V.3.1 Everyone

Een eerste beperking op het toepassingsbereik betreft de persoon van de klager.1 Onder het IVBPR kunnen in beginsel alleen natuurlijke personen klagen over schending van hun mensenrechten. Op rechtspersonen is het IVBPR niet van toepassing.2 Wel kan een natuurlijke persoon klagen over schending van één van zijn rechten als gevolg van door de staat aan een juridische entiteit opgelegde beperkingen.3

De benadering van het EHRM is tegengesteld. Op grond van artikel 34 EVRM kunnen naast natuurlijke personen ook – private4 – organisaties en groepen personen klagen over schending van het verdrag. Wel kan het rechtspersoonlijke karakter van de klager van invloed zijn op de inhoudelijke beoordeling van de klacht. Zo zijn sommige rechten zozeer verknocht met het menszijn, dat een beroep daarop door een rechtspersoon zich moeilijk laat denken.5 Het type organisatie kan daarbij bovendien van belang zijn.6 Hoewel men een boom kan opzetten over de mate waarin voor de onschuldpresumptie fundamentele begrippen als schuld en straf een hoogstpersoonlijk karakter hebben,7 heeft dat voor het EHRM geen doorslaggevende betekenis. Voor zover het de strafrechtelijke poot van artikel 6 EVRM betreft, komt aan het onderscheid tussen natuurlijke en rechtspersonen geen principiële betekenis toe. Een verdachte onderneming komt het recht op een eerlijk strafproces op dezelfde wijze toe als een natuurlijk persoon.8 Dat ook meer in het bijzonder over schending van het onschuldvermoeden door rechtspersonen kan worden geklaagd, nam het Hof expliciet aan in Aannemersbedrijf Gebroeders Van Leeuwen BV/Nederland.9 Nadien heeft het EHRM klachten van rechtspersonen over schending van de onschuldpresumptie meermaals inhoudelijk beoordeeld zonder te wijzen op het type klager.10

In artikel 2 van de richtlijn zijn rechtspersonen desondanks van toepasselijkheid uitgezonderd. Blijkens de voorafgaande overwegingen erkent de richtlijn daarmee “the different needs and levels of protection of certain aspects of the presumption of innocence as regards natural and legal persons”.11 Die beperking is opvallend, aangezien artikel 6 EVRM op rechtspersonen als gezegd wel van toepassing is. Ook het Hv strekt zich over rechtspersonen uit.12 Het EP had de werkingssfeer van de richtlijn dienovereenkomstig willen verruimen.13 De EC en de Raad achtten dit evenwel prematuur. Zij wensten niet voorop te lopen in dit volgens hen nog onbesliste debat. Blijkens de in het Groenboek en het voorstel voor een richtlijn door de EC aangehaalde rechtspraak, hadden zij vooral het oog op de grote mate waarin het HvJ het toelaatbaar acht om van overtreding van mededingingsregels verdachte ondernemingen te verplichten zichzelf incriminerende informatie te verstrekken.14 Dat betreft derhalve de toepassing van het zwijgrecht en nemo-teneturbeginsel op rechtspersonen. Zie ik het goed, dan zijn in de EHRM-rechtspraak over die beginselen geen aanknopingspunten te vinden voor afwijking van het uitgangspunt dat de procedurele rechten van artikel 6 EVRM op verdachte rechtspersonen van overeenkomstige toepassing zijn.15 Aan het verschil tussen natuurlijke en rechtspersonen refereerde het HvJ ook alleen expliciet in 1989, nog voor het EHRM het zwijgrecht en nemo-teneturbeginsel in Funke/ Frankrijk als geïmpliceerd onderdeel van artikel 6 EVRM aanvaardde.16 Het lijkt er dan ook op dat het HvJ het recht op een eerlijk proces ook op rechtspersonen toepasselijk acht,17 zodat de opstellers van de richtlijn controverse hebben willen vermijden over een inmiddels ook in het EU-recht reeds beslist punt.