2.2 Taal en recht

Taalgebruik komt in de wet groot gewicht toe. De wet moet immers begrijpelijk zijn om nageleefd te kunnen worden. Een wet die niet duidelijk, helder en precies is verwoord, is nutteloos. De praktijk leert echter dat niet alle wetten probleemloos te begrijpen zijn voor de burger. De wet buigt zich immers over uiteenlopende, vaak complexe onderwerpen en dat brengt mee dat het taalgebruik niet altijd overzichtelijk en duidelijk is. Juridische kennis is dan ook vaak noodzakelijk voor het begrijpen van de wet. Zo bezien kan de taal van het recht worden beschouwd als een taal op zichzelf.1

Ook in de rechtspraak is taal het belangrijkste communicatiemiddel, zowel voor de partijen onderling als voor het kenbaar maken van het rechterlijk oordeel naar buiten toe. De rechter gebruikt de taal om de wet te interpreteren en te motiveren hoe hij tot zijn beslissing is gekomen. Hij moet hierbij altijd bewust zijn van een zorgvuldig taalgebruik: de beslissing moet duidelijk en begrijpelijk geformuleerd zijn en mag geen tegenstrijdigheden bevatten. Deze kunnen immers ten koste gaan van de legitimiteit van de beslissing. Ook bij het kunnen begrijpen van een rechterlijke beslissing komt kennis van de ‘juridische taal’ van pas.2

Kortom, alle recht is in taal geformuleerd.3 Taal en recht zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Recht is een verschijnsel dat zonder taalgebruik nauwelijks voorstelbaar is omdat wetten en rechterlijke beslissingen in een taal zijn geformuleerd. Processen van rechtsvorming en rechtstoepassing kunnen worden gezien als processen van informatieverwerking waarin de taal het communicatiemiddel is.4 Recht is een talige activiteit die door het aanwenden van een eigen begrippenapparaat de wereld ordent.5 In dit begrippenapparaat geldt dat (i) de betekenis van woorden vaak zodanig discursief is bepaald dat de taalgebruiker ze alleen maar kan gebruiken in de betekenis die zij hebben6 en (ii) onze hedendaagse rechtscultuur sterk gebonden is aan geschreven en dus bedachte en gerationaliseerde vormen,7 hetgeen noopt tot een consequent gebruik van taal.8 De taal in het recht is als het ware een institutionele taal met een specifiek begrippenapparaat en specifieke procedures.9 Dit betekent dat wij juristen denken en spreken in die institutionele beroepstaal. Dat taalgebruik is medebepalend voor de wijze waarop wij de juridische wereld zien.10 Wie het wezen van een (juridisch) begrip wil doorgronden, moet overigens ook kijken hoe dit begrip in de betrokken taalgemeenschap gebruikt wordt.11 Fleuren schreef recentelijk:

Taal en terminologie hebben dus niet een doel op zich, maar – zeker in het recht – als doel de werkelijkheid te ordenen en betekenis te geven. De taal is het communicatiemiddel, het instrument om duidelijk te maken wat men van elkaar mag verwachten. In het recht, dat wordt geuit in taal, ligt als het ware de systematiek van de samenleving vast.13 De wet heeft dus geen betekenis en geen functie zonder taal, omdat de wet in taal kenbaar is gemaakt. Rechterlijke beslissingen zijn gebaseerd op een interpretatie van die taal en zijn zelf ook weer kenbaar gemaakt door taal. Om deze rechterlijke beslissingen af te dwingen, zal de deurwaarder de taal van de beslissing weer dienen uit te leggen, enzovoort.

De keuze voor een bepaalde term door de rechter (in dit proefschrift: de term ‘ernstig verwijt’) kan dus niet los worden gezien van de betekenis en de functie die deze term in de taalgemeenschap al dan niet heeft en had. Wat betekent die term? Waarom gebruikt de rechter die term? Is het gebruik van die term taalkundig te rechtvaardigen in het licht van de betekenis die deze heeft in de institutionele taal van het recht (mede bezien in het licht van de in de rechtswetenschap omschreven interpretatiemethoden die in de volgende paragrafen worden omschreven) en in de betekenis die daaraan in de maatschappij wordt gegeven?14 Terwijl in dit verband op de wetgever de verantwoordelijkheid rust (taalkundig) duidelijke wetten te maken om zo onduidelijkheid over interpretatie zo veel mogelijk te voorkomen, dient de rechter zich bij het proces van rechtsvinding in beginsel te houden aan de letterlijke woorden van de wettekst. Afwijking van deze woorden is slechts bij uitzondering toegelaten. Andere dan taalkundige overwegingen die bij rechtsvinding een rol kunnen spelen zullen van uitzonderlijke kracht moeten zijn, willen zij een ondubbelzinnige taalkundige betekenis opzij kunnen zetten. Deze kracht van de woorden wordt gerechtvaardigd door de rechtszekerheid. In de conclusie van A-G Langemeijer bij HR 11 november 196015 wordt dat als volgt toegelicht:16

Het betoog van Langemeijer onderstreept dat taal en rechtswetenschap onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. Uitgangspunt is dat de rechter zich aan de woorden van de wet dient te houden en tot een rechterlijke beslissing dient te komen door een strikte toepassing van de wet middels het syllogisme (zie par. 2.3.2 hierna). Dat is ook logisch: nu recht zich uit in taal, zal taalgebruik van de rechter, dat afwijkt van taalgebruik van de wetgever, in (zeer) strikte zin kunnen worden gezien als een inbreuk op de trias politica (zie par. 2.3.2 hierna). Dat is natuurlijk niet altijd het geval. Als de rechter toch afwijkt van de letterlijke bewoordingen van de wettekst, kunnen daar verschillende in de rechtswetenschap omschreven interpretatie- en redeneermethoden (zie hierna par. 2.4 e.v.) aan ten grondslag liggen, zonder dat daarmee derhalve steeds een inbreuk wordt gemaakt op de trias politica.

Ook bij het toepassen van voornoemde interpretatie- en redeneermethoden, waar de rechter zich bijvoorbeeld kan baseren op de wets- en rechtsgeschiedenis of op jurisprudentie waarin reeds eerder op een bepaald onderwerp of een bepaalde term is ingegaan, dient de rechter het belang van de institutionele taal van het recht uiteraard in het oog te houden. Simpel gezegd: als de rechter en de juridische taalgemeenschap steeds de term ‘blauw’ hebben gebruikt voor een specifieke rechtstoestand, zal het tot verwarring leiden als de rechter dezelfde term plots gaat gebruiken voor een andere rechtstoestand, die in de taalgemeenschap bijvoorbeeld eerder als ‘rood’ werd gezien. Daarnaast geldt dat als de wetgever aan een bepaalde rechtstoestand het juridische begrip ‘rood’ heeft gekoppeld, het niet aan de rechter is aan die rechtstoestand het begrip ‘blauw’ te koppelen. Als uitgangspunt geldt immers dat de rechter in beginsel niet de vrijheid heeft van de wet af te wijken en de verplichting heeft de wet toe te passen. De rechter dient het recht ‘te vinden’ en niet ‘uit te vinden’, dat is in beginsel namelijk aan de wetgever voorbehouden. Nu het recht zich uit in taal, is daarmee onlosmakelijk verbonden dat de rechter zich zo veel mogelijk aan de taal van de wet dient te houden.