4.5.6 Oneigenlijke vermenging

Na de vermenging zijn de onderlinge zaken niet meer te individualiseren. De vloeistoffen die in een tank zijn samengevoegd, vermengen zich dusdanig dat ze niet meer uit elkaar te halen zijn. Als verschillende hoeveelheden zand of graan zich met elkaar vermengen, dan blijven de afzonderlijke zand- of graankorrels wel bestaan. De korrels zijn afzonderlijk niet meer door de eigenaar te individualiseren. Daarnaast vertegenwoordigen ze slechts gezamenlijk, niet afzonderlijk, een economisch belang, waardoor ze tezamen één zaak vormen.1

Anders is de situatie waarin afzonderlijke zaken wél individualiseerbaar zijn, maar waarin de rechthebbende niet kan bewijzen op welke zaak hij een recht heeft. Denk aan tien identieke platen of knikkers, die aan verschillende eigenaren toebehoren. Hét arrest in deze kwestie is Teixeira de Mattos.2 De bank (Teixeira) had vier certificaten in bewaring gekregen van twee bewaargevers (Mulder en Peijnenburg). De bank had van deze certificaten niet de identificerende nummers genoteerd. Toen de bank failliet ging, lagen nog steeds vier certificaten in de kluis van de bank. De revindicaties van de bewaargevers strandden echter, aangezien de certificaten deel uitmaakten van de steeds wisselende algemene effectenvoorraad van de bank. De bewaargevers konden hierdoor niet aantonen dat de certificaten die in de kluis lagen van hen waren.

Het onderscheid tussen deze vorm van “oneigenlijke” vermenging en (eigenlijke) vermenging is subtiel. In het ene geval, waarin een hoeveelheid graan van de een met een hoeveelheid graan van de ander wordt vermengd, ontstaat mede-eigendom. In het andere geval, waarin certificaten met elkaar worden “vermengd”, kan de oorspronkelijke eigenaar slechts met succes een verbintenisrechtelijke actie instellen. Dit komt wellicht onrechtvaardig over, aangezien beide gevallen op elkaar lijken. Het verschil tussen de twee gevallen is, dat de certificaten nimmer als één gezamenlijke zaak zijn aan te merken. Ze behouden hun zelfstandigheid en worden afzonderlijk verhandeld. De eigenaar moet per certificaat bewijzen dat het van hem is en juist dát kan hij niet. Hij kan zijn recht, dat nog wel bestaat, niet geldend maken.3 Hetzelfde geldt voor een beperkt gerechtigde. Vandaar dat de bezitter op grond van art. 3:109 jo 3:119 BW vermoed wordt eigenaar te zijn.4 Deze bewijsnood is bij vermenging afwezig.5 De eigenaar van de graankorrels moet aantonen dat zijn korrels zijn vermengd met andere graankorrels, maar hij hoeft niet te bewijzen welke korrels vóór de vermenging van hem waren.6 De samengevoegde graankorrels worden gezien als één zaak, mits de graankorrels gezamenlijk een afgebakende, individualiseerbare hoeveelheid vormen. Een afzonderlijke korrel is (economisch) niet belangrijk. De grens tussen vermenging en oneigenlijke vermenging is dus te trekken tussen samengevoegde zaken die afzonderlijk worden verhandeld (oneigenlijke vermenging) en samengevoegde zaken die niet afzonderlijk, maar per maat, getal of gewicht worden verhandeld (vermenging).7 Op de regels omtrent oneigenlijke vermenging bestaat kritiek.8 In de literatuur wordt geopperd om de voorschriften van de vermenging eveneens op de oneigenlijke vermenging van toepassing te laten verklaren. Op deze discussie wordt hier niet verder ingegaan. Dit onderzoek richt zich weliswaar op continuïteit van zakelijke rechten, maar slechts in die gevallen waarin zaken door verbinding of vermenging gezamenlijk één zaak vormen. Dat is bij oneigenlijke vermenging niet het geval.9