HR, 07-08-2026, nr. 24/03206

In het beroepschrift in cassatie zet belanghebbende uiteen waarom naar zijn mening het woonplaatsbegrip aan herijking toe is. Bij pleidooi heeft de advocaat van belanghebbende dit standpunt – samen met motiveringsklachten over de betekenis van de RSU’s – aangeduid als de meest principiële kwestie van het cassatieberoep. Dit raakt volgens belanghebbende de rechtspraktijk in brede zin, omdat waar iemand woont vooraf niet meer met (enige) zekerheid te beantwoorden valt. De norm is daarmee onvoldoende precies en voorzienbaar geworden, aldus belanghebbende. In dit hoofdstuk ga ik nader in op die kwestie.

In art. 4(1) AWR is bepaald dat “waar iemand woont en waar een lichaam gevestigd is, naar de omstandigheden [wordt] beoordeeld”.

Dit is, zo vermoed ik, een van de weinige fiscale bepalingen die al minstens5.ruim 130 jaar in min of meer ongewijzigde vorm bestaat. In art. 1 van de Wet op de Vermogensbelasting 1892 en art. 1(5) van de Wet op de Bedrijfsbelasting 1893 stond al dat “of en waar iemand binnen het Rijk woont of gevestigd is, naar de omstandigheden [wordt] beoordeeld”. De memorie van antwoord bij het voorstel dat leidde tot de Wet op de Vermogensbelasting 1892 vermeldt hierover:6.7.

“Het begrip “domicilie” zooals dat in het Burgerlijk Wetboek is omschreven, is in deze wet niet gebracht; terecht is afgeleid uit de bijvoeging “of iemand binnen het Rijk woont, wordt naar de omstandigheden beoordeeld”, (welke zinsnede nu luidt: of en waar enz.) dat het wonen als een feitelijk, niet als een rechtsbegrip is genomen. (...)

De belastingplichtigheid is dus afhankelijk gesteld van het feit van het wonen. Dat dit bewezen kan worden door verschillende omstandigheden ligt voor de hand, maar evenzeer dat die omstandigheden in eene wet bezwaarlijk zijn op te sommen. Bovendien staat het vast dat het feitelijk wonen wordt bepaald door het gewoon verblijf, zoodat tijdelijk verblijf buiten het Rijk niet van den belastingplicht ontslaat.”

A-G Overgaauw heeft in een algemene bijlage bij zijn conclusie van 22 december 20058.parlementaire geschiedenis behorend bij art. 4 AWR uitvoerig weergegeven. Uit die parlementaire geschiedenis blijkt dat over een verdere invulling van het woonplaatsbegrip is gedebatteerd, maar dat dat de wetgever daar uiteindelijk van heeft afgezien. Enkele parlementsleden stelden zo’n verdere invulling voor, vooral omdat naar hun opvatting die open norm onvoldoende rechtszekerheid biedt. De regering gaf aan dat verdere invulling weinig zou opleveren, omdat het nou eenmaal inherent is aan casus-afhankelijke, feitelijke oordelen dat die niet in een algemeen kader zijn te gieten. Het viel volgens de staatssecretaris van Financiën te betwijfelen of dat wezenlijk zou bijdragen aan de rechtszekerheid. Voorts kwam de vraag op hoe zo’n ingrijpende wijziging kon worden gemotiveerd, nu het fiscale recht al ‘sinds jaar en dag’ met het woonplaatsbegrip heeft geopereerd, dit over het algemeen ook goed functioneert en het ‘buitenland het niet anders doet dan wij’. Van de geopperde nadere invulling is het niet gekomen. Hieruit volgt dat de wetgever de mogelijkheid van een nadere invulling van het woonplaatsbegrip onder ogen heeft gezien, de voor- en nadelen ervan heeft afgewogen, en tot de slotsom is gekomen dat die nadere invulling niet gewenst is:

“2.1.3. Art. 4, eerste lid, AWR bevat een zogenaamde 'open' definitie: '... naar de omstandigheden beoordeeld.' Een nadere uitlegging van het begrip 'woonplaats' ontbreekt in de AWR. Enkele leden van de Tweede Kamer stelden bij de totstandkoming van die Wet de vraag of (Voorlopig verslag, Kamerstukken II 1955/56, nr. 4080, blz. 3 (Wet van 2 juli 1959, houdende regelen, welke aan een aantal rijksbelastingen gemeen zijn (Algemene wet inzake rijksbelastingen)):

"(...) van de gelegenheid van invoering van deze wet geen gebruik zou kunnen worden gemaakt om de hoofdlijnen van de bestaande, zeer omvangrijke en onoverzichtelijke jurisprudentie met betrekking tot de woonplaats in een wettelijke definitie samen te vatten. Dit zou o.a. het voordeel bieden, dat de beslissingen van raad tot raad minder uiteenlopen dan thans het geval is."

Het antwoord van de Staatssecretaris van Financiën luidde ontkennend (Memorie van antwoord, Kamerstukken II 1955/56, nr. 4080, nr. 5, blz. 5):

"(...) met betrekking tot de woonplaats zou dit weinig of geen resultaten kunnen opleveren, omdat de daarop betrekking hebbende jurisprudentie in de meeste gevallen slechts een beoordeling inhoudt van de feitelijke omstandigheden, welke in elk concreet geval de woonplaats bepalen. Het zijn verschillen in de waardering van de feiten door de onderscheiden raden van beroep, die de beslissingen inzake de woonplaats inderdaad van raad tot raad nogal eens doen uiteenlopen."

Lees voorts het verslag van het mondeling overleg tevens eindverslag, Kamerstukken II 1957/58, 4080, nr. 7, blz. 6:

"8. Artikel 4, lid 1.

Uit Memorie van Antwoord blijkt, dat, ook al zijn de feitelijke omstandigheden in twee gevallen gelijk, toch het rechterlijk oordeel tot verschillende conclusies kan komen. Men bleef dit onbevredigend achten."

En het amendement van de heer Van de Wetering c.s., Kamerstukken II 1957/58, 4080, nr. 37,

blz. 869:

"De geachte afgevaardigde de heer Van de Wetering heeft uitvoerig gesproken over het woonplaatsbegrip, zoals dit is vervat in artikel 4 van het wetsontwerp. Hij heeft gevraagd, de bestaande jurisprudentie op dit punt in de wettekst te codificeren, en heeft voorts bepleit om aan te sluiten bij het woonplaatsbegrip van het BW.

Wat de vraag van de geachte afgevaardigde betreft, merk ik op, dat een codificatie, zoals die door de geachte afgevaardigde is gevraagd, enerzijds niet nodig is en anderzijds niet mogelijk. Niet nodig is zij, omdat de bestaande jurisprudentie bevredigend is, terwijl het door de geachte afgevaardigde genoemde bezwaar, dat de 5 verschillende gerechtshoven bij gelijke omstandigheden tot een verschillende conclusie kunnen komen, nu eenmaal eigen is aan alle waarderingsoordelen over feitelijke omstandigheden. Dergelijke verschillende conclusies doen zich echter in feite niet of slechts in een zeer gering aantal twijfelgevallen voor. Onmogelijk is het om de hoofdlijnen van de jurisprudentie in een wettelijke definitie samen te vatten, omdat de jurisprudentie telkens slechts een beoordeling inhoudt van de feitelijke omstandigheden, die in een concreet geval de woonplaats bepalen. De aansluiting van het fiscale woonplaatsbegrip bij dat van het B.W. zou in de belangrijkste gevallen geen verschil maken, omdat zowel in het bestaande B.W. als in het ontwerp voor een nieuw B.W. - speciaal in dit laatste - de omstandigheden ook hun invloed doen gelden; ook daar kunnen verschillende rechters derhalve een verschillend feitelijk oordeel hebben in gelijke gevallen. Bovendien kan de afhankelijke woonplaats van het B.W. in het fiscale recht niet worden gevolgd. Ik geef een enkel voorbeeld. Een minderjarige woont volgens het B.W. en ook volgens het ontwerp voor een nieuw B.W. bij degene, die het ouderlijke gezag uitoefent; zou men dit ook voor de belastingheffing aanvaarden, dan zou dit voor de loonbelasting o.a. tot gevolg hebben, dat in sommige gevallen loonbelasting zou worden geheven waar dit mogelijk is, doordat het kind in feite in het buitenland woont, doch niettemin hier zijn afhankelijke woonplaats heeft. Het zou dan bij de hantering van dat woonplaatsbegrip hier te lande in de belasting moeten vallen, hetgeen helemaal verkeerd zou zijn, want de belasting moet eventueel in het andere land worden geheven. Overigens vraag ik mij af, op welke grond nu plotseling een zo ingrijpende verandering van dat systeem zou kunnen worden gemotiveerd. Het fiscale recht heeft sinds jaar en dag met het woonplaatsbegrip geopereerd, dat in het wetsontwerp is neergelegd. Het wetsontwerp geeft dus niets nieuws, doch slechts een handhaving van een bestaande regeling, die ook in de literatuur algemeen juist wordt geacht, terwijl het buitenland het, in het algemeen gesproken, niet anders doet dan wij."

De behandeling begrotingshoofdstuk Financiën (I), Woonplaatsbegrip, Kamerstukken II 1967/68, nr. 9300, IX B, blz. H 46 en H 47:

De heer de Koning (V.V.D.):

"(...)

Ik ben niet erg gelukkig over de ontwikkeling van de jurisprudentie inzake het woonplaatsbegrip in een aantal wetten, de Algemene wet inzake rijksbelastingen, de Wet op de inkomstenbelasting 1964, alsmede in sociale verzekeringswetten. Die jurisprudentie heeft enerzijds een zeer casuïstisch karakter, wat de rechtsonzekerheid bevordert, en anderzijds heeft de jurisprudentie de neiging on zich te ontwikkelen in de richting van een heffing volgens de nationaliteit. (...)"

Staatssecretaris Grapperhaus:

"(...) Waar men woont, wordt in Nederland bepaald naar de omstandigheden. Nu zegt de g.a.: Er is hier een zo casuïstische jurisprudentie over, dat het voor mij de vraag is, of men nog wel kan spreken van rechtszekerheid in dit opzicht. In de eerste plaats kan men daarop opmerken, dat er een uitgebreide jurisprudentie is, zodat in het verleden al een groot aantal vragen is beantwoord. In de tweede plaats kan men zeggen, dat voor de rechter altijd de grensgevallen komen. Dat bij de formulering, zoals de wet die geeft, een bepaalde mate van rechtsonzekerheid ontstaat, is nu eenmaal niet te vermijden.

Wordt deze rechtsonzekerheid weggenomen, wanneer wij de suggestie van de g.a. overnemen? Ik moet dit bepaald betwijfelen. De omschrijving 'het middelpunt van zijn persoonlijke en economische betrekkingen' is toch even vaag als de omschrijving 'naar de omstandigheden'. Ik vraag mij af, of wij met een omschrijving zoals voorgesteld door de g.a. een wezenlijke bijdrage aan de rechtszekerheid geven.

Wat betreft de door de g.a. genoemde jurisprudentie, ik ken beide gevallen. In het ene geval (HR 17 februari 1965) betrof het een piloot, die bij een Panamese luchtvaartmaatschappij in dienst was getreden en die zich uit het bevolkingsregister had laten uitschrijven. In het andere geval (Hof Amsterdam 12 mei 1965) betrof het een piloot, die aan de Philippine Airlines was uitgeleend voor een termijn van zes maanden, welke termijn enige malen was verlengd. De omstandigheden verschilden hier dus van elkaar. Ik meen, dat dit verschil doorslaggevend was voor de rechter om tot verschillende uitspraken te komen.

De belastingdienst heeft in 1958 een resolutie uitgevaardigd, waarin de vraag, waar men woont, in een aantal gevallen een duidelijke uitleg heeft gekregen. De criteria dat men een woning aanhoudt of dat men het gezin laat overkomen, zijn mede daarbij betrokken. Deze resolutie werkt in de praktijk erg goed. Indien er twijfel over mocht bestaan of door de door de g.a. geciteerde arresten een wijziging in het standpunt van de belastingdienst zou komen, dan wil ik bij dezen gaarne verklaren, dat dit in het geheel niet het geval is. Wij handhaven onverkort de desbetreffende resolutie."

Blijkens de bovenvermelde parlementaire geschiedenis is bij de totstandkoming van art. 4, eerste lid, AWR door de Staatssecretaris uitdrukkelijk afgezien van het vastleggen van een wettelijke definitie van het begrip "woonplaats". Dit geschiedde met als doorslaggevend argument, dat het '...onmogelijk is het om de hoofdlijnen van de jurisprudentie in een wettelijke definitie samen te vatten, omdat de jurisprudentie telkens slechts een beoordeling inhoudt van de feitelijke omstandigheden, die in een concreet geval de woonplaats bepalen.' Voor een nadere invulling van voornoemd begrip c.q. de 'omstandigheden' ex art. 4, eerste lid, AWR, moeten wij dan ook bij de jurisprudentie hieromtrent te rade gaan.”

Ook A-G Van Hilten kwam in haar conclusie van 31 maart 20119.aan de hand van de totstandkomingsgeschiedenis van de AWR tot de slotsom dat die open norm bewust zo is gekozen. Uit de jurisprudentie leidde zij af dat er door de feitenrechter allerlei factoren kunnen worden afgewogen teneinde te bepalen waar iemand woont in de zin van art. 4 AWR. Die afweging is feitelijk. In zoverre is de taak van de Hoge Raad bij dergelijke geschillen dan ook beperkt:

“5.4 Deze open norm is bewust gekozen, zo blijkt uit de wetsgeschiedenis. De wetgever achtte het niet mogelijk, noch wenselijk, om de stand van de (toenmalige) jurisprudentie samen te vatten in één wettelijke definitie. Ik citeer in dit verband uit de memorie van antwoord, Kamerstukken II 1955/56, 4080, nr. 5, blz. 5, lk:

"Artikel 4, lid 1. De vraag van enige leden, of van de gelegenheid van invoering van deze wet gebruik zou kunnen worden gemaakt om de hoofdlijnen van de bestaande jurisprudentie omtrent het begrip woonplaats in een wettelijke definitie samen te vatten, kan slechts in ontkennende zin worden beantwoord. Juist met betrekking tot de woonplaats zou dit weinig of geen resultaten kunnen opleveren, omdat de daarop betrekking hebbende jurisprudentie in de meeste gevallen slechts een beoordeling inhoudt van de feitelijke omstandigheden, welke in elk concreet geval de woonplaats bepalen. Het zijn geschillen in de waardering van de feiten door de onderzoekende raden van beroep, die de beslissingen inzake de woonplaats inderdaad van raad tot raad nogal eens doen uiteenlopen."

Bezien wij de jurisprudentie met betrekking tot de woonplaatsbepaling, dan blijken vele omstandigheden door de feitenrechter te worden meegewogen bij de bepaling van iemands woonplaats. Factoren die een rol spelen zijn onder meer woning, werk, gezinssituatie, inschrijving in het bevolkingsregister, verzekeringen, lidmaatschap van sportverenigingen en nationaliteit. Aangezien het bepalen van de woonplaats op grond van artikel 4 Awr een waardering van feitelijke aard betreft, is de rol van de Hoge Raad bij dergelijke geschillen beperkt. (…)

Het gegeven dat een geheel van omstandigheden bepaalt waar iemand woont, wil niet zeggen dat de beoordeling van de woonplaats slechts tot één resultaat kan leiden: de waardering van feiten en omstandigheden kan heel verschillend uitpakken. Dat illustreert deze procedure alleen al: de Rechtbank was van oordeel dat belanghebbende alleen in België woonachtig is, het Hof kwam tot de slotsom dat belanghebbende uitsluitend in Nederland woont. (…)”

A-G Overgaauw schrijft in onderdeel 2.1.7 van zijn conclusie van 22 december 200510.dat er geen dwingende volgorde bij de afweging van factoren valt af te leiden uit de jurisprudentie. Alle omstandigheden, of die nou subjectief of objectief zijn, kunnen even zwaar meetellen. Hij verwoordt het treffend door te schrijven dat “het samenspel (…) bepalend [is] in dezen”:

“2.1.7. Uit de jurisprudentie rijst in lijn met de wettekst en de wetsgeschiedenis het beeld dat het geheel van omstandigheden bepalend is voor het vaststellen van een duurzame band met Nederland c.q. van de nationale woonplaats van de betrokken belastingplichtige hier te lande. Objectieve en subjectieve factoren als woon- en werkomgeving, gezin, financiën, inschrijving in het bevolkingsregister, nationaliteit en de uiterlijk waarneembare wil om hetzij korter dan wel langer in het buitenland te verblijven worden tegen elkaar afgewogen om tot een eindoordeel te komen. Een dergelijke afweging is - zoals uit bovengenoemde parlementaire geschiedenis reeds volgde - zeer feitelijk van aard en derhalve moeilijk in een definitie dan wel formule te vatten. Opgemerkt zij, dat uit de jurisprudentie geen dwingende volgorde bij de afweging van de verscheidene factoren c.q. criteria valt waar te nemen, zulks in tegenstelling tot de afweging ingevolge de internationale toetsingscriteria ex art. 34, eerste lid, BRK en art. 4, tweede lid, OESO-modelverdrag (zie par. 3 en 4). Alle omstandigheden hetzij objectief, hetzij subjectief tellen even zwaar mee. Er wordt dan ook niet op basis van één factor beslist of sprake is van binnenlandse belastingplicht; het samenspel is bepalend in dezen.”

A-G Van Hilten zette in de onderdelen 5.9 tot en met 5.10.4 van haar eerder genoemde conclusie van 31 maart 201111.voorts helder uiteen dat het heel goed mogelijk is dat een belastingplichtige voor de Nederlandse belastingwet zowel een woonplaats in Nederland als een woonplaats elders heeft (vetgedrukt van mijn hand):

“5.9 Het Hof trekt uit zijn oordeel dat belanghebbende (hoofdzakelijk) in Nederland woonachtig is, als het ware automatisch de conclusie dat deze vaststelling 'dus' met zich brengt dat geen sprake is van een dubbele woonplaats. Dat is, gezien hetgeen ik in het navolgende betoog, wat kort door de bocht.

Uit de in punt 5.4 geciteerde passage uit de memorie van toelichting bij de Awr, maar sterker nog uit het verslag van de vergadering van de Tweede Kamer van dinsdag 25 februari 1958 over het wetsontwerp12.blijkt dat met de codificatie van het woonplaatsbegrip in artikel 4 van de Awr beoogd werd de toen bestaande regeling te handhaven:

"het wetsontwerp geeft dus niets nieuws, doch slechts een handhaving van een bestaande regeling, die ook in de literatuur algemeen juist wordt geacht, terwijl het buitenland het, in het algemeen gesproken, niet anders doet dan wij. (...)"

Ik meen dan ook dat vóór de invoering van de Awr gewezen jurisprudentie van de Hoge Raad inzake het woonplaatsbegrip haar belang niet heeft verloren.

In die oude rechtspraak komt reeds naar voren dat een dubbele woonplaats niet uitgesloten is, zelfs niet als er in Nederland een hoofdverblijf kan worden aangewezen. Ik citeer uit het arrest van 'den Hoogen Raad' van 23 maart 1927, B no. 4038 (…):13.

"O. dat voorts het betoog, dat alleen zou kunnen worden aangenomen, dat iemand hier te lande woont, wanneer blijkt van een hoofdverblijf hier te lande als zoodanig bestemd en gebruikt, alsmede van de aanwezigheid van het centrum van leven en werken hier te lande, niet juist is, daar het zeer goed mogelijk is, dat iemand terzelfder tijd zoowel in Nederland als buiten het Rijk woont, (...)"

Met betrekking tot artikel 4, lid 1, van de Awr oordeelde de Hoge Raad bij arrest van 22 december 1971, nr. 16650, BNB 1973/120 m.nt. Van Soest, dat deze bepaling een dubbele woonplaats niet uitsluit. Ik citeer (…):

"dat 's Hofs oordeel, dat ter beantwoording van de vraag, waar, beoordeeld naar de omstandigheden, een belastingplichtige woont in de zin van art. 4, lid 1, van de Algemene wet inzake rijksbelastingen, alle omstandigheden tegen elkaar moeten worden afgewogen en dat daarom deze wetsbepaling het aannemen van een dubbele woonplaats - in Nederland en in een ander land - niet of alleen ingeval van evenwicht tussen alle factoren toelaat, niet als juist kan worden aanvaard;

dat immers die wetsbepaling - ook blijkens haar parlementaire geschiedenis - niet uitsluit, dat, beoordeeld naar de omstandigheden, de belastingplichtige tegelijkertijd zowel met Nederland als met een ander land een zo duurzame betrekking van persoonlijke aard onderhoudt dat hij gezegd moet worden in beide landen te wonen;"

Naar ik vermoed zal de Hoge Raad met de in de vorenaangehaalde overweging genoemde wetsgeschiedenis hebben gedoeld op de memorie van antwoord bij artikel 4, lid 2, van de Awr Kamerstukken II 1955/56, 4080, nr. 5, blz. 5, lk:

"Artikel 4, lid 2. Indien moet worden aangenomen, dat iemand, die sterke bindingen buiten het Rijk heeft, maar tevens innige betrekkingen met Nederland onderhoudt, zowel buiten als binnen het Rijk woonplaats heeft, wordt daardoor slechts een feit geconstateerd, waarmede bij de belastingheffing rekening moet worden gehouden. In de gevallen, waarin een zodanige dubbele woonplaats, waarvan het bestaan internationaal wordt aanvaard, leidt tot belastingheffing zowel hier te lande als in het buitenland, dient daarvoor een oplossing te worden gezocht in het kader van de regelen ter voorkoming van dubbele belasting. Immers, niet valt in te zien waarom één van beide woonplaatsen reeds bij voorbaat als niet bestaande zou moeten worden aangemerkt. Onbevredigend acht de eerste ondergetekende deze toestand geenszins; hij is uitvloeisel van de feitelijke omstandigheden, waarbij de belastingheffing nu eenmaal moet aansluiten."”

Zelfs al in de oudheid werd erkend dat een persoon een dubbele woonplaats kan hebben. In het Corpus Iuris Civilis is vermeld (Digesten 50, 1, 6):

“2. Viris prudentibus placuit duobus locis posse aliquem habere domicilium, si utrubique ita se instruxit, ut non ideo minus apud alteros se collocasse videatur.”

En voor wie – net als ik – niet zomaar een vertaling uit het Latijn uit de mouw schudt:14.

“2. Onder de rechtsgeleerden is het heersende leer dat iemand op twee plaatsen zijn domicilie kan hebben, namelijk als hij zich op elk van beide plaatsen zo heeft gevestigd, dat hij niet geacht wordt zich in de ene plaats minder te hebben gevestigd dan in de andere.”

Een rechtsvergelijkend intermezzo

Het fiscale woonplaatsbegrip staat niet op zichzelf. ‘Wonen’ is – uiteraard – een van de essentialia van het recht. Waar iemand woont, bepaalt immers welk recht integraal op hem of haar van toepassing is, en beïnvloedt daarmee in hoeverre de overheid zeggenschap over de plichten van die burger heeft. Het parlement van een ander land kan wel besluiten dat voortaan alle natuurlijke personen wonend in Nederland belasting moeten betalen in dat land, maar zal dat slechts kunnen handhaven voor zover de soevereine macht van dat land zich uitstrekt over die personen of hun bezittingen. Aan de andere kant verkrijgt de persoon die in een land woont door dat inwonerschap feitelijk of juridisch toegang tot staatsfaciliteiten van dat land, zoals de bescherming die uitgaat van het geweldsmonopolie, de handhaving van de openbare orde, de inrichting van de openbare ruimte, de beschikbaarheid van nooddiensten, en het sociale zekerheidsstelsel.

Er zijn dan ook verschillende wetten die de woonplaatsbepaling regelen of uitbreiden, al dan niet aan de hand van ficties. De woonplaats onder verschillende wetten hoeft dus niet noodzakelijkerwijs hetzelfde te zijn. Afhankelijk van de doelstelling en context van een wet, kan het woonplaatsbegrip meer objectief dan wel subjectief zijn ingevuld, kan het woonplaatsbegrip in meer of mindere mate wettelijk ingevuld zijn of kan een (fictieve) uitbreiding van het woonplaatsbegrip nodig c.q. wenselijk zijn. Tot de doelstelling en context van de wet kunnen ook uitvoeringstechnische overwegingen behoren. Het aansluiten bij een sterk geobjectiveerde omstandigheid of het wettelijk regelen van specifieke situaties heeft bijvoorbeeld als voordeel dat het ingewikkelde discussies kan voorkomen.

Zo wordt in het Burgerlijk Wetboek (art. 1:10 BW) aangesloten bij de ‘woonstede’ en bij gebrek daaraan ter plaatse van het ‘werkelijk verblijf’. Met ‘woonstede’ wordt gedoeld op de woning. Het gaat dan om “de plaats waar iemand werkelijk woont met zijn gezin, waar hij de zetel van zijn fortuin heeft, zijn zaken behartigt, zijn goederen en eigendommen beheert, zodat men er niet vandaan gaat dan met een bepaald doel en voor een bepaalde tijd en tevens met het plan om als dat doel bereikt is terug te keren”.15.Onder de feitelijke omstandigheden die voor de vaststelling van de woning van belang zijn, heeft de plaats waar iemand regelmatig ‘s nachts slaapt de grootste betekenis.16.Dit is een voorbeeld van een wat ‘smaller’ woonplaatsbegrip. Primair is namelijk waar iemand zijn woning heeft – de plek waar hij vooral de nacht doorbrengt, zijn huisgenoten wonen en vanaf waar hij zijn vermogen beheert – beslissend. Hoewel er veel overlap bestaat tussen de ‘woonstede’ en ‘werkelijk verblijf’, is de toets waar iemand het ‘werkelijk verblijf’ heeft wat meer open gelaten in de zin dat uit het geheel aan omstandigheden moet volgen of iemand een ‘meer duurzame betrekking heeft’ met een bepaalde plek.17.

In het Wetboek van Strafrecht is voor een aantal bepalingen relevant of iemand een Nederlander is. Tot de ‘Nederlander’ wordt ook gerekend de vreemdeling die in Nederland een ‘vaste woon- of verblijfplaats’ heeft (art. 5(2) Wetboek van Strafrecht). Het hebben van een vaste woon- of verblijfplaats is voor een deel van het Wetboek van Strafrecht uitgebreid met de bepaling dat onder het hebben van een vaste woon- of verblijfplaats in Nederland ook wordt verstaan ‘het rechtmatig verblijven in Nederland gedurende een onafgebroken periode van vijf jaar of langer’ (art. 86b Wetboek van Strafrecht). Dit is een voorbeeld van een uitbreiding van het woonplaatsbegrip met een objectieve omstandigheid (namelijk, het verblijven in Nederland).

In de Gemeentewet wordt aangeknoopt bij “de werkelijke woonplaats” (art. 2), waarbij het bewijsvermoeden geldt dat iemand die als ingezetene is in ingeschreven in die gemeente geacht wordt de werkelijke woonplaats in die gemeente te hebben (art. 3). Hetzelfde geldt voor de Provinciewet (art. 2 jo. art. 3). Het bewijsvermoeden van de inschrijving in de Basisregistratie Personen (BRP) is een voorbeeld van een strikt objectieve omstandigheid waarbij wordt aangeknoopt voor de woonplaatsbepaling die uitvoeringsvoordelen geeft. De gemeente c.q. provincie mag er immers in principe van uitgaan dat de inschrijving in de BRP weergeeft waar iemand werkelijk woont.

In art. 40 Participatiewet wordt aangesloten bij het woonplaatsbegrip uit het Burgerlijk Wetboek (dus de woning dan wel het werkelijk verblijf), waarbij ook een belangrijke rol is weggelegd voor de inschrijving in de BRP (als het door de belanghebbende verstrekte adres afwijkt van de inschrijving in de BRP, wordt de bijstand in beginsel opgeschort). Ook in art. 11 Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijke arbeidsongeschikte werkloze werknemers wordt bij het Burgerlijk Wetboek (BW) aangesloten.

In (andere) socialezekerheidswetten wordt in de regel een open norm gehanteerd, waarbij de woonplaats “naar de omstandigheden wordt beoordeeld” (zie o.a. art. 7 Algemene nabestaandenwet, art. 3 Algemene Ouderdomswet, art. 3 Kinderbijslagwet, art. 2 Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering, art. 1:3(1) Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten, art. 1.2.2(1) Wet langdurige zorg, art. 2 Werkloosheidswet en art. 2 Ziektewet). In Unierechtelijk verband zijn de socialezekerheidsvoorzieningen gecoördineerd in die zin dat iemand maar aan de wetgeving van één land is onderworpen.18.

Ik schreef al dat in het belastingrecht in de regel een open norm wordt gehanteerd waarbij de woonplaats naar de omstandigheden wordt beoordeeld (art. 4 AWR) (4.2-4.3). Art. 1:7 Algemene douanewet is gelijkluidend. Voor de omzetbelasting geldt dat wordt aangesloten bij zowel de woonplaats als de gebruikelijke verblijfplaats. De ‘woonplaats’ is de plek waar iemand staat ingeschreven, tenzij dat adres niet met de werkelijkheid overeenkomt (art. 12 Uitvoeringsverordening EU nr. 282/2011). De ‘gebruikelijke verblijfplaats’ is de plek waar iemand gewoonlijk verblijft wegens persoonlijke en beroepsmatige bindingen (art. 13 Uitvoeringsverordening EU nr. 282/2011).

In het belastingrecht wordt voor specifieke situaties de woonplaats wettelijk geregeld of uitgebreid. Een voorbeeld daarvan is art. 2.2 Wet IB 2001. Daarin is geregeld dat iemand die binnen een jaar weer in Nederland komt wonen en in de tussentijd niet ergens anders woonde, geacht wordt ook tijdens zijn afwezigheid in Nederland te hebben gewoond (denk aan de zogenoemde working nomads, die gedurende een periode in het buitenland op afstand werken). Ook voor uitgezonden Nederlandse diplomaten geldt dat zij worden geacht tijdens hun uitzending in Nederland te wonen.

Art. 3 Successiewet is een voorbeeld van een woonplaatsfictie. Een Nederlander die in Nederland heeft gewoond en binnen tien jaar nadat hij elders is gaan wonen een schenking doet of overlijdt, wordt toch geacht ten tijde van de schenking of het overlijden in Nederland te wonen. Hier noopten doel en strekking van de wet tot de fictieve uitbreiding van het woonplaatsbegrip. Met de woonplaatsfictie wordt voorkomen dat iemand door emigratie de erf- en schenkbelasting kan ontgaan.19.

In art. 4 van het OESO-Modelverdrag wordt voor de woonplaats aangesloten bij het recht van de desbetreffende staten. Als iemand ingevolge het recht van de verdragsstaten een dubbele woonplaats heeft, wordt de tiebreaker toegepast. In de eerste plaats wordt getoetst waar iemand een duurzaam tehuis (permanent home available) heeft. Is dat in beide staten, dan is de woonplaats de plek waar diegene zijn persoonlijke en economische relaties het meest hecht zijn, dus het middelpunt van zijn levensbelangen (centre of vital interests). Als dat ook geen uitkomst biedt, is hij woonachtig in de staat waar hij zijn gewoonlijk verblijf (habitual abode) heeft. Als dat ook geen duidelijkheid geeft, dan gaat het om de staat waar hij de nationaliteit van heeft. Indien hij van beide staten of geen van beide staten de nationaliteit heeft, moeten de staten de woonplaats bepalen in onderling overleg.

Recente ontwikkelingen omtrent het woonplaatsbegrip

In het arrest van 12 april 201320.stond de vraag centraal hoe aan het woonplaatsbegrip in de zin van de Algemene Kinderbijslagwet (AKW) moet worden getoetst. Voor de AKW gold (en geldt, zie 4.15), net als voor art. 4 AWR, dat waar iemand woont naar de omstandigheden moet worden beoordeeld. De Sociale verzekeringsbank (Svb) had zelf ‘wetsinterpreterend’ beleid opgesteld over de woonplaatsbepaling. Daarin was onder meer opgenomen dat het onwenselijk was als iemand in twee landen verzekerd is en dat daarom iemand niet van twee landen ingezetene kon zijn. Dit werd beoordeeld aan de hand van de systematiek van het OESO-Modelverdrag (4.19).

De Hoge Raad overwoog dat de woonplaatsbepalingen in de socialezekerheidswetten hetzelfde moet worden uitgelegd als art. 4 AWR. Daarbij geldt dat acht moet worden geslagen op alle relevante omstandigheden van het geval om te bepalen of iemand een duurzame band van persoonlijke aard heeft met Nederland. De band met Nederland hoeft niet sterker te zijn dan de band met een ander land; iemand hoeft niet zijn middelpunt van levensbelangen in Nederland te hebben. Dat brengt met zich mee dat iemand onder nationaal recht zowel een woonplaats in Nederland als in een ander land kan hebben:

“3.2.1. De Centrale Raad heeft terecht vooropgesteld dat het woonplaatsbegrip in de volksverzekeringswetten op dezelfde wijze moet worden uitgelegd als het fiscale woonplaatsbegrip. Aan bepalingen in internationale en supranationale regelingen over de sociale zekerheid, waarop de SVB zich in cassatie beroept, komt in dit verband geen betekenis toe, reeds omdat het hier gaat om uitleg van een begrip in de nationale wetgeving en niet om toepassing van een verdrag.

De Centrale Raad heeft verder terecht vooropgesteld dat bij de beantwoording van de hiervoor in 3.1 bedoelde vraag acht moet worden geslagen op alle in aanmerking komende omstandigheden van het geval en dat het erop aankomt of deze omstandigheden van dien aard zijn dat een duurzame band van persoonlijke aard bestaat tussen belanghebbende en Nederland (zie HR 21 januari 2011, nr. 10/00563, LJN BP1466, BNB 2011/98, en HR 4 maart 2011, nr. 10/04026, LJN BP6285, BNB 2011/127). Gelet op die arresten heeft de Centrale Raad verder terecht vooropgesteld dat die duurzame band met Nederland niet sterker hoeft te zijn dan de band met enig ander land, zodat voor een woonplaats hier te lande niet noodzakelijk is dat het middelpunt van iemands maatschappelijk leven zich in Nederland bevindt. Hetzelfde geldt met betrekking tot het door de SVB in zijn beleidsregels gehanteerde, sterk vergelijkbare criterium van het middelpunt van iemands persoonlijke levensbelangen. Daardoor bestaat de mogelijkheid dat iemand zowel in Nederland als in een ander land woont in de zin van artikel 3 van de AKW, al zal dat zich slechts in uitzonderlijke gevallen voordoen.”

In die zaak leidde dit ertoe dat de belanghebbende, wiens gezin in Marokko woonde en bij wie hij gedurende lange periodes verbleef, (ook) in Nederland een woonplaats had, omdat belanghebbende enige decennia in Nederland had gewoond, hij een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd had, hij in Nederland beschikte over een duurzame woning, kinderen en kleinkinderen van hem in Nederland woonden en hij nimmer de intentie had geuit zich buiten Nederland te vestigen, welke intentie ook niet uit de omstandigheden viel af te leiden.

In de zaak die leidde tot de arrest van 21 januari 201121.had de Centrale Raad van Beroep (CRvB) bij de woonplaatsbeoordeling onderscheid gemaakt tussen de juridische, economische en sociale binding die de belanghebbende met Nederland al dan niet had. De CRvB woog die verschillende ‘bindingsfactoren’ met verschillende wegingen af: ondanks de sociale binding en (lichtere) juridische binding die de belanghebbende met Nederland had, was hij toch geen ingezetene, omdat dit “onvoldoende grond [bood] om het criterium van economische binding geheel en al ter zijde te stellen”. De Hoge Raad zette een streep door deze poging om het woonplaatsbegrip in een rubricering of ‘standaard’-weging te gieten. Daarbij merkt de Hoge Raad op dat de wetgever geen bijzondere betekenis wilde toekennen aan bepaalde (categorieën) omstandigheden (voor de parlementaire geschiedenis waar naar wordt verwezen, zie 4.4) (vetgedrukt van mijn hand):

“3.5.2. Bij de beoordeling van de in 3.4 omschreven klacht moet verder worden vooropgesteld dat de wetgever met het woonplaatsbegrip in de volksverzekeringswetten heeft beoogd aan te sluiten bij het fiscale woonplaatsbegrip (zie met betrekking tot de AKWKamerstukken II 1957/58, 4953, nr. 3, blz. 31 r.k., onder Artikel 3). Om te vermijden dat dit eenvormige begrip door de rechter in zaken betreffende de sociale zekerheid op een andere wijze wordt uitgelegd dan door de rechter in belastingzaken, is de in 3.5.1 bedoelde regeling getroffen, op grond waarvan de Hoge Raad is aangewezen als hoogste rechter met betrekking tot de uitleg van dit woonplaatsbegrip (zie Kamerstukken II 1957/58, 4953, nr. 3, blz. 37-38).

Degene die in Nederland woont wordt op grond van artikel 2 van de AKW voor de toepassing van die wet als ingezetene aangemerkt. Waar iemand woont wordt op grond van artikel 3, lid 1, van de AKW naar de omstandigheden beoordeeld. Daarbij moet acht worden geslagen op alle in aanmerking komende omstandigheden van het geval. Het komt er volgens vaste rechtspraak op aan of deze omstandigheden van dien aard zijn, dat een duurzame band van persoonlijke aard bestaat tussen de betrokkene en Nederland (zie bijvoorbeeld HR 20 december 1995, nr. 30452, BNB 1996/161). Die duurzame band hoeft niet sterker te zijn dan de band met enig ander land, zodat voor een woonplaats hier te lande niet noodzakelijk is dat het middelpunt van iemands maatschappelijke leven zich in Nederland bevindt (zie HR 22 december 1971, nr. 16650, BNB 1973/120).

Uit de parlementaire geschiedenis van het fiscale woonplaatsbegrip, zoals weergegeven in de bijlage bij de conclusie van de Advocaat-Generaal bij het arrest van de Hoge Raad van 2 juni 2006, nr. 41392, LJN AV1227, BNB 2006/337, volgt dat de wetgever geen bijzondere betekenis wilde toekennen aan bepaalde (categorieën) omstandigheden, zoals bijvoorbeeld iemands sociale of economische binding met een land. Die parlementaire geschiedenis is, op grond van hetgeen in 3.5.2 is vooropgesteld, ook maatgevend voor de uitleg van het begrip woonplaats in de AKW. In het licht daarvan moet worden aangenomen dat voor de aanwezigheid van een woonplaats in Nederland niet is vereist dat de betrokkene economische banden met Nederland heeft, bijvoorbeeld door het verrichten van betaalde arbeid.

In zijn uitspraak, zoals weergegeven onder 3.3, heeft de Centrale Raad kennelijk de verschillende in zijn oordeel betrokken omstandigheden gerubriceerd in factoren die een juridische, een economische dan wel een sociale binding met Nederland meebrengen. Die rubricering heeft plaatsgevonden omdat de Centrale Raad, naar de Hoge Raad begrijpt, van oordeel is dat voor de vraag of iemand woonplaats in Nederland heeft alleen omstandigheden een rol kunnen spelen indien die kunnen worden gerubriceerd als factoren die een juridische, economische of sociale binding met Nederland opleveren. Aldus begrepen berust het oordeel van de Centrale Raad op een rechtsopvatting die afwijkt van hetgeen in 3.5.3 is overwogen, en derhalve onjuist is. Het middel slaagt in zoverre.

In de uitspraak van de Centrale Raad ligt verder het oordeel besloten dat een economische binding met Nederland bij het ontbreken van sterke juridische binding noodzakelijk is om een woonplaats hier te lande aan te nemen. In het licht van hetgeen in 3.5.3 is overwogen, geeft de uitspraak van de Centrale Raad ook in zoverre blijk van een onjuiste rechtsopvatting. Het middel slaagt ook in zoverre, en behoeft voor het overige geen bespreking.”

In de zaak die leidde tot het arrest van 4 maart 201122.had de CRvB geoordeeld dat, om een woonplaats aan te nemen, “in het bijzonder van belang is in welke mate er sprake is van een sociale, economische en juridische binding van de betrokken persoon met Nederland, en dat aangenomen moet worden dat op het moment waarop gezien deze criteria het middelpunt van het maatschappelijk leven geacht kan worden in Nederland te zijn gelegen”. De Hoge Raad overwoog min of meer hetzelfde als in het arrest van 21 januari 2011. Wel voegde hij nog toe dat het oordeel van de CRvB dat het middelpunt van het maatschappelijk leven in Nederland moet zijn gelegen onjuist is (overweging 3.5.4).

Ik noem nog kort het arrest van 3 oktober 2003.23.In die zaak overwoog de Hoge Raad dat:

“3.2. Voorts heeft het Hof geoordeeld dat belanghebbende in het onderhavige jaar zijn woonplaats, bedoeld in artikel 4 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen (hierna: de Wet), (mede) in Nederland had. Het Hof heeft hiervoor redengevend geoordeeld dat, hoewel belanghebbende de woning in Q eind 1993 aan zijn zoon heeft verkocht, belanghebbende en zijn echtgenote feitelijk, als voorheen, duurzaam konden beschikken - en ook hebben beschikt - over die woning en, gezien de overweging dat de Inspecteur zijn in 4.3.2 van de uitspraak genoemde stelling aannemelijk heeft gemaakt, ook dat daar het middelpunt van de levensbelangen van belanghebbende lag.

Met dit oordeel heeft het Hof tot uitdrukking gebracht dat belanghebbende naar Nederlands recht, overeenkomstig artikel 4 van de Wet naar de omstandigheden beoordeeld, woonplaats in Nederland had, waarbij het Hof met het opnemen van het woord "(mede)" kennelijk bedoelt dat aan dat oordeel niet in de weg staat dat belanghebbende mogelijk tevens, naar Spaans nationaal recht, woonplaats in Spanje had. Ook dit oordeel geeft geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting. Voor het overige is het van feitelijke aard en, gelet op de door het Hof onder 3.4 - 3.6 van zijn uitspraak vastgestelde feiten, toereikend gemotiveerd en niet onbegrijpelijk. Voorzover de middelen zich richten tegen dit oordeel, falen zij derhalve eveneens.”

Er werd uit dit arrest wel afgeleid dat de Hoge Raad van oordeel was dat onder art. 4 AWR geen dubbele woonplaats mogelijk was.24.Deze gevolgtrekking steunt op een benadrukking van de omstandigheid dat (slechts) naar Spaans recht de woonplaats ook in Spanje lag. Naar mijn mening gaat men zo met het arrest op de loop. Gesteld was kennelijk alleen dat belanghebbende (mogelijk) naar Spaans recht ook in Spanje woonde. De Hoge Raad had dus alleen te oordelen over de vraag of die omstandigheid in de weg stond aan het oordeel dat de belanghebbende beoordeeld naar de maatstaf van art. 4 AWR in Nederland woonde. De geciteerde rechtsoverweging zwijgt over de gevolgen die zouden moeten worden verbonden aan een eventuele stelling dat de belanghebbende naar de maatstaf van art. 4 AWR in Spanje woonde. Op de vraag hoe de Hoge Raad zou hebben geoordeeld als die stelling wel was aangevoerd kan aan de hand van die overwegingen dus geen antwoord worden gegeven. Hoe dan ook, in het arrest van 12 april 2013 maakte de Hoge Raad duidelijk dat dat wél mogelijk is en was elke ‘verwarring’ opgehelderd (4.20).

Het arrest van 6 april 201225.ging over een automobiliste die zowel in België als Nederland beschikte over een woning. Zij werkte in Nederland en had de Belgische nationaliteit. De automobiliste had haar auto in België geregistreerd en daar ‘belasting op de inverkeerstelling’ betaald. De inspecteur stelde dat zij, als inwoner van Nederland die gebruik maakte van de openbare weg, bpm had moeten voldoen. Zij had daarom een naheffingsaanslag bpm opgelegd gekregen. Het hof besliste dat de automobiliste inwoner van Nederland was, welk oordeel volgens het hof meebracht dat een dubbele woonplaats niet aan de orde is. De Hoge Raad oordeelde dat het feitelijke oordeel omtrent de woonplaats in stand kon blijven, maar dat het hof ten onrechte ervan uitging dat art. 4 AWR uitsluit dat iemand in Nederland kan wonen als die persoon onder de wetgeving van een ander land in dat andere land woonachtig is:

“3.2.1. Het Hof heeft geoordeeld dat aannemelijk is dat belanghebbende in hoofdzaak woonplaats in de zin van artikel 4 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen (hierna: de AWR) in Nederland houdt en dat dit tevens meebrengt dat geen sprake is van een dubbele woonplaats. […]

Voor zover het eerste middel met motiveringsklachten bestrijdt het oordeel van het Hof dat belanghebbende in Nederland woont in de zin van artikel 4 van de AWR, faalt het. Dit oordeel geeft geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting en kan, als verweven met waarderingen van feitelijke aard, voor het overige in cassatie niet op juistheid worden getoetst. Het is ook niet onbegrijpelijk of onvoldoende gemotiveerd.

Voor zover het eerste middel voor het overige is gericht tegen het oordeel van het Hof dat van een dubbele woonplaats geen sprake kan zijn, slaagt het omdat artikel 4 van de AWR niet kan uitsluiten dat een natuurlijke persoon ingevolge de wetgeving van een ander land aldaar (ook) zijn woonplaats heeft.”

In deze zaak werden overigens prejudiciële vragen over de ‘dubbele’ bpm-heffing gesteld aan het HvJ EU. Het HvJ EU zag geen belemmering in een belasting ter zake van de aanvang van het gebruik op het nationale wegennet van land B nadat al in land A een registratieheffing is voldaan, wanneer de auto bestemd is om hoofdzakelijk in beide lidstaten daadwerkelijk en duurzaam te worden gebruikt of daar feitelijk aldus wordt gebruikt.26.

Verder zijn arresten waarin het woonplaatsbegrip aan de orde is in de regel casuïstisch van aard. Vaak worden klachten hierover met toepassing van art. 81 RO afgedaan.27.De Staatssecretaris verwijst in zijn verweerschrift naar zo’n arrest, namelijk dat van 9 juni 2023.28.A-G Niessen schreef in zijn aan die zaak voorafgaande conclusie dat het Hof met betrekking tot de woonplaats van een juiste rechtsopvatting was uitgegaan, waarbij hij eerst (in 4.3 van die conclusie) de arresten van 21 januari 2011, 4 maart 2011 en 12 april 2013 aanhaalt en daarna betoogt:29.

“4.4 Het Hof is van oordeel dat belanghebbende in onderhavige jaren een duurzame band van persoonlijke aard met Nederland had en dus in Nederland woonde. Het Hof heeft daarbij in aanmerking genomen dat: (i) de partner van belanghebbende heeft verklaard sinds 2002 niet meer op Curaçao te zijn geweest en hij en belanghebbende elkaar zo’n 150 dagen per jaar zien, (ii) de partner van belanghebbende woonachtig was in Nederland in de onderhavige jaren, en (iii) uit de overgelegde rekenafschriften blijkt dat belanghebbende aanzienlijk meer dagen aantoonbaar in Nederland verbleef dan dat hij aantoonbaar in het buitenland verbleef. Volgens het Hof kan aan de uit voornoemde omstandigheden blijkende duurzame band van persoonlijke aard met Nederland niet afdoen dat belanghebbende regelmatig in België verbleef. Het Hof is naar mijn mening uitgegaan van een juiste rechtsopvatting. Dit oordeel van het Hof waar het eerste middel van belanghebbende tegen is gericht, is naar mijn mening niet onbegrijpelijk en ook voldoende gemotiveerd, en berust voor het overige op de aan de feitenrechter voorbehouden keuze en waardering van bewijsmiddelen, zodat het in cassatie niet kan worden aangetast. Het eerste middel faalt derhalve.”

De Hoge Raad deed de klacht af met toepassing van art. 81 RO.

Voordien had A-G Niessen in zijn conclusie van 17 december 2019 een poging gedaan om het woonplaatsbegrip wat meer ‘in te kaderen’. In de hoofdlijn van de rechtspraak onderkende A-G Niessen twee deelvereisten, te weten de band van persoonlijke aard en de duurzaamheid van die band. Na behandeling van deze vereisten kwam hij tot een vuistregel: wie Nederland verlaat en niet een woning aanhoudt, woont niet meer hier, ook al heeft hij nog een band met Nederland. Iemand die tijdelijk vertrekt en niet of zelden feitelijk in Nederland ‘woont’, maar wel een woning aanhoudt, kan een woonplaats in Nederland behouden, maar daarbij worden dan de overige - ‘secundaire’ - omstandigheden (zoals sociale, juridische, economische en zuiver persoonlijke banden) relevant. Primair geldt volgens A-G Niessen dat van een ‘woonplaats’ alleen sprake kan zijn wanneer de natuurlijk persoon beschikt over een ‘woning’.

Annotaties bij de conclusie waren kritisch op deze poging tot inkadering. Zo schreef Dusarduijn dat het jammer is dat de A-G Niessen de spanning tussen heden, verleden en toekomst binnen de duurzaamheidseis niet diepgaander heeft onderzocht en zelfs lijkt te ontkennen.30.Steijn schrijft dat de stelling van A-G Niessen dat alleen een woonplaats kan worden aangenomen als een woning of vaste verblijfplaats beschikbaar is, te stellig is.31.Voorts had de redactie Vakstudie-Nieuws weinig goeds te melden over de conclusie van A-G Niessen.32.Zij wijst erop dat de contouren van art. 4 AWR wel duidelijk zijn, maar dat de uitkomst in een individueel geval onzeker is. Omdat dit feitelijk is, blijft er een geringe taak over voor de Hoge Raad.

In de zaak waarin A-G Niessen zijn hiervoor (4.25) genoemde conclusie schreef, heeft de Hoge Raad het cassatieberoep niet-ontvankelijk verklaard, omdat het beroep te laat was ingediend.33.Hoewel Lubbers wel een praktische meerwaarde zag weggelegd voor de conclusie van A-G Niessen, ziet hij geen noodzaak tot het inkaderen van het woonplaatsbegrip en denkt hij dat de Hoge Raad dat ook niet zal doen:34.

“5. Hoewel de praktijk rechtsonzekerheid ervaart, zal de Hoge Raad hoogstwaarschijnlijk niet overgaan tot het formuleren van een omstandighedencatalogus of van voorrangsregels met betrekking tot het bepalen van de woon- of vestigingsplaats van een belastingplichtige. Wat mij betreft, bestaat daarvoor ook geen noodzaak. Dat uiteenlopende omstandigheden die wijzen op een juridische, economische of sociale band met Nederland bij het bepalen van de woonplaats relevant kunnen zijn, is duidelijk.35.In zoverre heeft het weinig toegevoegde waarde een omstandighedencatalogus te geven. De weging van de relevante omstandigheden ligt in handen van de feitenrechter en er zijn wat mij betreft geen signalen die erop wijzen dat de feitenrechters van dit soort kwesties structureel een potje maken of dat de rechtseenheid in gevaar komt. Er behoeven in zoverre ook geen voorrangsregels te worden geformuleerd. Een enkele keer grijpt de Hoge Raad gericht in en zet hij de zaak terug op de rails.”

Niessen heeft kortgeleden zijn visie op het woonplaatsbegrip van art. 4 AWR nog eens onder woorden gebracht.36.Hij betoogt dat voor een woonplaats in Nederland voldaan moet zijn aan vier (clusters van) eisen of ‘lagen’. De eerste eis houdt in dat er sprake is van een verblijfplaats die geschikt is voor duurzame bewoning. Dat houdt in het bijzonder in dat die verblijfplaats beveiliging en beschutting biedt. “Zonder woning geen woonplaats”, zo betoogt de auteur. De tweede laag houdt in dat de woning rechtens of feitelijk ter beschikking staat aan de belanghebbende en niet op voorhand slechts voor beperkte tijd. De derde laag wordt gevormd door de duurzaamheidseis. Het begrip woonplaats ziet niet op een verblijfplaats die van meet af aan als tijdelijk is bedoeld. Volgens Niessen moet bij een verblijf in een ander land van bijvoorbeeld veertien maanden, uit alle relevante omstandigheden worden afgeleid of het verblijf als niet-tijdelijk valt aan te merken en is in algemene zin beslissend of de emigratie al dan niet als tijdelijk is bedoeld. De vierde eis houdt in dat de belanghebbende actief gebruik maakt van de woning. Dit houdt in dat hij er het privé-deel van zijn leven leidt, dus bijvoorbeeld niet (alleen) het verblijf op de werkplek, vakantie en onderwijs. Niessen sluit zijn betoog af met een oproep aan de Hoge Raad om het eeuwfeest van zijn duurzame band-leer te vieren met een mooi overzichtsarrest.

De belangrijkste premisse in de uiteenzetting van Niessen is: “zonder woning geen woonplaats”. Ik deel dit uitgangspunt niet. Anders dan de auteur meen ik dat het inwonerschap niet kan worden ontzegd aan de dakloze die niet duurzaam kan beschikken over een verblijf dat ‘op minimumniveau de voordelen van een woning biedt’. Ik gebruik expres het woord ‘ontzegd’, omdat de uitleg die wordt gegeven aan art. 4 AWR ook bepaalt of iemand als ingezetene verzekerd is voor de AOW37.en de andere volksverzekeringen (4.20). Verder denk ik dat iemand zeer wel inwoner van Nederland kan zijn wanneer hij of zij als ‘digital nomad’38.leeft of als artiest of anderszins gigs heeft all over the world en tussendoor hier te lande verblijft bij iemand met wie deze persoon een relatie heeft, bij familie of vrienden of in een voor korte tijd gehuurd vakantieverblijf. De nadruk die Niessen legt op het duurzaam kunnen beschikken over een woning leidt tot een formalisering en verstarring van het woonplaatsbegrip, waardoor minder goed maatwerk kan worden geleverd en minder goed kan worden ingespeeld op maatschappelijke ontwikkelingen. Bovendien nodigen dergelijke formaliseringen en verstarringen uit tot fiscaal gedreven gedrag dat naar mijn indruk veelal niet bevorderlijk zal zijn voor het welzijn van de betrokkene en de samenleving in het algemeen.39.

In zijn beroepschrift in cassatie verwijst belanghebbende naar een artikel van Brouwer uit 2019.40.In dit artikel zet de auteur zich af tegen een uitspraak van het gerechtshof Den Haag waarin een woonplaats in Nederland aanwezig werd geacht, omdat de betrokkene ‘een duurzame band met Nederland’ had. Brouwer stelt dat het risico bestaat dat feitenrechters eerder dan in het verleden een woonplaats in Nederland zouden aannemen en dat dit steeds verder zou staan van de bedoeling van de wetgever. In de feitenrechtspraak zou volgens hem op de achtergrond zijn gedrongen de notie dat dit dan wel om uitzonderlijke gevallen gaat. Als de regel dat een ‘duurzame band van persoonlijke aard’ strikt semantisch wordt beschouwd, dan zou volgens hem bij enige duurzame relatie met Nederland een woonplaats in Nederland aanwezig zijn. Brouwer stelt dat een woonplaatsbegrip met een vaste ‘set of rules’ moet worden ingevuld, waarbij hij belang hecht aan 1) dat de duurzame band een zeker gewicht moet hebben, 2) dat voor het aannemen van een woonplaats vereist is dat uit de gedragingen van de belastingplichtige blijkt dat hij de intentie heeft om in Nederland te wonen, en 3) dat slechts in uitzonderlijke gevallen een dubbele woonplaats kan worden aangenomen.

Zeer recent, op 7 april 2025 heeft de Staatssecretaris in een Kamerbrief de Tweede Kamer geïnformeerd over een evaluatie van de doelstellingen, de huidige wet- en regelgeving en de handhavings- en uitvoeringspraktijk rondom de vaststelling van de fiscale woonplaats. Om deze evaluatie was gevraagd in een motie in het kader van het Kamerdebat over belastingheffing van zeer vermogende personen. Volgens de Staatssecretaris komt in de evaluatie in het algemeen naar voren dat de open wettelijke norm van artikel 4 AWR, de brede wettelijke informatiebevoegdheden en de toenemende internationale regelgeving over gegevensuitwisseling de Belastingdienst voldoende ruimte geeft om alle feiten en in aanmerking komende omstandigheden mee te wegen voor maatwerk. De evaluatie geeft volgens hem daarom op dit moment geen directe aanleiding om aanpassingen te doen in voornoemde wet- en regelgeving:41.

“3.1 Woonplaatsartikel: artikel 4 AWR

(…)

Zoals hiervoor aangegeven dient op grond van art. 4 AWR de fiscale woonplaats van een belanghebbende naar de omstandigheden te worden beoordeeld. De wetgever heeft hierbij gekozen voor een open norm. Met de open norm sluit wetgeving zoveel mogelijk aan bij de werkelijkheid. Dit is beter te bereiken met een open norm dan met formele criteria zoals nationaliteit. Dit biedt de inspecteur ruimte voor maatwerk door het mee kunnen wegen van alle feiten en in aanmerking komende omstandigheden, en past daarmee bij de rechtvaardigheid van belast worden. Deze open norm maakt het daarnaast mogelijk voor belanghebbenden om op basis van de vrije bewijsleer aannemelijk te maken wat hun fiscale woonplaats is. Ook wordt een open norm niet achterhaald door technologische en demografische ontwikkelingen (zoals anders ingevulde samenlevingsvormen).”

In dit hoofdstuk heb ik eerst kort uiteengezet wat de strekking van het woonplaatsbegrip is (4.2-4.8). Vervolgens heb ik onderzocht welke woonplaatsnormen elders in het recht worden gehanteerd (4.9-4.19). Daarna ben ik ingegaan op recente ontwikkelingen van het woonplaatsbegrip. Na een bespreking van de meer recente arresten van de Hoge Raad waarin hij rechtsregels geeft voor de toepassing van het woonplaatsbegrip (4.20-4.24), ben ik ingegaan op de conclusie van A-G Niessen van 17 december 2019 waarin hij het woonplaatsbegrip poogt in te kaderen (4.25-4.26) en de kritische reacties op deze poging in de literatuur (4.27-4.28). Vervolgens heb ik de pleidooien van Niessen en Brouwer om het woonplaatsbegrip te herijken besproken (4.29-4.31) en afgesloten met de Kamerbrief van 7 april jongstleden, waaruit volgt dat volgens de Staatssecretaris het woonplaatsbegrip naar behoren functioneert en aanpassingen daarom nu niet nodig zijn. Met deze analyse op zak zal ik hierna de door belanghebbende voorgestelde middelen beoordelen.