5.4.2.3 Herroepelijke schenking

De schenker kan de bestemming van de bevoordeling beschermen door gebruik te maken van de mogelijkheid van herroepelijkheid van de schenking1 indien de bevoordeelde stichting van rechtsvorm wordt gewijzigd. Deze herroepingsmogelijkheid2 is een novum in het nieuwe schenkingsrecht en kan voor de praktijk van groot praktisch belang zijn.3 Vooral bij schenkingen aan stichtingen kan het dienen als een soort beschermingsconstructie.4

Herroeping van het schenkingsaanbod wordt onderscheiden van herroeping van de schenking. Een schenkingsaanbod kan worden herroepen of gewijzigd door de schenker zolang het aanbod nog niet is aanvaard en evenmin een mededeling houdende aanvaarding is verzonden.5 Voor een schenking geldt in aanvulling hierop6 dat een schenkingsaanbod als aanvaard geldt wanneer de begiftigde na kennisneming daarvan niet onverwijld heeft afgewezen. Uitgangspunt is dat een aanbod tot schenking vervalt door overlijden van de schenker maar het is mogelijk dat uit een overeenkomst of het aanbod het tegendeel voortvloeit.7 De wettelijke systematiek zorgt ervoor dat een schenking vrij snel aanvaard geacht wordt. Een dergelijk snel aanvaardingssysteem bevordert de rechtszekerheid.8 Het is de schenker toegestaan voor de aanvaarding van het schenkingsaanbod uitdrukkelijke aanvaarding te verlangen.9

Een herroepelijke schenking10 kan juridisch op twee manieren worden vormgegeven, zowel obligatoir (voorwaardelijke verbintenis) als goederenrechtelijk (voorwaardelijke verkrijging).11 Als niets geregeld is, moet worden uitgegaan van een voorwaardelijke verkrijging, tenzij de schenker anders heeft bepaald.12

Indien sprake is van een voorwaardelijke verbintenis, is bij rechtsvormwijziging van de stichting teruglevering vereist.13 Er is sprake van een herroepelijke schenking.14 Herroeping heeft dan tot gevolg dat de begiftigde het geschonkene terug moet leveren.15 De schenker moet daar dan wel een beroep op doen. Voor rechts-vormwijziging lijkt deze optie minder geschikt omdat de schenker dan zelf in de gaten moet houden of de begiftigde van rechtsvorm gewijzigd wordt. In de regel zal dat feit aan de aandacht van de begunstiger ontsnappen. Voordeel van deze route is wel dat de begunstiger zelfstandig kan beoordelen of deze wijze van rechtsvormwijziging dient te leiden tot het terugdraaien van de bevoordeling. Wellicht dat de omstandigheden van dien aard zijn, dat de begunstiger gezien de concrete omstandigheden van het geval, bijvoorbeeld het doel ligt in het verlengde van het oorspronkelijke doel, wenst af te zien van de mogelijkheid tot herroeping.

De andere mogelijkheid is het opstellen van een voorwaardelijke verkrijging.16Er is dan sprake van een onherroepelijke voorwaardelijke schenking.17 Teruglevering is niet vereist.18 Door de herroeping gaat een ontbindende voorwaarde in werking waardoor het geschonkene automatisch terugvalt in het vermogen van de schenker. Dit gebeurt van rechtswege.19 Deze route kan gevolgd worden indien beoogd wordt bij rechtsvormwijziging van de begiftigde de bevoordeling te laten vervallen.

Bij herroepelijkheid van een schenking dient wel in ogenschouw genomen te worden dat het wezen van de schenking niet wordt aangetast.20 Aan het verarmingsvereiste van de zijde van de schenker wordt in dat geval niet voldaan. Een schenking onder voorwaarden is wel mogelijk indien de voorwaarde verbonden is aan het doel van de stichting. Een dergelijke voorwaarde is niet in strijd met het wezen van de verbintenis.21

Het is daarom mogelijk in een schenkingsakte bijvoorbeeld een voorwaarde op te nemen dat de schenking uitsluitend gedaan wordt ten behoeve van de rechtspersoon indien de bevoordeelde rechtspersoon in deze rechtsvorm gehandhaafd blijft.

Dit heeft tot gevolg dat de schenker een beroep kan doen op de gestelde voorwaarde na rechtsvormwijziging van de stichting op grond waarvan de stichting verplicht is de bevoordeling terug te leveren (bij een voorwaardelijke verbintenis) dan wel het bedrag automatisch terugvalt in het vermogen van de schenker (in geval van een onherroepelijke voorwaardelijke schenking).