2.3.2 De scheiding tussen leiding en kapitaal

In rechtsstelsels wereldwijd delen kapitaalvennootschappen een vijftal universele kenmerken:1

Relevant voor dit onderzoek is met name de scheiding van de kapitaalverschaffende functie en de leidinggevende functie zoals bedoeld onder (iv) hiervoor. De scheiding van kapitaal en leiding houdt verband met de allocatie van controle over de vennootschap. De leiding over de vennootschappen wordt gelegd bij een daartoe aangewezen orgaan (het bestuur) terwijl bepaalde meer fundamentele beslissingen worden genomen door de kapitaalverschaffers (de aandeelhouders), die daartoe van tijd tot tijd bij elkaar komen.

Dit verschijnsel van ‘delegated management’ biedt een aantal voordelen. De scheiding tussen kapitaal en leiding maakt het mogelijk om op efficiënte wijze het kapitaal van een grote groep partijen, met al dan niet wisselende samenstelling, te bundelen en aan te wenden voor één gezamenlijk doel, terwijl veel van de daarmee samenhangende coördinatieproblemen en -kosten kunnen worden vermeden.3 Door de leiding te leggen bij een toegewijd bestuur, wordt immers voorkomen dat de aandeelhouders telkens dienen te beslissen over betrekkelijk kleine aangelegenheden. Dit maakt het mogelijk om op korte termijn beslissingen te nemen, omdat de aandeelhouders niet telkens bijeen hoeven te komen en zich dienen te verdiepen in uiteenlopende zaken. Ook maakt dit het mogelijk voor het bestuur om zich volledig te richten op zijn leidinggevende taak, terwijl de kapitaalverschaffers meer afstand kunnen nemen van de vennootschap en in verschillende vennootschappen kunnen investeren. Hierdoor is sprake van concentratie van kennis, omdat de leiding beschikt over alle kennis en informatie over de vennootschap, en wordt het mogelijk gemaakt om gespecialiseerde managers aan te stellen. Anders gezegd, de aandeelhouders hoeven niet zelf te beschikken over de expertise die nodig is om de onderneming te leiden noch hoeven zij kennis te nemen van alle informatie die in dat verband relevant is. Door deze specialisatie goed te benutten, wordt gewaarborgd dat beslissingen worden genomen door hen die over de meeste relevante informatie en expertise ter zake beschikken.4 Op die manier wordt efficiënt bestuur mogelijk gemaakt en kunnen investeerders kapitaal verschaffen aan verschillende, uiteenlopende ondernemingen.

Uit deze specialisatie volgt een inherente informatieasymmetrie.5 Het bestuur zal uit hoofde van zijn functie en specialisatie een informatievoorsprong hebben op de aandeelhouders. Ook volgt hieruit een mate van bestuursautonomie: er zijn bepaalde onderwerpen die behoren tot het domein van het bestuur, maar niet tot dat van de aandeelhouders.

Voor een optimaal functioneren van de vennootschap zal steeds een balans moeten worden gevonden in de functiescheiding.6 Een te vergaande bestuursautonomie kan misbruik in de hand werken, omdat bestuurders geneigd kunnen zijn hun eigen belangen voorop te plaatsen en de aandeelhouders daarop – mede gezien de informatieasymmetrie – geen effectief toezicht kunnen houden en niet of niet tijdig zullen ingrijpen. Een te beperkte bestuursautonomie – of, anders gezegd, een te grote zeggenschap van de aandeelhouders – kan evenwel afbreuk doen aan de efficiëntie van het bestuur alsmede het innoverend vermogen en de langetermijninvesteringen van de vennootschap.7 Er bestaat kortom een spanningsveld tussen de ruimte die het bestuur dient te krijgen om de vennootschap goed en efficiënt te kunnen leiden en anderzijds de middelen die aandeelhouders hebben om misstanden te voorkomen en verantwoording te bevorderen.8