21 Belang als voorwaarde voor ontvankelijkheid

Hoewel het voor toewijzing van de vordering volgens Scheltema dus niet nodig is om aan te knopen bij het belangvereiste, merkt Scheltema wel op dat uit de rechtspraak vanaf het begin van de twintigste eeuw lijkt te volgen dat een gevorderde verklaring voor recht slechts kan worden toegewezen als de eiser daarbij belang heeft. Scheltema verwijst ter onderbouwing van zijn stelling naar drie uitspraken.1 Naar mijn idee biedt HR 6 december 1918, NJ 1919, 137 geen steun voor zijn stelling. In dat arrest heeft de Hoge Raad slechts ten aanzien van de ontvankelijkheid van de eiser overwogen – onder verwijzing naar de conclusie van A-G Noyon – dat van een geschil geen sprake is zolang partijen alleen nog maar met elkaar van mening verschillen. Dat is niet hetzelfde als het verlangen dat de eiser belang heeft bij de vordering die strekt tot een verklaring voor recht. In het arrest van het hof Amsterdam en in het vonnis van de rechtbank Alkmaar waarnaar Scheltema ook verwijst, heeft het hof respectievelijk de rechtbank wel overwogen dat de eiser voldoende2 respectievelijk dadelijk3 belang moet hebben bij toewijzing van de vordering die strekt tot verklaring voor recht. De Hoge Raad heeft in 1939 voor het eerst overwogen dat de eiser belang moet hebben bij toewijzing van de vordering die ‘uitsluitend strekt om bij gewijsde te doen vaststellen wat omtrent een bepaalde rechtsverhouding rechtens is’.4 Die regel heeft de Hoge Raad naderhand in diverse arresten herhaald.5 Vanaf 1992 is in art. 3:303 BW opgenomen dat zonder voldoende belang niemand een rechtsvordering (dus ook niet de vordering die strekt tot verklaring voor recht) toekomt. De invulling van deze regel komt in het volgende hoofdstuk aan de orde.6

De hiervoor besproken rechtspraak ligt overigens ook ten grondslag aan de codificatie van de verklaring voor recht in art. 3:302 BW. De vereisten die uit dit artikel voortvloeien, komen eveneens in het volgende hoofdstuk aan de orde.7