredige) groei van het maatschappelijk vertrouwen in de (kwaliteit van de) controlewerkzaamheden in de praktijk. De toelichting op de door de accountant gehanteerde materialiteit bij de controlewerkzaamheden is in de meeste gevallen meer een gestandaardiseerde beschrijving van, dan een (onderneming)specifieke toelichting op de keuze voor de door de accountant gehanteerde materialiteit. Voorts wordt er in de in dit onderzoek betrokken accountantsverklaringen door de accountant slechts in beperkte zin een koppeling met het voorgaande boekjaar gemaakt. Dit is op grond van wet- en regelgeving ook niet verplicht. Een verwijzing naar het voorgaande boekjaar draagt in mijn optiek echter wel bij aan het inzicht in de controlewerkzaamheden. Het toevoegen van informatie aan de accountantsverklaring dient echter weloverwogen te gebeuren, meer informatie kan voor de gebruiker van de jaarrekening namelijk ook vertroebelend in plaats van verhelderend werken. Tegelijk werkt het gebruik van standaardformuleringen in de accountantsverklaring eveneens belemmerend voor de beoogde vergroting van het inzicht in de controlewerkzaamheden. Berichtgeving in de media, publicatie van onderzoeksrapportages door de toezichthouder en juridische procedures beïnvloeden het beeld dat de gebruiker heeft van accountants. Tevens bestaat er praktijk een spanningsveld tussen de informatie die de accountant in de accountantsverklaring verstrekt en de aansprakelijkheidsrisico’s die hij daarvoor loopt. Tegen deze maatschappelijke achtergrond is het begrijpelijk dat de toelichting die door de accountant in de accountantsverklaring op de controlewerkzaamheden wordt gegeven weinig ondernemingspecifiek, bondig en gestandaardiseerd is. Inzicht in en begrip van de controlewerkzaamheden is echter, mede vanwege de aard van de controlewerkzaamheden, voor de gebruiker van de jaarrekening van belang. De waarde van de accountantsverklaring kan voor de gebruiker van de jaarrekening in mijn optiek dan ook (verder) verhoogd worden door een (meer) op de vennootschap toegespitste accountantsverklaring. Wel moet gewaakt moet worden dat het doel van de kwaliteitsbevorderende maatregelen niet uit het oog verloren wordt. Het doel is niet enkel toename van transparantie over controlewerkzaamheden, maar ook bevordering van de kwaliteit van de controlewerkzaamheden zodat de gebruiker van de jaarrekening gerechtvaardigd kan vertrouwen.