8.2 Een verkenning

In het algemeen kenmerkt het Amerikaanse procesrecht zich door verstrekkende gronden voor de rechtsmacht, die deels zijn neergelegd in zgn. 'long arm statutes'. Een voorbeeld van een verstrekkende rechtsmachtgrond biedt de 'tag' - of `transiene - jurisdictie, dat wil zeggen de rechtsmacht die gebaseerd is op de betekening van het geding inleidende stuk aan de gedaagde. De Amerikaanse rechter heeft rechtsmacht indien de betekening van het geding inleidende stuk aan de gedaagde heeft plaatsgevonden op het moment dat deze zich fysiek, hoe tijdelijk ook, in de forumstaat bevindt. Deze bevoegdheidsgrond leidt soms tot frappante taferelen waarin het geding inleidend stuk aan de gedaagde wordt betekend, terwijl de gedaagde in de forumstaat slechts op zakenreis is1 of zelfs op doorreis in een vliegtuig boven het luchtruim van de forumstaat!2 Binnen de Europese Unie kent ook het Verenigd Koninkrijk de 'tag' -jurisdictie, doch de toepassing van deze exorbitante bevoegdheidsgrond is beperkt tot gevallen die niet bestreken worden door de EEX-Verordening.3 Er is kritiek op de Amerikaanse 'tag' -jurisdictie;4 toch blijft deze rechtsmachtgrond in Amerika toepassing vinden. Dat geldt ook voor de zgn. `general jurisdiction'. Op grond van deze bevoegdheidsgrond kan de Amerikaanse rechter rechtsmacht uitoefenen over een in het buitenland gevestigd bedrijf dat met de Amerikaanse forumstaat `continuous and systematic contacts' heeft. De vereiste `contacts' bestaan bijvoorbeeld al als het buitenlandse bedrijf beschikt over 'a New York office, as well as a New York bank account and telephone number', en de 'New York office' (...) 'does 'public relations and publicity work' for the defendant (...) and it most certainly `helps to generate business' (...).' 5 In beginsel kan dat bedrijf dan door iedere eiser, voor welke vordering dan ook, in de Amerikaanse forumstaat worden gedagvaard. Het doet er niet toe of het geschil verband houdt met de activiteiten van het bedrijf in de forumstaat.6 Ten slotte noem ik de Alien Tort Claim Act (ATCA), welke de laatste jaren is uitgegroeid tot een populaire rechtsmachtgrond in civiele zaken betreffende de aansprakelijkheid van vooral, maar niet alleen, Amerikaanse multinationals. De ATCA verschaft de Amerikaanse rechter universele rechtsmacht, indien bij hem een vordering uit onrechtmatige daad wordt ingesteld door een buiten Amerika woonachtige gelaedeerde jegens een gedaagde die zich buiten Amerika schuldig heeft gemaakt aan schending van internationaal recht.7 Niet is vereist dat de zaak enige geografische aanknopingspunten met de Amerikaanse rechtssfeer heeft.8 Deze bevoegdheidsgrond kwam bijvoorbeeld aan de orde in een procedure die Nigeriaanse eisers tegen Koninklijke Shell hebben ingesteld in verband met ernstige schending van mensenrechten door Shell (o.a. foltering, onrechtmatige toe-eigenen van grond, ernstige milieuschade, etc.) bij olieboringen in Nigeria.9

Terugkerend naar de genoemde zaak van Morales v. Ford Motor. In het licht van het liberale jurisdictierecht zal het voor de Venezolaan Morales geen probleem zijn geweest om een bevoegd Amerikaanse forum, in casu Texas, te vinden. Morales is Venezolaan, woont in Venezuela, terwijl het auto-ongeluk met de Ford Explorer ook plaatsvond in Venezuela. Men kan zich afvragen waarom Morales dan toch een procedure in Texas begint. Waarom wendt hij zich niet tot het Venezolaanse thuisforum, met alle voordelen van dien (logistiek, taal, etc)? Waarom kiest Morales voor Texas? Het is duidelijk dat Morales' keuze — hetzelfde geldt voor de honderden gelaedeerden uit de rest van de wereld — vooral is ingegeven door de vele voordelen van het Amerikaanse recht die hem in een Amerikaans forum ten deel zullen vallen. In Amerika zal hij gebruik kunnen maken van de uitgebreide mogelijkheden van bewijsgaring, zoals 'pre-trial discovery' 10 en 'cross-examination', of van de mogelijkheid van juridische bijstand op grond van 'contingent fee'. Maar ook zal het slachtoffervriendelijke Amerikaanse aansprakelijkheidsrecht, zo dat van toepassing is, en de doorgaans slachtoffervriendelijke opstelling van Amerikaanse jury's hem goed van pas komen. En, niet onbelangrijk, als de vordering in Amerika wordt toegewezen, kan Morales rekenen op een riant bedrag aan schadevergoeding. Dit gunstige juridische klimaat trekt eisers over de gehele wereld naar Amerika, zo ook Morales.11 De talrijke voordelen van het Amerikaanse recht gecombineerd met de ruime rechtsmachtgronden werken forumshopping in de hand, zo ook in de honderden zaken die tegen Ford Motor zijn ingesteld. Gelaedeerden uit de hele wereld vonden al te gemakkelijk hun weg naar Amerikaanse fora, waarmee in ieder geval in theorie het gevaar dreigde van overbelasting van het Amerikaanse gerechtelijke apparaat. Zover is het echter niet gekomen. Een meerderheid van de zaken die tegen Ford zijn ingesteld, is door Amerikaanse gerechten afgedaan met een beroep op het forum non conveniens-leerstuk.

De gedaagde (in casu: Ford) dient zich tijdig, dat wil zeggen bij aanvang van de procedure, op forum non conveniens te beroepen. Hij moet stellen en, zo nodig, bewijzen dat de Amerikaanse rechter 'a seriously inconvenient forum' is, terwijl de eiser (in casu: Morales) zijn vordering aanhangig kan maken bij een 'adequate alter-native forum abroad'. Beroept de gedaagde zich op een later tijdstip op forum non conveniens, dan riskeert hij dat geen acht wordt geslagen op zijn exceptie hetzij omdat de Amerikaanse procedure zich reeds in een vergevorderd stadium bevindt, hetzij omdat de gedaagde geacht wordt stilzwijgend met de rechtsmacht van de Amerikaanse rechter te hebben ingestemd.12 Net als onder de forum non conveniens-varianten uit het Nederlandse commune recht13 en uit de Verordening Brussel Ilbis14 kan de Amerikaanse rechter zich ook ambtshalve forum non conveniens verklaren.15 De forum non conveniens-vraag valt uiteen in de volgende onderdelen: