HR, 18-10-2022, nr. 20/02290

HR, 18-10-2022, nr. 20/02290

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Uitspraak 18‑10‑2022

Inhoudsindicatie

Caribische zaak. Zware mishandeling door in Curaçao een ander meermalen met gebalde vuisten tegen zijn gezicht en ribben te slaan, art. 2:275 SrC. Bewijsklacht zwaar lichamelijk letsel. Kunnen 2 ribfracturen en onderkaakfractuur worden aangemerkt als zwaar lichamelijk letsel? HR herhaalt relevante overwegingen uit HR:2018:1051 m.b.t. algemene gezichtspunten voor beantwoording van vraag of van zwaar lichamelijk letsel sprake is. Hof heeft vastgesteld dat slachtoffer a.g.v. de door verdachte gegeven vuistslagen 2 ribfracturen en onderkaakfractuur heeft opgelopen, waarvoor invasief medisch ingrijpen niet noodzakelijk was omdat deze letsels door rust genezen. Verder heeft hof vastgesteld dat herstelperiode is ingeschat op 9 weken. ’s Hofs vaststelling dat met fysiek herstel van slachtoffer uiteindelijk periode van 6 maanden gemoeid bleek te zijn en dat slachtoffer “tot op heden” nog moeilijk zware dingen kan tillen, kan niet uit gebruikte bewijsmiddelen worden afgeleid. Daarom is, in aanmerking genomen dat nadere vaststellingen omtrent noodzaak en aard van (eventueel) medisch ingrijpen en uitzicht op (volledig) herstel t.a.v. de door hof vastgestelde fracturen ontbreken, ‘s hofs oordeel dat sprake is van zwaar lichamelijk letsel a.b.i. art. 1:200 SrC (mede gelet op wat hiervoor is vooropgesteld) niet toereikend gemotiveerd. Volgt vernietiging en terugwijzing.

Partij(en)

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

STRAFKAMER

Nummer 20/02290 C

Datum 18 oktober 2022

ARREST

op het beroep in cassatie tegen een vonnis van het Gemeenschappelijk Hof van Justitie van Aruba, Curaçao, Sint Maarten en van Bonaire, Sint Eustatius en Saba, van 1 juli 2020, nummer H 232/2019, in de strafzaak

tegen

[verdachte] ,

geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1988,

hierna: de verdachte.

1. Procesverloop in cassatie

Het beroep is ingesteld door de verdachte. Namens deze heeft Y. Moszkowicz, advocaat te Utrecht, bij schriftuur cassatiemiddelen voorgesteld. De schriftuur is aan dit arrest gehecht en maakt daarvan deel uit.

De advocaat-generaal E.J. Hofstee heeft geconcludeerd tot vernietiging van de bestreden uitspraak en tot terugwijzing van de zaak naar het Gemeenschappelijk Hof van Justitie van Aruba, Curaçao, Sint Maarten en van Bonaire, Sint Eustatius en Saba, opdat de zaak opnieuw wordt berecht en afgedaan.

2. Bewezenverklaring en bewijsvoering

2.1

Ten laste van de verdachte is bewezenverklaard dat:

“Primair:

hij op 9 februari 2018, te Curaçao [slachtoffer] opzettelijk zwaar lichamelijk letsel, te weten twee gebroken ribben en meerdere kneuzingen aan het gezicht heeft toegebracht, door die [slachtoffer] opzettelijk meermalen met kracht met gebalde vuisten tegen het gezicht en tegen de ribben te slaan.”

2.2

Deze bewezenverklaring steunt op de volgende bewijsmiddelen:

“1. [slachtoffer] deed op 9 februari 2018 aangifte. Hij heeft bij die gelegenheid het volgende verklaard:

“Ik ben op 9 februari 2018 bij Playa Grandi (Piskadó) mishandeld door de chefkok van [A] . Hij kwam met zijn hond op mij af. Hij had mij met kracht met zijn tot vuist gebalde linker- en rechterhand aan het bovengedeelte van mijn lichaam geslagen. Ik werd met kracht aan de linkerzijde van mijn gezicht geslagen.

Door de gepleegde mishandeling, heb ik veel pijn gevoeld en heb ik nog steeds veel pijn.”

2. [slachtoffer] heeft op 24 februari 2018 een verklaring afgelegd:

“Bij de polikliniek werd geconstateerd dat ik gebroken ribben opliep van de gepleegde mishandeling, samen met een opgezwollen gezicht. Mijn huisdokter had na controle aan mij verklaard dat ik voor ongeveer negen weken geen zware werkzaamheden kan verrichten. Mijn onderkaak rechts was nog steeds opgezwollen. Ik heb een verwijsbrief gekregen voor verdere behandeling bij een kaakchirurg.”

3. De arts-assistent chirurgie, [betrokkene 1] , en de chirurg, [betrokkene 2] , hebben [slachtoffer] onderzocht en de volgende medische verklaring opgesteld:

“Conclusie:

1. Ribfracturen 5 en 6 links

2. Laceratie mediale linker oog

3. Laceratie onderlip in de mond

4. Haematoom linkerwang.”

4. De mond-, kaak- en aangezichtschirurg [betrokkene 3] , heeft [slachtoffer] onderzocht en de volgende medische verklaring opgesteld:

“Diagnose: Gunstige mandibulaire fractuur, niet verplaatst”

5. De verdachte heeft ter terechtzitting in hoger beroep het volgende verklaard:

“Ik was destijds chefkok bij [A] . Het klopt dat ik [slachtoffer] heb geslagen op het strand. Mijn hand was daarna gebroken.”.”

2.3

Het hof heeft ten aanzien van de bewezenverklaring verder het volgende overwogen:

“Zwaar lichamelijk letsel

Ingevolge artikel 1:200 van het Wetboek van Strafrecht (hierna: Sr) wordt onder zwaar lichamelijk letsel verstaan hetgeen naar gewoon spraakgebruik als zodanig wordt genoemd, waarbij wordt gelet op de aard van het letsel, de aard en de noodzaak van het medisch ingrijpen en het uitzicht op (volledig) herstel.

Het slachtoffer heeft als gevolg van de door de verdachte gegeven vuistslagen op twee verschillende plaatsen aan zijn lichaam fracturen opgelopen, te weten twee ribfracturen en een onderkaakfractuur. Deze onderkaakfractuur kwam pas enige tijd later aan het licht na verwijzing naar de kaakchirurg. Aanvankelijk luidde de diagnose: kneuzingen in het gezicht. Dat invasief medisch ingrijpen niet noodzakelijk was, laat zich verklaren door de aard van deze letsels, die zelf moeten helen, waarbij direct rust nodig is. In eerste instantie werd de herstelperiode ingeschat op negen weken, maar uiteindelijk bleek met fysiek herstel een periode van zes maanden gemoeid, terwijl het slachtoffer tot op heden nog moeilijk zware dingen kan tillen.

Het voorgaande maakt dat de letsels bij elkaar door het Hof worden aangemerkt als zwaar lichamelijk letsel.”

3. Beoordeling van het tweede cassatiemiddel

3.1

Het cassatiemiddel klaagt dat het hof ten onrechte tot het oordeel is gekomen dat sprake is van zwaar lichamelijk letsel, althans dat dit oordeel ontoereikend is gemotiveerd.

3.2

Als algemene gezichtspunten voor de beantwoording van de vraag of van zwaar lichamelijk letsel sprake is, kunnen in elk geval worden aangemerkt de aard van het letsel, de eventuele noodzaak en aard van medisch ingrijpen en het uitzicht op (volledig) herstel. Een veelvoorkomende categorie letsel betreft (bot)fracturen. Indien sprake is van een zodanige fractuur dat operatief ingrijpen van een zekere ernst is vereist, geldt in de regel dat die fractuur, vanwege onder meer de noodzaak en de aard van medisch ingrijpen, zwaar lichamelijk letsel vormt. Overigens kan relevant medisch ingrijpen ook bestaan uit een andere medische behandeling dan operatief ingrijpen. Indien uit de bewijsvoering niets blijkt omtrent de aard van het letsel, de eventuele noodzaak en aard van medisch ingrijpen en het uitzicht op (volledig) herstel zal dat aanleiding kunnen geven tot cassatie. (Vgl. HR 3 juli 2018, ECLI:NL:HR:2018:1051.)

3.3

Het hof heeft vastgesteld dat [slachtoffer] als gevolg van de door de verdachte gegeven vuistslagen twee ribfracturen en een onderkaakfractuur heeft opgelopen, waarvoor invasief medisch ingrijpen niet noodzakelijk was omdat deze letsels door rust genezen. Verder heeft het hof vastgesteld dat de herstelperiode is ingeschat op negen weken. De vaststelling van het hof dat met het fysiek herstel van [slachtoffer] uiteindelijk een periode van zes maanden gemoeid bleek te zijn en dat [slachtoffer] “tot op heden” nog moeilijk zware dingen kan tillen, kan niet uit de gebruikte bewijsmiddelen worden afgeleid. Daarom is, in aanmerking genomen dat nadere vaststellingen omtrent de noodzaak en aard van (eventueel) medisch ingrijpen en het uitzicht op (volledig) herstel ten aanzien van de door het hof vastgestelde fracturen ontbreken, het oordeel van het hof dat sprake is van zwaar lichamelijk letsel als bedoeld in artikel 1:200 van het Wetboek van Strafrecht van Curaçao – mede gelet op wat onder 3.2 is vooropgesteld – niet toereikend gemotiveerd.

3.4

Het cassatiemiddel is terecht voorgesteld.

4. Beoordeling van het eerste cassatiemiddel

Gelet op de beslissing die hierna volgt, is bespreking van het cassatiemiddel niet nodig.

5. Beslissing

De Hoge Raad:

- vernietigt de uitspraak van het hof;

- wijst de zaak terug naar het Gemeenschappelijk Hof van Justitie, opdat de zaak opnieuw wordt berecht en afgedaan.

Dit arrest is gewezen door de vice-president J. de Hullu als voorzitter, en de raadsheren J.C.A.M. Claassens en M. Kuijer, in bijzijn van de waarnemend griffier E. Schnetz, en uitgesproken ter openbare terechtzitting van 18 oktober 2022.

Conclusie 14‑06‑2022

Inhoudsindicatie

Conclusie AG. Caribische zaak. Zware mishandeling. Het eerste middel klaagt terecht dat de verwerping van het beroep op noodweer(exces) ontoereikend is gemotiveerd. Het oordeel van het Gemeenschappelijk Hof dat naar de kern bezien sprake is van een aanvallende gedraging van de verdachte die in de weg staat aan de aanvaarding van een beroep op noodweer(exces) is niet zonder meer begrijpelijk. Het tweede middel bevat de terechte klacht dat niet zonder meer toereikend is gemotiveerd dat de verdachte aan het slachtoffer zwaar lichamelijk letsel heeft toegebracht bestaande uit twee gebroken ribben en meerdere kneuzingen aan het gezicht. Volgens de AG vergt een toereikend gemotiveerde bewezenverklaring op dit punt een bewijsvoering die nadere en concrete vaststellingen bevat met betrekking tot de (eventuele) noodzaak en aard van medisch ingrijpen en het uitzicht op (volledig) herstel. Conclusie strekt tot vernietiging van de uitpraak en terugwijzing van de zaak.

Partij(en)

PROCUREUR-GENERAAL

BIJ DE

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Nummer 20/02290 C

Zitting 14 juni 2022

CONCLUSIE

E.J. Hofstee

In de zaak

[verdachte],

geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1988,

hierna: de verdachte.

I. Inleiding

De verdachte is bij vonnis van 1 juli 2020 door het Gemeenschappelijk Hof van Justitie van Aruba, Curaçao, Sint Maarten en van Bonaire, Sint Eustatius en Saba (hierna: het Hof) wegens primair “zware mishandeling” veroordeeld tot een geheel voorwaardelijke gevangenisstraf voor de duur van drie maanden, met een proeftijd van drie jaren, en tot een taakstraf, bestaande uit een werkstraf voor de duur van 150 uren, subsidiair 75 dagen hechtenis. Als bijzondere voorwaarde heeft het Hof gesteld dat de verdachte zich gedurende de proeftijd zal gedragen naar de voorschriften en aanwijzingen te geven door of namens de Stichting Reclassering Curaçao, zulks zolang deze instelling dat gedurende de proeftijd nodig oordeelt, ook als dat inhoudt dat hij gedurende die proeftijd een agressieregulatie training dient te volgen en/of een psychologische behandeling dient te ondergaan. Voorts heeft het Hof de vordering tot vergoeding van de door de benadeelde partij gevorderde schade toegewezen en aan de verdachte een schadevergoedingsmaatregel als bedoeld in art. 1:78 van het Wetboek van Strafrecht van Curaçao (hierna: SrC), subsidiair zestig dagen hechtenis, opgelegd, een en ander zoals in het bestreden vonnis vermeld. Tot slot heeft het Hof het geschorste bevel tot voorlopige hechtenis opgeheven.

Namens de verdachte heeft mr. Y. Moszkowicz, advocaat te Utrecht, twee middelen van cassatie voorgesteld.

Ik bespreek de cassatiemiddelen achtereenvolgens onder IV. en V. en houd daarbij de volgorde aan die in de schriftuur wordt gehanteerd. Voorafgaand aan de bespreking van de middelen geef ik eerst onder II. de bewezenverklaring, de bewijsvoering en de verwerping van een gevoerd verweer weer en vervolgens onder III. het verweer van de verdediging en de verklaring van de verdachte.

II. Bewezenverklaring, bewijsvoering en de verwerping van een gevoerd verweer

4. Ten laste van de verdachte is bewezenverklaard dat:

“Primair:

hij op 9 februari 2018, te Curaçao [slachtoffer] opzettelijk zwaar lichamelijk letsel, te weten twee gebroken ribben en meerdere kneuzingen aan het gezicht heeft toegebracht, door die [slachtoffer] opzettelijk meermalen met kracht met gebalde vuisten tegen het gezicht en tegen de ribben te slaan;”

5. Deze bewezenverklaring steunt op de volgende bewijsmiddelen (hier met weglating van de voetnoten):

“1. [slachtoffer] deed op 9 februari 2018 aangifte. Hij heeft bij die gelegenheid het volgende verklaard:

"Ik ben op 9 februari 2018 bij Playa Grandi (Piskadó) mishandeld door de chef kok van [A]. Hij kwam met zijn hond op mij af. Hij had mij met kracht met zijn tot vuist gebalde linker- en rechterhand aan het bovengedeelte van mijn lichaam geslagen. Ik werd met kracht aan de linkerzijde van mijn gezicht geslagen.

Door de gepleegde mishandeling, heb ik veel pijn gevoeld en heb ik nog steeds veel pijn."

2. [slachtoffer] heeft op 24 februari 2018 een verklaring afgelegd:

"Bij de polikliniek werd geconstateerd dat ik gebroken ribben opliep van de gepleegde mishandeling, samen met een opgezwollen gezicht. Mijn huisdokter had na controle aan mij verklaard dat ik voor ongeveer negen weken geen zware werkzaamheden kan verrichten. Mijn onderkaak rechts was nog steeds opgezwollen. Ik heb een verwijsbrief gekregen voor verdere behandeling bij een kaakchirurg."

3. De arts-assistent chirurgie, [betrokkene 1], en de chirurg, [betrokkene 2], hebben [slachtoffer] onderzocht en de volgende medische verklaring opgesteld:

"Conclusie:

1. Ribfracturen 5 en 6 links

2. Laceratie mediale linker oog

3. Laceratie onderlip in de mond

4. Haematoom linkerwang."

4. De mond-, kaak- en aangezichtschirurg [betrokkene 3], heeft [slachtoffer] onderzocht en de volgende medische verklaring opgesteld:

"Diagnose: Gunstige mandibulaire fractuur, niet verplaatst"

5. De verdachte heeft ter terechtzitting in hoger beroep het volgende verklaard:

"Ik was destijds chefkok bij [A]. Het klopt dat ik [slachtoffer] heb geslagen op het strand. Mijn hand was daarna gebroken."”

6. Het Hof heeft in het bestreden vonnis de volgende bewijsoverweging opgenomen:

“Zwaar lichamelijk letsel

Ingevolge artikel 1:200 van het Wetboek van Strafrecht (hierna: Sr) wordt onder zwaar lichamelijk letsel verstaan hetgeen naar gewoon spraakgebruik als zodanig wordt genoemd, waarbij wordt gelet op de aard van het letsel, de aard en de noodzaak van het medisch ingrijpen en het uitzicht op (volledig) herstel.

Het slachtoffer heeft als gevolg van de door de verdachte gegeven vuistslagen op twee verschillende plaatsen aan zijn lichaam fracturen opgelopen, te weten twee ribfracturen en een onderkaakfractuur. Deze onderkaakfractuur kwam pas enige tijd later aan het licht na verwijzing naar de kaakchirurg. Aanvankelijk luidde de diagnose: kneuzingen in het gezicht. Dat invasief medisch ingrijpen niet noodzakelijk was, laat zich verklaren door de aard van deze letsels, die zelf moeten helen, waarbij direct rust nodig is. In eerste instantie werd de herstelperiode ingeschat op negen weken, maar uiteindelijk bleek met fysiek herstel een periode van zes maanden gemoeid, terwijl het slachtoffer tot op heden nog moeilijk zware dingen kan tillen.

Het voorgaande maakt dat de letsels bij elkaar door het Hof worden aangemerkt als zwaar lichamelijk letsel.”

7. Het Hof heeft een namens de verdachte gevoerd verweer als volgt samengevat en verworpen:

“Strafbaarheid van het bewezenverklaarde en de verdachte

De raadsman heeft bepleit dat de verdachte zal worden ontslagen van alle rechtsvolging omdat hem een te honoreren beroep toekomt op noodweer c.q. noodweerexces. Daartoe heeft de raadsman aangevoerd dat sprake is geweest van een noodzakelijke verdediging door de verdachte omdat hij moest uitwijken voor de fles bier die [slachtoffer] naar hem gooide en bovendien de eerste klap door [slachtoffer] werd uitgedeeld.

Voor een geslaagd beroep op noodweer is vereist dat sprake is van een ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding van lijf, eerbaarheid of goed van de dader zelf of een ander, in de zin van artikel 1:114, eerste lid, onder b Sr, dan wel een onmiddellijk dreigend gevaar voor een dergelijke aanranding, waartegen verdachte zich mocht verdedigen.

Noodweer impliceert verdedigend optreden. Dit betekent dat een beroep op noodweer niet kan worden aanvaard ingeval de gedraging van degene die zich op deze exceptie beroept noch op grond van diens bedoeling noch op grond van de uiterlijke verschijningsvorm van de gedraging kan worden aangemerkt als verdedigend, maar – naar de kern bezien – als aanvallend, bijvoorbeeld gericht op een confrontatie of deelneming aan een gevecht.

Uit de stukken die zich in het dossier bevinden en het verhandelde ter terechtzitting, zoals de verklaringen van de aangever en de verdachte, de geluidsopname en de verklaringen van de getuigen [betrokkene 4] en [betrokkene 5], acht het Hof de volgende feitelijke gang van zaken aannemelijk geworden.

De verdachte is op het strand van Playa Piskadó aangesproken door getuige [betrokkene 4] toen hij zijn hond, een American Staffordshire, liet zwemmen in de zee tussen de toeristen die aldaar de schildpadden bewonderden. De verdachte was daarvan niet gediend en heeft de vrouw met luide stem de huid vol gescholden. [slachtoffer] heeft daarop van een afstand naar de verdachte geroepen dat hij niet zo tegen een vrouw moest praten, waarna de verdachte met luide stem ook [slachtoffer] is gaan uitschelden. Vervolgens heeft [slachtoffer] een bierflesje in de richting van de verdachte gegooid dat op ongeveer 1 meter afstand van de verdachte neerkwam.

Vervolgens is de verdachte boos en nog steeds luid scheldend met versnelde pas naar [slachtoffer] gelopen, terwijl hij ondertussen zijn hond bij zich riep en deze aanlijnde. Toen de verdachte en zijn hond [slachtoffer] dicht waren genaderd, heeft [slachtoffer] de verdachte een vuistslag in zijn gezicht gegeven. De verdachte heeft daarop [slachtoffer] een vuistslag ter hoogte van zijn ribben gegeven, gevolgd door een vuistslag in zijn gezicht en meteen daarna zeker drie vuistslagen tegen zijn hoofd en gezicht. Als gevolg van de door hem uitgedeelde klappen brak de verdachte zijn hand.

Op basis van deze feiten en omstandigheden is het Hof van oordeel dat de verdachte van meet af aan in de aanvallende positie is geweest. De verdachte heeft ter terechtzitting verklaard dat hij, toen hij door de vrouw werd aangesproken, eigenlijk op weg was naar zijn auto. Er stond de verdachte niets in de weg om inderdaad naar zijn auto te gaan en te vertrekken, ook niet toen het bierflesje in zijn richting was gegooid en hij zich nog op afstand van [slachtoffer] bevond. In plaats daarvan is de verdachte (kennelijk) van gedachten veranderd en linea recta op agressieve en intimiderende wijze op [slachtoffer] af gegaan. Het Hof ziet dat niet als een actie gericht op verdediging maar als een aanval op [slachtoffer], nadat hij reeds op dezelfde agressieve wijze de getuige [betrokkene 4] had toegesproken. Aldus is op geen enkel moment sprake geweest van een noodweersituatie voor de verdachte. Dat [slachtoffer] aan de verdachte als eerste een klap heeft uitgedeeld, maakt dit niet anders. Deze reactie van [slachtoffer] kan naar het oordeel van het Hof niet anders worden gezien dan als verdedigend tegen de grote dreiging die van de verdachte van meet af aan uitging. Het beroep dat de verdachte heeft gedaan op noodweer(exces) wordt dan ook verworpen.

Nu ook overigens geen feiten of omstandigheden aannemelijk zijn geworden die de strafbaarheid uitsluiten, zijn het feit en de verdachte strafbaar.”

III. Het verweer van de verdediging en de verklaring van de verdachte

8. Namens de verdachte is ter terechtzitting in hoger beroep gepleit overeenkomstig hetgeen in de aan het proces-verbaal van de terechtzitting van 11 juni 2020 gehechte pleitnota is opgenomen (hier met weglating van de voetnoten):

“In casu was er sprake van een woordwisseling die tot een vechtpartij heeft geleidt. Client was bij de pier met zijn hond en werd door een mevrouw aangesproken dat cliënt niet met zijn hond mag lopen op het strand. De mevrouw gaf aan dat cliënt moet vertrekken. Client die zijn hond aan de lijn had vond het ongepast dat de mevrouw zo’n opmerking deed, zonder enige geldige reden. Doordat de mevrouw cliënt uitlokte om een probleem te starten, begon cliënt richting zijn auto te lopen. In de tussentijd bleef mevrouw cliënt uit te lokken. Lopende naar zijn auto gooide [slachtoffer] een lege bierfles richting cliënt. Client bleef doorlopen naar zijn auto, terwijl hij achtervolgd werd door mevrouw, omstanders (banda abou bewoners die bevriend zijn met mevrouw en [slachtoffer]) en [slachtoffer] zelf. Naderende bij zijn auto heeft [slachtoffer] cliënt een vuistslag toegediend tegen zijn gezicht terwijl de mevrouw, de uitlokker, en de rest van de mensen hem hebben omringd. Na de vuistslag tegen het gezicht van cliënt, heeft cliënt [slachtoffer] enkele vuistslagen toegediend als reactie op de ogenblikkelijke en wederrechtelijk aanranding zijdens [slachtoffer].

Het is dus niet zo dat u altijd mag terugslaan wanneer u zelf wordt geslagen. In de meeste gevallen mag u dat juist niet en moet u weglopen. Alleen als dat niet kan, mag u zich verdedigen. In casu heeft cliënt zich noodzakelijk verdedigd tegen een ogenblikkelijke en wederrechtelijk aanranding van [slachtoffer]. Tevens was cliënt omringd door kennissen van de aangever, dus hij bevond zich in een zeer bedreigend omgeving. Dit is af te leiden uit de verklaringen van getuigen en de geluidsopname. Hierdoor was de zelfverdedigingskeuze van cliënt de enige mogelijke handeling, doordat hij zich in een zeer bedreigend omgeving bevond.

Ten aanzien van de tenlastegelegde feiten, moet worden afgevraagd of er is voldaan aan de bewijsvoorschriften uit het Wetboek van Strafvordering. De verdediging is van opvatting dat dit niet het geval is.

Ad 1: Primair: Zware mishandeling

Onder zware mishandeling wordt verstaan een mishandeling waarbij opzettelijk zwaar lichamelijk letsel wordt toegebracht.

Er is sprake van zwaar lichamelijk letsel wanneer er na de mishandeling ziekte zonder uitzicht op volkomen genezing is, wanneer er voortdurende ongeschiktheid voor ambts- of beroepsbezigheden bestaat.

[…]

Cliënt moet worden vrijgesproken van het primair ten laste gelegde, het toebrengen van zwaar lichamelijk letsel. Ook als ervan wordt uitgegaan dat wel degelijk sprake was van een vuistslag, uit de afgelegde getuigenverklaringen, blijkt onvoldoende hoe krachtig deze was. Aangever is door de vuistslag uit balans geraakt en was gevallen. Achteraf gezien had dit ook te maken met het teveel nuttigen van alcohol. Op grond van het voorgaande is het onvoldoende vast te stellen dat de aanmerkelijke kans bestond dat aangever door de gedraging van cliënt zwaar lichamelijk letsel werd toegebracht. Van zware mishandeling is daarom geen sprake.

Het bovenstaande vormt onvoldoende grond voor het oordeel dat cliënt zich willens en wetens heeft blootgesteld aan de aanmerkelijke kans dat de aangever zwaar lichamelijk letsel zou bekomen. Uit de letselrapportage van de arts blijkt niet of is niet af te leiden dat sprake is geweest van een dusdanig harde klap dat door die klappen zwaar lichamelijk letsel is ontstaan, dan wel dat sprake is geweest van een dusdanig harde klap dat de kans op vallen op de grond zonder meer groot was (en daardoor de kans op mogelijk (extra) zwaar letsel als gevolg van het vallen met het hoofd op de grond).

Dat aangever gebroken ribben heeft overgehouden als gevolg van het geweld hoeft niet te leiden tot het oordeel dat er sprake is van zware mishandeling. Immers is geen sprake van letsel dat geen uitzicht op volkomen genezing overlaat of van voortdurende ongeschiktheid tot uitoefening van werk of bezigheden. Er was geen sprake van een blijvende beperking van fysieke functies en voorts niet is gebleken van een noodzaak tot medisch ingrijpen. [slachtoffer] heeft zijn werkzaamheden na een korte periode opgepakt.

Voorts is niet gebleken dat cliënt de aanmerkelijke kans op het toebrengen van zwaar lichamelijk letsel bij de aangever bewust heeft aanvaard.

[…]

Ad 3: Meer Subsidiair: Mishandeling

Aangever heeft verklaart dat cliënt in een woord-wisseling was met een vrouw. Hierdoor heeft aangever cliënt met een bierfles gegooid. Cliënt, [betrokkene 5] (getuige) en aangever zelf hebben verklaard dat aangever op een gegeven moment een bruine fles Amstel bier in de richting van cliënt heeft gegooid. Cliënt moest zelfs voor de fles uitwijken, zodat hij niet geraakt zou worden door de desbetreffende fles. Dit wordt ook door [betrokkene 5] bevestigd.

Aangever heeft in zijn eerste verklaring verklaard dat hij de fles heeft gegooid, gezien de reactie en woordkeuzes van cliënt jegens de vrouw op de pier. Nadat [slachtoffer] de fles heeft gegooid, liep cliënt richting zijn auto en aangever kwam cliënt tegemoet op het moment dat hij zijn auto naderde.

Door het gooien van een bierfles, waarbij uitgeweken dient te worden, kan er sprake zijn een gevaarlijke situatie waarin cliënt zich in bevond. Door het gooien van de bierfles was aangever een gevaar voor cliënt. Daarnaast kwam aangever, de vrouw en omstanders (kennissen van aangever) richting cliënt lopen, waarbij het gevaar situatie voor cliënt verhoogd werd.

De handelingen van aangever, het toedienen van een klap aan cliënt, heeft cliënt in een positie gebracht, dat hij zijn lichaam moest verdedigen. Cliënt bevond zich derhalve in een noodweer situatie.

Van noodweer is sprake wanneer u zich hebt verdedigd tegen een ogenblikkelijke en wederrechtelijke aanranding, en die verdediging ook noodzakelijk was. Voor een geslaagd beroep op noodweer gelden de volgende vereisten:

1. Ogenblikkelijke aanranding

2. Wederrechtelijke (onrechtmatige) aanranding

3. Verdediging noodzakelijk

a) Eis van proportionaliteit

b) Eis van subsidiariteit

Ad 1: Ogenblikkelijke aanranding

[…]

Aangever, cliënt en de getuigen hebben aangegeven dat aangever een fles richting cliënt heeft gegooid en terwijl cliënt richting zijn auto liep, hij benaderd werd door aanklager. Op dit moment werd cliënt niet geslagen, maar was er wel sprake van een onmiddellijke dreiging dat dit wel zou gaan gebeuren. Er was sprake van een objectieve dreiging. Vanuit de uiterlijke situatie beschouwd, was het voor een ieder duidelijk geweest dat aangever cliënt zou gaan slaan doordat aangever erg kwaad was, onder invloed (achteraf gebleken, pagina 12 van het dossier) en richting cliënt liep. Cliënt kon niets anders indenken van de desbetreffende situatie.

Aangever, cliënt en de getuige [betrokkene 5] hebben verklaard dat aangever degene was die het gevecht begon na het gooien van de bierfles. Aangever heeft als eerste cliënt een hard vuistslag toegediend in zijn gezicht. Dit blijkt uit bovenstaande verklaringen. Aangever was degene die de eerste vuistslag heeft toegediend. In casu is er sprake van aanranding van het lichaam van cliënt. De aanranding was op desbetreffende moment begonnen. Dit moment was niet beëindigd doordat aangever door ging met slaan, maar cliënt hiervoor ontweek. Cliënt had zich op dat moment tegen de aanranding verdedigd door op zijn beurt aangever één en of meerdere vuistslagen toe te dienen als reactie op de aanval. Aangever gleed uit en viel naar eigen zeggen op de grond. Het recht om jezelf te verdediging vervalt direct zodra de aanval is geëindigd.

Op het moment dat aangever op de grond lag, had cliënt aangever niet meer geslagen, doordat de aanval geëindigd was. Cliënt heeft na afloop dus niet meer gehandeld, hierdoor kan dit niet gezien worden als een tegenaanval. In tegendeel van hoe cliënt heeft gehandeld, heeft aangever cliënt nogmaals een vuistslag gegeven in zijn gezicht toen een omstander cliënt vasthield.

Ad 2: Wederrechtelijke (onrechtmatige) aanranding

De aanranding moet ook wederrechtelijk zijn. In casu is er sprake van een wederrechtelijke aanranding jegens cliënt. Aangever heeft client een vuistslag in het gezicht toegediend. Iemand mag een ander niet slaan. Doorgaans wordt aangenomen, dat hij die zich tegen ene wederrechtelijke aanranding verdedigt, niet onrechtmatig handelt, doch gebruik maakt van het aan ieder toekomende recht om zich tegen onrecht te verweren.

Ad 3: Verdediging noodzakelijk

Ad a: Eis van proportionaliteit

[…]

Cliënt heeft aangever ongeveer vier vuistslagen toegediend doordat aangever cliënt in het gezicht erg hard heeft geslagen en daarna door ging met slaan. Cliënt heeft geen andere verdedigingsmiddel gebruikt om zijn lichaam te verdedigen. De vuistslagen van cliënt waren in verhouding met de vuistslagen van aangever. Cliënt heeft niet in exces gehandeld. Aangever was niet gestopt met slaan hierdoor was er geen andere keuze voor cliënt om terug te slaan. Er was op dat moment geen sprake van een disproportionele verdediging jegens cliënt. Over en weer werden vuistslagen gediend.

Ad b: Eis van subsidiariteit

De subsidiairiteitseis houdt in dat u weg moet lopen wanneer daartoe de mogelijkheden bestaan. Het merendeel van de noodweerverweren stranden op deze eis. Cliënt kon op het moment van de aanval geen kant op. Er bestond geen andere uitweg voor cliënt dan zichzelf te verdedigen. Hij werd omringd door omstanders die hem hebben bedreigd en die bevriend zijn met de aanklager. Nadat cliënt dacht dat de aanval was afgelopen heeft aangever cliënt nogmaals een vuistslag gegeven in zijn gezicht toen een omstander cliënt vasthield. Hierop heeft cliënt niet meer gereageerd.

Bovenstaande scenario schets een noodweer situatie. Cliënt kon niet anders handelen dan zichzelf te verdedigen tegen de aanranding. Cliënt heeft een vuistslag in zijn gezicht gekregen door de aangever. Noodweer is verdediging in een situatie, waarin men onverhoeds wordt aangevallen en waarin alleen zelfverdediging agressie kan afweren. Cliënt had het recht zichzelf te verdedigen tegen deze ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding en het onmiddellijk dreigend gevaar daarvoor.

Als Uw Hof het beroep op noodweer niet honoreert, wenst de verdediging een beroep te doen op noodweerexces. Client bevond zich in een bedreigend situatie. De omstanders, de mevrouw en aanklager hebben cliënt omringd en hij kon nergens heen. Client werd bedreigd door de omstanders. De wederrechtelijke aanval door aanklager heeft bij cliënt een hevige gemoedsbeweging veroorzaakt. Er is hierdoor sprake van een dubbele causaliteitseis. De aanranding jegens cliënt heeft tot een hevige gemoedsbeweging geleid, die zich op zijn beurt tot het exces heeft geleid. Hierdoor kan de overschrijding van cliënt niet strafbaar bevonden worden. Hierdoor dient cliënt ontslagen te worden van alle rechtsgevolgen.

3. Conclusie

Gezien het verloop van het incident en de reactie daarop door cliënt, is er sprake van noodweer of noodweerexces. Cliënt zal derhalve moeten worden vrijgesproken van de primair en subsidiair tenlastelegging en met betrekking tot de meer subsidiair tenlastelegging dient cliënt ontslagen te worden van alle rechtsgevolgen (OVAR). Bij vrijspraak en/of ontslag van alle rechtsgevolgen is er geen ruimte voor schadevergoeding. De benadeelde partij dient niet-ontvankelijk te worden verklaard in zijn vordering tot schadevergoeding.”

9. Uit het hiervoor vermelde proces-verbaal blijkt dat ter terechtzitting ter aanvulling nog het volgende is aangevoerd door de raadsvrouw:

“Anders dan de procureur-generaal stelt is cliënt niet naar [slachtoffer] gelopen. Hij liep naar zijn auto en moest uitwijken voor een fles bier, dat door [slachtoffer] in zijn richting is gegooid. [slachtoffer] heeft de eerste klap toegediend. De procureur-generaal zegt dat de klap op zijn plaats was, gelet op de intimiderende houding van cliënt. Men moet niet vergeten dat [slachtoffer] ook dronken was en ook heeft gescholden. Cliënt kon en mocht zich tegen deze agressie verdedigen.”

10. Voorts blijkt uit dat proces-verbaal dat de verdachte ter terechtzitting onder meer het volgende heeft verklaard:

“ U vraagt mij of ik kan vertellen wat er op 9 februari 2018 heeft plaatsgevonden. Ik was die dag op het strand aanwezig en het klopt dat ik [slachtoffer] heb geslagen. Ik ga elke dag met mijn hond, een American Staffordshire, naar dat strand toe. Iedereen kent mij.

Op die dag werd ik door een voor mij onbekende vrouw aangesproken. Zij kwam voor mij staan en zei tegen mij dat het onhygiënisch is om met mijn hond in de zee tussen de toeristen te zwemmen. Op dat moment hadden wij al gezwommen en waren op weg naar huis. Ik sprong van de pier in het water om zo weg te kunnen lopen. De vrouw kwam weer voor mij staan. Zij wilde mij niet laten gaan. Ik probeerde meerdere keren weg te lopen. Ik werd toen boos. Ze zei ik ben ook boos en ik ben niet bang voor jou. Wij begonnen te discussiëren. Zij achtervolgde mij van de pier tot bijna bij mijn auto. Zij bleef mij in de weg staan. [slachtoffer], die op een afstand stond begon mij uit te schelden. Daarop begon ik hem ook uit te schelden. Hij zwaaide een Amstel bierflesje in mijn richting. Ik was bijna bij mijn auto. Hij liep naar mij toe en zei wat is je probleem. Hij gaf mij een klap. Ik heb hem toen ook geslagen en wij vielen op de grond. Ik heb mijn hand gebroken. Ik werd van achteren door vier a vijf omstanders vastgegrepen.

Ik kreeg toen nog twee klappen van het slachtoffer. Op dat moment stonden alle vissers en vrienden van het slachtoffer om mij heen.

[slachtoffer] heeft mij weer geslagen en liep weg. [betrokkene 6] heeft toen tegen mij gezegd dat ik beter weg kon gaan, omdat zij voor mij komen.

[…]

Ik hoor u zeggen dat mijn verklaring niet overeenkomt met die van de getuigen [betrokkene 4] en [betrokkene 5]. U houdt mij voor dat de getuigen hebben verklaard dat ik, nadat [slachtoffer] een bierflesje in mijn richting had gegooid, met versnelde pas met mijn hond naar hem ben gelopen. Hij was daarvan geschrokken en gaf gelijk een vuistslag. U vraagt mij wat mijn reactie is hierop. De getuigenverklaringen kloppen niet. Ik ga regelmatig naar dat strand en help de mensen ook vaak. Ik koop daar regelmatig vis. Ik vind het jammer dat niemand nu voor mij opkomt. Ik hoor u zeggen dat de verklaring van het slachtoffer door de getuige [betrokkene 5] wordt ondersteund. U vraagt mij hoe ik er nu tegenaan kijk. Het spijt mij dat het zo is gegaan, maar actie brengt reactie. Ik vind het erg dat ik [slachtoffer] heb geslagen. Ik was boos.

De onbekende vouw liet mij niet weggaan. Ze probeerde onze discussie ook op te nemen. Ik had niet door hoe hard ik heb geslagen. U vraagt mij of één klap niet genoeg was. Ik werd vastgehouden en in mijn gezicht geslagen.

Ik ben ook een slachtoffer.

[…]

De verdachte verklaart op vragen van de procureur-generaal naar aanleiding van de geluidsopname als volgt:

Ik hoor u zeggen dat uit de geluidsopname blijkt dat ik door een vrouw werd benaderd en dat het gesprek over mijn hond ging. U vraagt mij wat de vrouw tegen mij had gezegd. De vrouw zei dat het onhygiënisch is om mijn hond hier te laten zwemmen. Ik ken haar niet. Ik heb haar geen uitleg gegeven. Ik heb alleen gezegd ik wil geen problemen, ik ga naar huis.

U vraagt mij waarom zij mij niet mag aanspreken. Zij mag mij aanspreken, maar ik ben niet verplicht om te antwoorden. Ik sprong van de pier om weg te gaan. U houdt mij voor dat uit de stukken blijkt dat ik op de politie wilde wachten, maar dat mij werd bevolen om toch naar huis te gaan om meer problemen te voorkomen. U vraagt mij of dat klopt. Ja, dat klopt.

[betrokkene 6] had mij aangeraden om weg te gaan. U vraagt mij waarom ik zo heb gereageerd. In het begin heb ik niks slechts gezegd. Ik probeerde juist rustig te blijven en van daar weg te gaan. Ik werd boos. Als mensen boos zijn, schelden ze uit. De vrouw sprak mij ook niet op een normale manier aan. In het begin was zij rustig, maar zij werd snel heel arrogant.”

IV. Het eerste middel en de bespreking daarvan

Middel

11. Het middel klaagt dat het Hof het namens de verdachte gevoerde verweer voor zover inhoudend dat de verdachte geweld mocht gebruiken jegens de aangever ter noodzakelijke verdediging van zijn lijf ten onrechte heeft verworpen, althans dat het Hof het beroep op noodweer(exces) heeft verworpen op gronden die de verwerping niet kunnen dragen. In het bijzonder wordt aangevoerd dat in het licht van de vastgestelde feiten, te weten dat tot (aan) het geweld van de verdachte in reactie op de vuistslag van [slachtoffer] de verdachte geen enkel geweld heeft gepleegd noch een dreiging daarmee door hem is geuit, het oordeel van het Hof dat de verdachte zich niet heeft verdedigd maar aan het aanvallen was, niet begrijpelijk is.

Juridisch kader

12. Vooropgesteld moet worden dat het oordeel van het Hof dat de verdachte niet in noodweer respectievelijk noodweerexces heeft gehandeld, een feitelijk oordeel betreft dat in cassatie alleen op zijn begrijpelijkheid kan worden getoetst. Voorts dienen hier de volgende vooropstellingen uit het overzichtsarrest van HR 22 maart 2016, ECLI:NL:HR:2016:456, NJ 2016/316, m.nt. Rozemond tot uitgangspunt te worden genomen:1.

“Inleiding

[…]

3.1.2.

Indien door of namens de verdachte een beroep op noodweer, noodweerexces of putatieve noodweer is gedaan, moet de rechter een gemotiveerde beslissing geven op dat verweer. Dan zal hij moeten onderzoeken of aan de voorwaarden voor de aanvaarding van dat verweer is voldaan. In dat verband kan betekenis toekomen aan de inhoud en indringendheid van de door of namens de verdachte aangevoerde argumenten, al behoeft de omstandigheid dat een verdachte de hem tenlastegelegde gedraging ontkent, niet zonder meer aan het slagen van een subsidiair gedaan beroep op noodweer(exces) in de weg te staan.

Bij de beoordeling van het beroep kunnen nauwkeurige en consistente feitelijke vaststellingen van belang zijn, waarbij de rechter de last tot het aannemelijk maken van die feitelijke grondslag niet uitsluitend op de verdachte mag leggen.

Indien de rechter het beroep verwerpt, dient hij duidelijk te maken of hij de door of namens de verdachte aan het verweer ten grondslag gelegde feitelijke toedracht niet aannemelijk geworden acht, dan wel of die toedracht het beroep niet kan doen slagen.

[…]

Verdediging van specifieke rechtsgoederen

3.3.

Een beroep op noodweer kan niet worden aanvaard ingeval de gedraging van degene die zich op deze exceptie beroept, noch op grond van diens bedoeling, noch op grond van de uiterlijke verschijningsvorm van zijn gedraging kan worden aangemerkt als "verdediging", maar - naar de kern bezien - als aanvallend moet worden gezien, bijvoorbeeld gericht op een confrontatie of deelneming aan een gevecht.

[…]

Noodzaak van verdediging en onttrekkingsvereiste

3.5.2.

Aan de subsidiariteitseis is niet voldaan indien de verdachte zich niet behoefde te verdedigen

en er dus geen noodzaak tot verdediging bestond. Daarvan is bijvoorbeeld sprake indien de verdachte zich niet alleen aan de aanranding had kunnen, maar zich daaraan ook had moeten onttrekken. Bij de verwerping van een beroep op noodweer kan dus niet worden volstaan met het enkele argument dat de verdachte zich aan de aanranding had kunnen onttrekken.

Het zich aan de aanranding kunnen onttrekken houdt in dat daartoe voor de verdachte een reële en redelijke mogelijkheid moet hebben bestaan. Dit is bijvoorbeeld niet het geval wanneer de positie van de verdachte en de ruimte waarin hij zich bevindt, redelijkerwijs geen mogelijkheid bieden tot onttrekking aan de aanranding.

Onttrekking aan de aanranding moet voorts van de verdachte kunnen worden gevergd. Dit behoeft

bijvoorbeeld niet het geval te zijn wanneer de situatie zo bedreigend is dat zich onttrekken aan de

aanranding geen reëel alternatief is. Ook bij een aanranding van anderen kan zich het geval voordoen dat men zich niet behoefde te onttrekken aan de aanranding. Bovendien kan iemands hoedanigheid – bijvoorbeeld die van politieambtenaar of van een op basis van art. 53 Sv optredend persoon – hier van belang zijn.

[…]

Noodweerexces

3.6.1.

Noodweerexces kan in beeld komen bij een ‘overschrijding van de grenzen van de noodzakelijke verdediging’, dus wanneer aan alle voorgaande eisen is voldaan behalve aan de proportionaliteitseis. Wat de subsidiariteitseis betreft, verdient opmerking dat voor een beroep op noodweerexces geldt dat er wel een noodzaak tot verdediging moet zijn of moet zijn geweest.

3.6.2.

Voor noodweerexces geldt in alle gevallen dat van verontschuldigbare overschrijding van de grenzen van noodzakelijke verdediging alleen sprake kan zijn als:

a. de verdachte de hem verweten gedraging heeft verricht in een situatie waarin en op een tijdstip waarop voor hem de noodzaak bestond tot verdediging van eigen of eens anders lijf, eerbaarheid of goed tegen een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding, maar daarbij als onmiddellijk gevolg van een hevige door die aanranding veroorzaakte gemoedsbeweging verder gaat dan geboden was, dan wel als

b. op het tijdstip van de hem verweten gedraging de onder a bedoelde situatie weliswaar was beëindigd en de noodzaak tot verdediging er dus wel was geweest (maar niet meer bestond), maar zijn gedraging niettemin het onmiddellijk gevolg was van een hevige gemoedsbeweging die was veroorzaakt door de daaraan voorafgaande wederrechtelijke aanranding.

[…]

Enkele bijzondere onderwerpen

‘Culpa in causa’

3.7.1.

Gedragingen van de verdachte die aan de wederrechtelijke aanranding door het latere slachtoffer zijn voorafgegaan, kunnen in de weg staan aan het slagen van een beroep op noodweer of noodweerexces, maar slechts onder bijzondere omstandigheden. Van zulke bijzondere omstandigheden kan bijvoorbeeld sprake zijn indien de verdachte de aanval heeft uitgelokt door provocatie van het latere slachtoffer en hij aldus uit was op een confrontatie, of wanneer hij willens en wetens de confrontatie met het slachtoffer heeft gezocht en een gewelddadige reactie van het slachtoffer heeft uitgelokt. De enkele omstandigheid dat een verdachte zich willens en wetens in een situatie heeft begeven waarin een agressieve reactie van het latere slachtoffer te verwachten viel of dat een verdachte zich in verband met een mogelijke aanval van het slachtoffer als voorzorgsmaatregel van een illegaal vuurwapen had voorzien, is daartoe evenwel onvoldoende.”

13. Uit de rechtspraak van de Hoge Raad die is gewezen ná het hiervoor weergegeven overzichtsarrest valt af te leiden dat bepaaldelijk motiveringseisen worden gesteld aan het oordeel van de feitenrechter dat sprake is van, naar de kern bezien, aanvallend handelen van de verdachte en/of ‘culpa in causa’ en om die reden in de weg staat aan een succesvol beroep op noodweer(exces). Dat is niet verwonderlijk gelet op het in rechtsoverweging 3.1.2 van het vermelde overzichtsarrest verwoorde algemene uitgangspunt dat de rechter bij de verwerping van een beroep op noodweer(exces) dient in te gaan op hetgeen door en namens de verdachte ter zake is aangevoerd, zeker als dat beroep als indringend kan worden aangemerkt.2.Verder past het stellen van zekere motiveringseisen bij de verwerping van een beroep op noodweer(exces) ook bij het in dezelfde rechtsoverweging van het overzichtsarrest benadrukte belang van nauwkeurige en consistente feitelijke vaststellingen van de rechter over de voorliggende situatie. Met betrekking tot in het bijzonder de feitelijke grondslag van een door of namens de verdachte gedaan beroep op noodweer heeft de Hoge Raad in zijn arrest van 29 maart 2022, ECLI:NL:HR:2022:417 het volgende overwogen:

“2.3.1 Als door of namens de verdachte een beroep op noodweer is gedaan, moet de rechter (i) de feitelijke grondslag van dat beroep onderzoeken, (ii) beoordelen of aan de voorwaarden voor de aanvaarding van het verweer is voldaan en (iii) een gemotiveerde beslissing geven op dat verweer.

2.3.2 Bij het onderzoek naar de feitelijke grondslag van het beroep kan betekenis toekomen aan de inhoud en indringendheid van de door of namens de verdachte aangevoerde argumenten. De last tot het aannemelijk maken van die feitelijke grondslag mag echter niet uitsluitend op de verdachte worden gelegd. Als de verdachte in dit verband weigert te antwoorden op nadere vragen met betrekking tot de door of namens hem gestelde gang van zaken, mag de rechter die omstandigheid in zijn beoordeling betrekken.

2.3.3 Voor aanvaarding van het beroep is onder meer vereist dat de rechter de feitelijke grondslag ervan aannemelijk acht. Ter verduidelijking van eerdere rechtspraak merkt de Hoge Raad hierover het volgende op. Voor de vaststelling van de feiten en omstandigheden waarop dat beroep steunt, geldt – anders dan voor de beslissing over de bewezenverklaring – niet als maatstaf dat deze feiten en omstandigheden zich ‘buiten redelijke twijfel’ hebben voorgedaan. Bij de beoordeling van de feitelijke grondslag van het beroep op noodweer gaat het er slechts om dat die feitelijke toedracht, gelet op wat daarover door of namens de verdachte is aangevoerd en in het licht van het verhandelde ter terechtzitting, voldoende aannemelijk is geworden. Aan het oordeel dat de gestelde feitelijke grondslag voldoende aannemelijk is geworden, staat enige onzekerheid over de precieze feitelijke toedracht niet in de weg.

2.3.4 Wanneer de rechter de feitelijke toedracht van het beroep niet aannemelijk geworden acht, verwerpt hij het beroep. Ook wanneer hij oordeelt dat de door hem aannemelijk geachte feitelijke toedracht het beroep niet kan doen slagen omdat niet aan de voorwaarden voor de aanvaarding van dat beroep is voldaan, verwerpt hij het beroep. De rechter kan overigens het onderzoek naar de feitelijke grondslag van het beroep achterwege laten, als hij tot het oordeel komt dat – veronderstellenderwijs uitgaand van de aannemelijkheid van de gestelde feitelijke toedracht – het beroep niet kan slagen. Wel moet uit de uitspraak volgen op welke grond de verwerping berust.”

14. Ter illustratie van mijn vaststelling dat bepaaldelijk motiveringseisen gelden voor de verwerping van een beroep op noodweer(exces) vanwege, kort gezegd, aanvallend handelen van de verdachte en/of ‘culpa in causa’,3.bespreek ik hieronder in chronologische volgorde kort enkele betrekkelijk recente arresten van de Hoge Raad.

15. Ik noem allereerst HR 3 april 2018, ECLI:NL:HR:2018:496, NJ 2018/200. Het hof was uitgegaan van de feitelijke toedracht zoals die door de verdachte in hoger beroep aan het beroep op noodweer ten grondslag was gelegd. Deze toedracht hield in dat de verdachte tweemaal was geslagen door V., de verdachte was weggelopen en een mes uit zijn jaszak had gehaald voor ‘als het helemaal verkeerd zou gaan’, hij bang was en dacht dat het helemaal mis zou gaan en hij vervolgens naar de hal van een café was gevlucht. In de kleine hal van het café draaide de verdachte zich om en vond toen V., die een zeer grote en brede man was, vlak voor hem. Op dat moment toonde de verdachte, die niet wist hoe de deur naar het café openging, het mes aan V. en zei tegen hem dat hij moest opzouten. Vervolgens stompte V. de verdachte en stak de verdachte, die zich klemgezet voelde, V. meermalen met het mes om V. te doen stoppen. In het licht van deze door het hof aannemelijk geachte feitelijke toedracht, vond de Hoge Raad het niet zonder meer begrijpelijk dat het hof had geoordeeld dat het beroep op noodweer faalde omdat de verdachte, toen hij in het halletje van het café stond, de mogelijkheid onbenut had gelaten om het café in te gaan en op die manier op afstand van V. te blijven, dat hij derhalve zich aan de aanval van V. had kunnen en moeten onttrekken en dat – nu hij dat niet had gedaan – zijn intentie op dat moment gericht was op een confrontatie en niet op het ontlopen van een confrontatie.

16. In zijn arrest van 14 mei 2019, ECLI:NL:HR:2019:715, NJ 2019/218 kwam de Hoge Raad eveneens tot vernietiging van het oordeel van het hof dat het beroep op noodweer faalde. Het hof had vastgesteld dat niet alleen vanuit de Opel Signum, waarin de verdachte en de medeverdachte zich bevonden, op de Fiat 500 met inzittenden was geschoten, maar dat eveneens op de Opel Signum was geschoten, terwijl niet was komen vast te staan dat de verdachte en/of de medeverdachte als eerste had/hadden geschoten. Daarom achtte de Hoge Raad niet zonder meer begrijpelijk het mogelijke oordeel van het hof dat de gedragingen van de verdachte niet als verdedigend, maar in de kern als aanvallend moesten worden gezien en dat het beroep op noodweer daarop afstuitte (rov. 2.4.2). Ook het mogelijke oordeel van het hof dat sprake was geweest van ‘culpa in causa’, oordeelde de Hoge Raad niet zonder meer begrijpelijk, aangezien uit de motivering van het hof niet naar voren kwam dat voorafgaand aan het vuurwapengeweld tussen de inzittenden van de Opel Signum en de Fiat 500 de verdachte en de medeverdachte zich zodanig hadden gedragen, dat sprake was van bijzondere omstandigheden die aan het slagen van het beroep op noodweer in de weg stonden (rov. 2.4.3). De Hoge Raad overwoog voorts (rov. 2.4.4) dat de omstandigheid dat de verdachte had ontkend te hebben geschoten of het schieten te hebben willen medeplegen, de verwerping van het verweer niet (zelfstandig) kon dragen, omdat zo een omstandigheid op zichzelf het slagen van een beroep op noodweer niet uitsluit. Wel kan, aldus de Hoge Raad, de omstandigheid dat de verdachte ontkent van belang zijn voor het door rechter te verrichten onderzoek of aan de voorwaarden voor de aanvaarding van een beroep op noodweer(exces) is voldaan, aangezien in dat verband immers betekenis kan toekomen aan de inhoud en indringendheid van de door of namens de verdachte aangevoerde argumenten.

17. In de zaak die centraal staat in HR 15 december 2020, ECLI:NL:HR:2020:2043, NJ 2021/226, m.nt. Jörg had het hof aan de verwerping van het beroep op noodweer ten grondslag gelegd dat de gedragingen van de verdachte een aanvallend karakter hadden. Zijn oordeel dat het door de verdachte tegen twee anderen (ik noem ze hier A en B) uitgeoefend geweld aanvallend was zodat dit aan de aanvaarding van een beroep op noodweer in de weg stond, was volgens de Hoge Raad echter niet zonder meer begrijpelijk. Daarbij werd door de Hoge Raad in aanmerking genomen dat het hof had vastgesteld dat de verdachte voordat hij achter A aanrende, zelf was gestoken door een persoon uit het groepje waartoe A en B behoorden, dat op het moment dat de verdachte achter A aanrende sprake was van een aanval van A op de medeverdachte, en dat daarna B op de verdachte en de medeverdachte was komen afrennen. Aangezien het hof ook geen nauwkeurige vaststellingen had gedaan over bijvoorbeeld het tijdsverloop tussen de vastgestelde incidenten of het moment waarop, en de context waarin, de verdachte het geweld jegens A en B had uitgeoefend, was ontoereikend gemotiveerd de verwerping van het beroep op noodweer vanwege het aanvallende karakter van het gedrag van de verdachte.

18. Tot slot HR 7 december 2021, ECLI:NL:HR:2021:1828, NJ 2022/20, m.nt. Machielse. De Hoge Raad oordeelde hier niet zonder meer begrijpelijk het oordeel van het hof dat sprake was van een geval waarin de verdachte vanwege zijn aanvallend handelen geen aanvaardbaar beroep op noodweer(exces) toekwam. Daarbij wees de Hoge Raad erop dat het hof geen aandacht had besteed aan wat door de verdediging in hoger beroep naar voren was gebracht en hierop neerkwam dat geen sprake was van een (tegen)aanval van de verdachte omdat het bewezenverklaarde handelen van de verdachte was voortgekomen uit het direct daaraan voorafgegane door twee anderen tegen hem uitgeoefende geweld en dat de opmerking dat hij “verhaal wilde halen” uit haar verband was gerukt.

19. De hiervoor besproken rechtspraak van de Hoge Raad heeft betrekking op art. 41 van het Nederlandse Wetboek van Strafrecht (verder: SrNL). De bepaling in art. 1:114, eerste lid aanhef en onder b, SrC houdt in wezen hetzelfde in als het bepaalde in art. 41, eerste lid, SrNL. Art. 1:114 SrC luidde ten tijde van het bewezenverklaarde feit, en luidt ook nu nog, voor zover hier van belang:

“1.Niet strafbaar is een gedraging:

[…]

b. geboden door de noodzakelijke verdediging tegen de ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding van lijf, eerbaarheid of goed van de dader zelf of een ander;”4.

Bespreking van het middel

20. Het Hof heeft de verwerping van het namens de verdachte gedane beroep op noodweer(exces) gegrond op zijn oordeel “dat de verdachte van meet af aan in de aanvallende positie is geweest”. Dat oordeel heeft het Hof klaarblijkelijk gebaseerd op de door hem vastgestelde feiten en omstandigheden die op het volgende neerkomen. De verdachte was op het strand van Playa Piskadó door een vrouw (de getuige [betrokkene 4]) aangesproken op het feit dat hij zijn hond, een American Staffordshire, in zee liet zwemmen tussen toeristen die daar de schildpadden bewonderden. Hij schold die vrouw toen met luide stem ‘de huid vol’. [slachtoffer] riep daarop van een afstand naar de verdachte dat hij niet zo tegen een vrouw moest praten, waarna de verdachte met luide stem [slachtoffer] uitschold. [slachtoffer] gooide vervolgens een bierflesje in de richting van de verdachte, dat op ongeveer één meter afstand van de verdachte neerkwam. De verdachte liep daarna boos en nog steeds luid scheldend met versnelde pas naar [slachtoffer], terwijl hij ondertussen zijn hond bij zich riep en deze aanlijnde. Toen de verdachte en zijn hond [slachtoffer] dicht waren genaderd, gaf [slachtoffer] de verdachte een vuistslag in diens gezicht. De verdachte gaf daarop [slachtoffer] een vuistslag ter hoogte van zijn ribben, gevolgd door een vuistslag in het gezicht van [slachtoffer] en meteen daarna zeker drie vuistslagen tegen diens hoofd en gezicht, waarbij de verdachte zijn hand brak.

21. Op basis van de vastgestelde feiten en omstandigheden en de ter terechtzitting van het Hof door de verdachte afgelegde verklaring heeft het Hof de verwerping van het beroep op noodweer(exces) nader gemotiveerd door daarbij te betrekken dat, naar het oordeel van het Hof, voor de verdachte niets eraan in de weg stond om naar zijn auto te gaan en te vertrekken, “ook niet toen het bierflesje in zijn richting was gegooid en hij zich nog op afstand van [slachtoffer] bevond”. In plaats van te vertrekken, zo overweegt het Hof, “is de verdachte (kennelijk) van gedachten veranderd en linea recta op agressieve en intimiderende wijze op [slachtoffer] af gegaan”. Het Hof ziet “dat niet als een actie gericht op verdediging maar als een aanval op [slachtoffer], nadat hij reeds op dezelfde agressieve wijze de getuige [betrokkene 4] had toegesproken”.

22. Met betrekking tot zijn aan de verwerping van het beroep op noodweer(exces) ten grondslag gelegde oordeel en zijn in dat kader neergelegde nadere overwegingen, heeft het Hof kennelijk toepassing willen geven aan de in de rechtspraak van de Hoge Raad aangeduide uitzondering dat in geval van een naar de kern bezien aanvallende gedraging een beroep op noodweer(exces) niet kan worden aanvaard.

23. Evenals naar het oordeel van de Hoge Raad in de hiervoor in randnummers 15-18 besproken arresten het geval was, is het bestreden oordeel van het Hof in de voorliggende zaak naar het mij voorkomt niet zonder meer begrijpelijk. Daarbij neem ik ten eerste in aanmerking dat nauwkeurige feitelijke vaststellingen van het Hof ontbreken met betrekking tot – eensdeels – het precieze (wederzijdse) gedrag van de verdachte onderscheidenlijk [slachtoffer] voorafgaand aan de vuistslag die [slachtoffer] in het gezicht van de verdachte uitdeelde en – anderdeels – de context waarin die aan de verdachte toegediende vuistslag en het daaropvolgend door de verdachte uitgeoefende geweld plaatsvond.5.Dergelijke vaststellingen acht ik voor een begrijpelijke verwerping van het beroep op noodweer(exces) in het bijzonder van belang, nu het Hof niet is ingegaan op de door en namens de verdachte aangevoerde omstandigheid dat hij, toen hij met zijn hond van het strand op weg was naar zijn auto, niet alleen werd geconfronteerd met [slachtoffer] die in zijn richting liep, maar ook met de getuige [betrokkene 4] die hem zou hebben achtervolgd en met omstanders die bevriend zouden zijn met [betrokkene 4] en [slachtoffer], zodat de verdachte zich naar zijn zeggen in een zeer bedreigende omgeving bevond.6.

24. Tegen de achtergrond van de door en namens de verdachte gestelde feiten en omstandigheden, bezien in samenhang met de feitelijke vaststellingen van het Hof die het aangevoerde niet weerleggen of zonder meer onaannemelijk doen toeschijnen, was mijns inziens een nadere motivering vereist voor het oordeel dat het beroep op noodweer(exces) niet kan worden aanvaard op de grond dat het gedrag van de verdachte naar de kern bezien als aanvallend moet worden aangemerkt. Aangezien de vereiste nadere motivering ontbreekt, is het middel terecht voorgesteld.

25. Het slagen van het eerste middel moet reeds leiden tot vernietiging van de bestreden uitspraak, zodat het het tweede middel strikt genomen buiten bespreking kan blijven. Voor de volledigheid ga ik hierna niettemin tot een korte bespreking van het tweede middel over.

V. Het tweede middel en de bespreking daarvan

26. Het middel klaagt dat in het bijzonder art. 1:200 SrC is geschonden doordat het Hof “ten onrechte heeft geoordeeld dat sprake is van zwaar lichamelijk letsel althans het bewezenverklaarde zwaar lichamelijk letsel niet uit de bewijsmiddelen blijkt danwel ’s hofs motivering dienaangaande onvoldoende is gemotiveerd althans onbegrijpelijk is”.

Juridisch kader

27. De verdachte is veroordeeld wegens zware mishandeling als bedoeld in art. 2:275 SrC. Die bepaling luidde ten tijde van het bewezenverklaarde feit en (luidt nog altijd) voor zover hier van belang als volgt:

“1.Hij die aan een ander opzettelijk zwaar lichamelijk letsel toebrengt, wordt, als schuldig aan zware mishandeling, gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste vijftien jaren of geldboete van de vijfde categorie.”

Ingevolge art. 1:200 SrC wordt onder zwaar lichamelijk letsel verstaan:

“a. hetgeen naar gewoon spraakgebruik als zodanig wordt genoemd, waarbij wordt gelet op de aard van het letsel, de aard en de noodzaak van het medisch ingrijpen en het uitzicht op volledig herstel;

b. voortdurende ongeschiktheid tot uitoefening van zijn ambts- of beroepsbezigheden, afdrijving of dood van de vrucht van een vrouw en storing van de verstandelijke vermogens die langer dan vier weken geduurd heeft.”

28. Art. 1:200 SrC komt op hoofdlijnen overeen met het bepaalde in art. 82, eerste lid, SrNL. Op basis daarvan, en indachtig het concordantiebeginsel (zie mijn voetnoot 4), kan worden aangenomen dat hetgeen de Hoge Raad met betrekking tot het begrip ‘zwaar lichamelijk letsel’ heeft overwogen in zijn overzichtsarrest van 3 juli 2018, ECLI:NL:HR:2018:1051, NJ 2020/200, m.nt. Wolswijk, eveneens geldt voor art. 1:200 van het SrC. Dit overzichtsarrest houdt, voor zover voor de beoordeling van het middel van belang, het volgende in:

“2.3. In lijn met de wetsgeschiedenis is in de rechtspraak van de Hoge Raad vooropgesteld dat art. 82 Sr de rechter de vrijheid laat om ook buiten de hiervoor onder 2.2 aangeduide gevallen het lichamelijk letsel als zwaar te beschouwen wanneer dat voldoende belangrijk is om naar normaal spraakgebruik als zodanig te worden aangeduid. Gelet op de uiteenlopende vormen waarin lichamelijk letsel zich kan voordoen, kan bezwaarlijk precies worden aangegeven wanneer dat letsel als zwaar lichamelijk letsel geldt.

2.4.

Als algemene gezichtspunten voor de beantwoording van de vraag of van zwaar lichamelijk letsel sprake is, kunnen in elk geval worden aangemerkt de aard van het letsel, de eventuele noodzaak en aard van medisch ingrijpen en het uitzicht op (volledig) herstel. (Vgl. onder meer HR 16 mei 2000, ECLI:NL:HR:2000:AA5802, NJ 2000/510.) De beoordeling kan ook op een combinatie van deze gezichtspunten worden gebaseerd. Bij een veelvoud van verwondingen kan in voorkomende gevallen de beoordeling worden betrokken op de verwondingen in hun totaliteit (vgl. HR 15 oktober 2002, ECLI:NL:HR:2002:AE5618).

De vaststelling aan de hand van deze gezichtspunten of sprake is van zwaar lichamelijk letsel, zal vaak worden gegrond op gegevens van medische aard. In evidente gevallen kan bij die vaststelling ook in aanmerking worden genomen hetgeen algemene ervaringsregels omtrent die gezichtspunten leren.7.

[…]

2.6.

Een veelvoorkomende categorie letsel betreft (bot)fracturen. Indien sprake is van een zodanige fractuur dat operatief ingrijpen van een zekere ernst is vereist, geldt in de regel dat die fractuur, vanwege onder meer de noodzaak en de aard van medisch ingrijpen, zwaar lichamelijk letsel vormt. […]. Overigens kan, in relatie tot de hier genoemde alsook andersoortige vormen van letsel, relevant medisch ingrijpen ook bestaan uit een andere medische behandeling dan operatief ingrijpen.

2.7.

Een ander mogelijk gezichtspunt betreft het uitzicht op herstel. Daarbij geldt – ook buiten de situatie waarin operatief ingrijpen heeft plaatsgevonden – dat van zwaar lichamelijk letsel niet alleen sprake kan zijn indien het uitzicht op herstel in belangrijke mate ontbreekt, doch ook indien het letsel gepaard gaat met een langere periode van herstel of van onzekerheid over de mogelijkheid en de mate van herstel. Voorts kan van belang zijn in hoeverre tijdens de periode van herstel sprake is van pijn en/of fysieke beperkingen. Daarom is bijvoorbeeld de enkele vaststelling dat sprake is van een (al dan niet zware) hersenschudding, niet toereikend voor de kwalificatie "zwaar lichamelijk letsel"; daarvoor zijn nadere vaststellingen noodzakelijk (vgl. HR 23 januari 2018, ECLI:NL:HR:2018:89).

In voorkomende gevallen kan in de beoordeling voorts worden betrokken of restschade aanwezig is, in het bijzonder in de vorm van één of meerdere littekens. Daarbij kunnen van belang zijn het uiterlijk en de ernst van het litteken en daarmee samenhangend de mate waarin dat litteken het lichaam ontsiert, en eventueel of in verband met dat litteken – langdurige – pijnklachten (hebben) bestaan.

2.8.

De beantwoording van de vraag of letsel als "zwaar lichamelijk letsel" moet worden aangemerkt, is buiten de hiervoor onder 2.2 aangeduide gevallen in belangrijke mate voorbehouden aan de rechter die over de feiten oordeelt. Zijn oordeel dienaangaande kan in cassatie slechts in beperkte mate worden getoetst. Indien echter uit de bestreden beslissing niets blijkt omtrent de aard van het letsel, de eventuele noodzaak en aard van medisch ingrijpen en het uitzicht op (volledig) herstel zal dat aanleiding kunnen geven tot cassatie.”8.

Bespreking van het middel

29. Het Hof heeft bewezenverklaard dat de verdachte bij het bedoelde incident [slachtoffer] twee gebroken ribben en meerdere kneuzingen aan het gezicht heeft toegebracht door die [slachtoffer] opzettelijk meermalen met kracht met gebalde vuisten tegen het gezicht en tegen de ribben te slaan.

30. Uit de bewijsmiddelen blijkt het volgende. [slachtoffer] heeft bij zijn aangifte verklaard door de vuistslagen van de verdachte veel pijn te hebben gevoeld en nog altijd veel pijn te voelen. Hij had aan de vuistslagen niet alleen twee gebroken ribben, maar ook een opgezwollen gezicht overgehouden. Ingeschat werd dat hij gedurende negen weken geen zware werkzaamheden zou kunnen verrichten. Verder blijkt dat hij nog voor verdere behandeling naar een kaakchirurg moest, die de diagnose ‘gunstige manibulaire fractuur, niet verplaatst’ stelde. Ook blijkt uit de bewijsmiddelen dat een oppervlakkige verwonding (laceratie9.) aan het oog en aan de onderlip in de mond werd vastgesteld.

31. Een (gunstige) kaakfractuur, twee gebroken ribben en een gezwollen en oppervlakkig verwond gezicht zijn denk ik geen vormen van lichamelijk letsel die op basis van wettekst of rechtspraak reeds naar hun aard als zwaar zijn te kwalificeren. Over de noodzaak en aard van medisch ingrijpen blijkt uit de bewijsmiddelen slechts dat het slachtoffer naar de kaakchirurg moest “voor verdere behandeling” en dat de kaakchirurg een diagnose heeft gesteld.10.Het Hof heeft met betrekking tot de behandeling overwogen dat invasief medisch ingrijpen niet noodzakelijk was vanwege de aard van de vastgestelde letsels, die zelf moesten helen. Met betrekking tot het uitzicht op (volledig) herstel kan uit de bewijsmiddelen worden afgeleid dat de herstelperiode ongeveer negen weken zou duren. Aanvullend heeft het Hof overwogen dat de herstelperiode van [slachtoffer] in eerste instantie werd ingeschat op negen weken, maar dat met het fysiek herstel uiteindelijk “een periode van zes maanden” gemoeid bleek te zijn, terwijl [slachtoffer] tot “op heden” nog moeilijk zware dingen kon tillen. In de toelichting op het middel wordt er echter terecht op gewezen dat de door mij tussen aanhalingstekens geplaatste aspecten uit de overweging van het Hof niet uit de gebruikte bewijsmiddelen volgen. Bovendien, zo stel ik vast, komen zij niet overeen met hetgeen namens de verdachte ter terechtzitting is aangevoerd, namelijk dat er “geen sprake was van een blijvende beperking van fysieke functies” en dat “[slachtoffer] zijn werkzaamheden na een korte periode [heeft] opgepakt”.

32. Gelet op het voorgaande komt het mij voor dat niet toereikend is gemotiveerd het oordeel van het Hof dat het letsel dat door de bewezenverklaarde vuistslagen aan [slachtoffer] is toegebracht, kan worden aangemerkt als zwaar lichamelijk letsel in de zin van art. 2:275 SrC. In het bijzonder dient voor een toereikend gemotiveerde bewezenverklaring de bewijsvoering nadere en concrete vaststellingen te bevatten met betrekking tot de (eventuele) noodzaak en aard van medisch ingrijpen en het uitzicht op (volledig) herstel.11.

33. Het middel is terecht voorgesteld.

VI. Slotsom

34. Beide middelen slagen.12.

35. Gronden waarop de Hoge Raad gebruik zou moeten maken van zijn bevoegdheid de bestreden uitspraak ambtshalve te vernietigen, heb ik niet aangetroffen.13.

36. Deze conclusie strekt tot vernietiging van de bestreden uitspraak en tot terugwijzing van de zaak naar het Gemeenschappelijk Hof van Justitie van Aruba, Curaçao, Sint Maarten en van Bonaire, Sint Eustatius en Saba, opdat de zaak opnieuw wordt berecht en afgedaan.

De Procureur-Generaal

bij de Hoge Raad der Nederlanden

AG

Beroepschrift 24‑10‑2021

Aan de Hoge Raad der Nederlandpen

T.a.v. de Strafadministratie

Postbus 20303

2500 EH 's‑Gravenhage

Per telefax 070‑7530352

CASSATIESCHRIFTUUR

Hoge Raad der Nederlanden

Schriftuur houdende middelen van cassatie

In de zaak van: [requirant], geboren op [geboortedatum] 1988 in [geboorteland]

Geeft eerbiedig te kennen:

De heer [requirant], requirant van cassatie, hierna te noemen: ‘requirant’, voor deze aangelegenheid domicilie kiezende te (3512 AM) Utrecht, aan de Voorstraat 2, ten kantore van Moszkowicz Advocaten Utrecht, van welk kantoor mr. Y. Moszkowicz, als zijn raadsman optreedt, die door requirant bepaaldelijk is gevolmachtigd deze cassatieschriftuur te ondertekenen en in te dienen, dat requirant als verzoeker tot cassatie van een hem betreffend vonnis van het Gemeenschappelijk Hof van Justitie in Curaçao, uitgesproken op 1 juli 2020, onder zaaknummer H-232/2019 met parketnummer 555.00074/18, de navolgende middelen van cassatie voordraagt:

Middel I

Het recht is geschonden en/of naleving is verzuimd van op straffe van nietigheid in acht te nemen vormvoorschriften. Meer in het bijzonder zijn geschonden de artikelen 1 artikel 1:114, eerste lid, onder b Wetboek van Strafrecht van Curaçao en 401 jo. 402 van het Wetboek van Strafvordering van Curaçao, doordat het gerechtshof ten onrechte het namens requirant gevoerde verweer inhoudende dat — kort samengevat — requirant geweld mocht gebruiken jegens aangever ter noodzakelijke verdediging van zijn lijf heeft verworpen, althans heeft het gerechtshof het beroep op noodweer(exces) verworpen op gronden die de verwerping niet kunnen dragen, zodat het bestreden arrest niet naar behoren met redenen is omkleed.

Toelichting

Requirant is, nadat hij met een geslaagd beroep op noodweerexces, in eerste aanleg werd ontslagen van rechtsvervolging voor mishandeling, in hoger beroep veroordeeld voor zware mishandeling van de heer [slachtoffer] in de zin van artikel 2:275 van het Wetboek van Strafrecht van Curaçao.

Het Gerecht in eerste aanleg van Curaçao heeft, voor zover relevant voor dit middel, het navolgende overwogen in zijn vrijsprekende vonnis d.d. 25 oktober 2019.

‘Vrijspraak van het primair en subsidiair tenlastegelegde

De officier van justitie heeft zich op het standpunt gesteld dat wettig en overtuigend bewezen kan worden dat de verdachte zich schuldig heeft gemaakt aan zware mishandeling. Daartoe heeft hij aangevoerd dat de verdachte het slachtoffer meermalen met zijn vuisten en met kracht heeft geslagen en dat hierdoor de ribben van het slachtoffer zijn gebroken. Het letsel bij het slachtoffer moet worden aangemerkt als zwaar lichamelijk letsel, aldus de officier van justitie.

Subsidiair heeft de officier van justitie betoogd dat verdachte zich schuldig heeft gemaakt aan een poging tot zware mishandeling.

Het Gerecht overweegt als volgt. De omstandigheid dat de ribben van [slachtoffer] zijn gebroken als gevolg van het geweld van de verdachte hoeft niet, althans niet zonder meer, te leiden tot het oordeel dat sprake is van zware mishandeling. Uit bestendige jurisprudentie volgt immers dat het letsel gebroken ribben niet (altijd) wordt aangemerkt als zwaar lichamelijk letsel. De vraag is of sprake is van zwaar lichamelijk letsel is casuïstisch van aard. Gebroken ribben zijn in beginsel niet naar normaal spraakgebruik als zodanig aan te merken; niet gebleken is dat [slachtoffer] niet spoedig is hersteld van het letsel. Uit de bij de vordering van de benadeelde partij overgelegde stukken blijkt dat [slachtoffer] zonder noemenswaardige behandeling uit het ziekenhuis is ontslagen.

Evenmin kan worden bewezen dat verdachte door met zijn vuisten te slaan op het lichaam en gezicht van [slachtoffer] zich schuldig heeft gemaakt aan een poging tot zware mishandeling. Daartoe overweegt het Gerecht dat het met kracht slaan met de vuisten naar algemene ervaringsregels niet zonder meer een aanmerkelijke kans op het toebrengen van zwaar lichamelijk letsel oplevert.

Gelet op het vorenstaande zal de verdachte worden vrijgesproken van het primair en subsidiair ten laste gelegde.’ 1.

Het Gerecht acht het meer subsidiair ten laste gelegde, te weten mishandeling, bewezen, maar overweegt ten aanzien van de strafbaarheid van requirant het volgende.

‘Strafbaarheid feit en dader

De raadslieden hebben ter terechtzitting een beroep op noodweer gedaan. De raadslieden hebben betoogd dat verdachte zich heeft verdedigd tegen een ogenblikkelijke en wederrechtelijke aanranding en dat die verdediging noodzakelijk was, zodat de verdachte dient te worden ontslagen van alle rechtsvervolging ter zake van mishandeling.

De officier van justitie heeft zich op het standpunt gesteld dat niet voldaan is aan de (sic) het subsidiariteitsvereiste, nu de verdachte voldoende gelegenheid heeft gehad om weg te gaan. De verdachte heeft bovendien zelf de confrontatie met [slachtoffer] opgezocht, aldus de officier van justitie.

Het Gerecht overweegt als volgt.

Het Gerecht stelt voorop dat dit beroep op noodweer, indien het slaagt, leidt tot vrijspraak, aangezien daarmee de wederrechtelijkheid aan het tenlastegelegde komt te ontvallen en niet van mishandeling gesproken kan worden.

Voor de beoordeling van het beroep op noodweer hanteert het Gerecht het volgende kader (ECLI:NL:HR:2019:1894, r.o. 3.3):

Voor noodweer is vereist dat de verdediging is gericht tegen een ‘ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding’. Van een ‘ogenblikkelijke aanranding’ is ook sprake bij een onmiddellijk dreigend gevaar voor een aanranding. Enkele vrees voor zo'n aanranding is daartoe echter niet voldoende. Aan de voor noodweer geldende subsidiariteitseis is niet voldaan indien de verdachte zich niet behoefde te verdedigen en er dus geen noodzaak tot verdediging bestond. Daarvan is bijvoorbeeld sprake indien de verdachte zich niet alleen aan de aanranding had kunnen, maar zich daaraan had moeten onttrekken. Het zich aan de aanranding kunnen onttrekken houdt in dat daartoe voor de verdachte een reële en redelijke mogelijkheid moet hebben bestaan. Dit is bijvoorbeeld niet het geval wanneer de positie van de verdachte en de ruimte waarin hij zich bevindt, redelijkerwijs geen mogelijkheid bieden tot onttrekking aan de aanranding. Onttrekking aan de aanranding moet voorts van de verdachte kunnen worden gevergd. Dit behoeft bijvoorbeeld niet het geval te zijn wanneer de situatie zo bedreigend is dat zich onttrekken aan de aanranding geen reëel alternatief is.

Uit het dossier blijkt dat de verdachte is aangesproken op het strand door een vrouw en dat vervolgens een verbale ruzie is ontstaan. Uit het dossier volgt verder dat [slachtoffer] zich met de ruzie heeft bemoeid en een fles in de richting van de verdachte heeft gegooid. Op grond van onder meer de getuigenverklaring van [betrokkene 5] stelt het Gerecht vast dat het, anders dan de verdachte zelf beweert, de verdachte is geweest die vervolgens in de richting van [slachtoffer] is gelopen. Anders dan de officier van justitie is het Gerecht van oordeel dat het de verdachte — nadat de fles in zijn richting was gegooid — vrijstond om naar [slachtoffer] te lopen, om (geweldloos) verhaal te halen. Uit de verklaringen van [slachtoffer] en de verdachte blijkt dat het [slachtoffer] vervolgens is geweest die op dat moment de eerste klap heeft gegeven. Rondom de vechtpartij was sprake van een chaotische situatie met veel boze mensen en een blaffende hond.

Op grond van deze feiten en omstandigheden oordeelt het Gerecht dat — op het moment dat de verdachte de eerste klap van [slachtoffer] kreeg — sprake is geweest van een ogenblikkelijke en wederrechtelijke aanranding waartegen de verdachte zich mocht verdedigen. De noodweersituatie was na de klap niet geëindigd, althans verdachte hoefde daar gelet op het eerdere gedrag van [slachtoffer] niet van uit te gaan. De klap was na het gooien met de fles de tweede aanval van [slachtoffer] op verdachte. Na de klap was er aldus nog steeds sprake van een onmiddellijk dreigend gevaar voor een nieuwe aanranding (ECLI:NL:HR:2019:1894, r.o. 3.4.2). Het beroep op noodweer strandt evenmin op het onttrekkingsvereiste: er was sprake van een hectische en gespannen sfeer, waarbij verdachte zich te midden van een groep boze mensen bevond. In een zo bedreigende situatie is zich onttrekken aan de aanranding geen reëel alternatief (vgl. ECLI:NL:HR:2016:456, r.o. 3.5.2.) Aan het subsidiariteitsvereiste is derhalve voldaan.

Anders dan de raadslieden hebben betoogd, heeft de verdachte zich evenwel niet op proportionele wijze verdedigd tegen de ogenblikkelijke en wederrechtelijke aanranding. De verdachte heeft [slachtoffer] immers (minimaal) vier keren en kennelijk met veel kracht tegen het lichaam en hoofd geslagen. De ernst van de aanranding rechtvaardigt in het onderhavig geval niet dergelijk geweld van de verdachte. De verdachte had anders kunnen en moeten handelen en heeft, door dat niet te doen, de grenzen van proportionaliteit overschreden. Om die reden faalt het beroep op noodweer.

Het bewezenverklaarde is strafbaar en wordt als volgt gekwalificeerd:

Mishandeling

Vervolgend heeft het Gerecht zich (ambtshalve) de vraag gesteld of aan de verdachte een geslaagd beroep op noodweerexces toekomt. Uit het dossier, de verklaring van de verdachte en de ter terechtzitting afgespeelde geluidstape leidt het Gerecht af dat een groep mensen zich tegen de verdachte had gekeerd, dat over en weer bedreigingen werden geuit en dat de hond van de verdachte gedurende het voorval blafte. Het Gerecht acht aannemelijk geworden dat door deze omstandigheden de wederrechtelijke aanval door [slachtoffer] een hevige gemoedsbeweging bij de verdachte heeft veroorzaakt. Naar het oordeel van het Gerecht is daarmee voldaan aan deze zogenaamde dubbele causaliteitstoets, te weten dat de aanranding door [slachtoffer] heeft geleid tot de hevige gemoedsbeweging bij verdachte, welke gemoedsbeweging op zijn beurt tot het exces heeft geleid. Deze overschrijding van de grenzen van noodzakelijke verdediging is daarom niet strafbaar.

Uit het vorenoverwogene volgt dat het bewezenverklaarde feit weliswaar strafbaar is doch dat verdachte door het geslaagde beroep op noodweerexces niet strafbaar is en hij derhalve dient te worden ontslagen van alle rechtsvervolging.’2.

Requirant had dit vonnis en de overwegingen daarin instemmend ontvangen. Echter, het Openbaar Ministerie heeft tegen het vonnis appel ingesteld. Het appel van het Openbaar Ministerie was blijkens ingediende appelschriftuur d.d. 28 oktober 2019, met name gericht tegen het ontslag van alle rechtsvervolging van requirant wegens een geslaagd beroep op noodweerexces.

‘Het appel richt zich bovendien (en in meer zware mate) op de uitgesproken ontslag van rechtsvervolging in verband met aangenomen noodweerexces door de rechter. De rechter oordeelde mondeling dat de bij verdachte aanwezige boosheid en commotie rondom vechtpartij de meer dan 1 klap als hevige gemoedstoestand de overschrijding van de grenzen niet strafbaar maakten.

Dit is niet gebaseerd op de feiten en een onjuiste juridische boordeling (sic):

—

verdachte is heel boos omdat iemand hem terecht aanspreekt op diens gedrag.

—

een vrouw wordt door verdachte vocaal zeer onheus bejegend. Elke (andere) man zou tegen dit gedrag van verdachte (dienen) op te treden. De rechter neemt aan dat de vrouw verdachte onheus heeft benaderd/bejegend. Op basis van welk bewijsmiddel? Blijkbaar alleen op verklaring van de verdachte. Geen enkel ander bewijsmiddel rept hier over.

—

het latere slachtoffer komt op voor deze vrouw, hij heeft alcohol genuttigd zo lijkt het uit het dossier. Nadat de vocale tirade zicht richt tegen het latere slachtoffer, omdat deze een opmerking maakt over het gedrag tegen de vrouw, richt verdachte zijn vocale onheuse pijlen op het latere slachtoffer. Die gooit als reactie zijn alcolholfles naar verdachte.

—

Verdachte gaat op het later slachtoffer af, die verdacht een eerste klap terug geeft. In zoverre zou je zelfs al over een noodweerklap van het slachtoffer kunnen spreken. Noodweer op noodweer gaat niet op, waardoor je in dat geval al niet aan een exces zou toekomen.

Echter:

—

Laat duidelijk zijn (geworden), verdachte was reeds enorm boos. Dit blijkt uit de geluidsopnamen, welke boosheid initieel ook niet op het latere slachtoffer is gericht maar op de aanwezige vrouw.

—

Hierop heeft verdachte (30 jaar, een grote kerel) vier maal maal (sic) uitgehaald naar het 58 jarige slachtoffer van normaal (slank) postuur, nadat hij van deze man een fles toeggegooid (sic) krijgt en deze man hem een klap geeft als verdachte op de man afgaat.

—

Daarop zijn meer mensen zich met de zaak gaan bemoeien om de partijen te scheiden. Dit blijkt uit de geluidstape en de getuigenverklaringen. Met andere worden, nergens uit blijkt dat de scheidende partijen, een groepspartij is die het verdachte daarvoor moeilijk hebben gemaakt. Verdachte gaat op de man af die een opmerking maakt tegen hem, een fles gooit, hem een klap geeft als verdachte op hem afkomt, waarop het een vechtpartij is geworden. Actie — reactie. Een tegenaanval.

Achteraf mondeling oordelen dat die bemoeienis van derden, nota bene partijen die de vechtenden willen scheiden, meeweegt in de rechtvaardiging van de gemoedtoestand die verdachte ontslaat, is onbegrijpelijk. Een doelredenering die niet klopt met de feiten.

Verdachte is door de boosheid die hij al had compleet door het lint gegaan.

Noodweerexces is niet bedoeld voor een ordinaire vechtpartij over en weer. Het betreft in casus een disproportionele tegenaanval door de verdachte.’3.

Bij de behandeling van het appel door het Gemeenschappelijk Hof van Justitie te Curaçao, heeft de verdediging blijkens de aan het proces-verbaal van de inhoudelijke behandeling van het appel gehechte pleitnota, voor zover relevant, de volgende verweren gevoerd.

‘In casu was er sprake van een woordwisseling die tot een vechtpartij heeft geleidt. Client was bij de pier met zijn hond en werd door een mevrouw aangesproken dat cliënt niet met zijn hond mag lopen op het strand. De mevrouw gaf aan dat client moet vertrekken. Client die zijn hond aan de lijn had vond het ongepast dat de mevrouw zo'n opmerking deed, zonder enige geldige reden. Doordat de mevrouw cliënt uitlokte om een probleem te starten, begon client richting zijn auto te lopen. In de tussentijd bleef mevrouw client uit te lokken. Lopende naar zijn auto gooide de heer [slachtoffer] een lege bierfles richting cliënt. Client bleef doorlopen naar zijn auto, terwijl hij achtervolgd werd door mevrouw, omstanders (banda abou bewoners die bevriend zijn met mevrouw en de heer [slachtoffer]) en de heer [slachtoffer] zelf. Naderende bij zijn auto heeft de heer [slachtoffer] cliënt een vuistslag toegediend tegen zijn gezicht terwijl de mevrouw, de uitlokker, en de rest van de mensen hem hebben omringd. Na de vuistslag tegen het gezicht van client, heeft cliënt de heer [slachtoffer] enkele vuistslagen toegediend als reactie op de ogenblikkelijke en wederrechtelijk aanranding zijdens de heer [slachtoffer].

Het is dus niet zo dat u altijd mag terugslaan wanneer u zelf wordt geslagen. In de meeste gevallen mag u dat juist niet en moet u weglopen. Alleen als dat niet kan, mag u zich verdedigen. In casu heeft cliënt zich noodzakelijk verdedigd tegen een ogenblikkelijke en wederrechtelijk aanranding van de heer [slachtoffer]. Tevens was client omringd door kennissen van de aangever, dus hij bevond zich in een zeer bedreigend omgeving. Dit is af te leiden uit de verklaringen van getuigen en de geluidsopname. Hierdoor was de zelfverdedigingskeuze van dient de enige mogelijke handeling, doordat hij zich in een zeer bedreigend omgeving bevond. 4.

(…)

Aangever heeft verklaart dat cliënt in een woord-wisseling was met een vrouw. Hierdoor heeft aangever cliënt met een bierfles gegooid. Cliënt, de heer [betrokkene 5] (getuige) en aangever zelf hebben verklaard dat aangever op een gegeven moment een bruine fles Amstel bier in de richting van cliënt heeft gegooid. Cliënt moest zelfs voor de fles uitwijken, zodat hij niet geraakt zou worden door de desbetreffende fles. Dit wordt ook door de heer van [betrokkene 5] bevestigd.

Aangever heeft in zijn eerste verklaring verklaard dat hij de fles heeft gegooid, gezien de reactie en woordkeuzes van cliënt jegens de vrouw op de pier. Nadat [slachtoffer] de fles heeft gegooid, liep cliënt richting zijn auto en aangever kwam cliënt tegemoet op het moment dat hij zijn auto naderde.

Door het gooien van een bierfles, waarbij uitgeweken dient te worden, kan er sprake zijn een gevaarlijke situatie waarin cliënt zich in bevond. Door het gooien van de bierfles was aangever een gevaar voor cliënt. Daarnaast kwam aangever, de vrouw en omstanders (kennissen van aangever) richting cliënt lopen, waarbij het gevaar situatie voor cliënt verhoogd werd.

De handelingen van aangever, het toedienen van een klap aan dient, heeft cliënt in een positie gebracht, dat hij zijn lichaam moest verdedigen. Cliënt bevond zich derhalve in een noodweer situatie.

(…)

Aangever, cliënt en de getuigen hebben aangegeven dat aangever een fles richting cliënt heeft gegooid en terwijl cliënt richting zijn auto liep, hij benaderd werd door aanklager. Op dit moment werd cliënt niet geslagen, maar was er wel sprake van een onmiddellijke dreiging dat dit wel zou gaan gebeuren. Er was sprake van een objectieve dreiging. Vanuit de uiterlijke situatie beschouwd, was het voor een ieder duidelijk geweest dat aangever cliënt zou gaan slaan doordat aangever erg kwaad was, onder invloed (achteraf gebleken, pagina 12 van het dossier) en richting cliënt liep. Cliënt kon niets anders indenken van de desbetreffende situatie.

Aangever, cliënt en de getuige van [betrokkene 5] hebben verklaard dat aangever degene was die het gevecht begon na het gooien van de bierfles. Aangever heeft als eerste cliënt een hard vuistslag toegediend in zijn gezicht. Dit blijkt uit bovenstaande verklaringen. Aangever was degene die de eerste vuistslag heeft toegediend. In casu is er sprake van aanranding van het lichaam van cliënt. De aanranding was op desbetreffende moment begonnen. Dit moment was niet beëindigd doordat aangever door ging met slaan, maar client hiervoor ontweek. Cliënt had zich op dat moment tegen de aanranding verdedigd door op zijn beurt aangever één en of meerdere vuistslagen toe te dienen als reactie op de aanval Aangever gleed uit en viel naar eigen zeggen op de grond. Het recht om jezelf te verdediging vervalt direct zodra de aanval is geëindigd.

Op het moment dat aangever op de grond lag, had client aangever niet meer geslagen, doordat de aanval geëindigd was. Client heeft na afloop dus niet meer gehandeld, hierdoor kan dit niet gezien worden als een tegenaanval. In tegendeel van hoe client heeft gehandeld, heeft aangever client nogmaals een vuistslag gegeven in zijn gezicht toen een omstander client vasthield.

(…)

Aangever heeft client een vuistslag in het gezicht toegediend. Iemand mag een ander niet slaan.

(…)

Cliënt heeft aangever ongeveer vier vuistslagen toegediend doordat aangever cliënt in het gezicht erg hard heeft geslagen en daarna door ging met slaan. Cliënt heeft geen andere verdedigingsmiddel gebruikt om zijn lichaam te verdedigen. De vuistslagen van cliënt waren in verhouding met de vuistslagen van aangever. Cliënt heeft niet in exces gehandeld. Aangever was niet gestopt met slaan hierdoor was er geen andere keuze voor cliënt om terug te slaan. Er was op dat moment geen sprake van een disproportionele verdediging jegens cliënt. Over en weer werden vuistslagen gediend.

Ad b: Eis van subsidiariteit

De subsidiairiteitseis houdt in dat u weg moet lopen wanneer daartoe de mogelijkheden bestaan. Het merendeel van de noodweerverweren stranden op deze eis. Cliënt kon op het moment van de aanval geen kant op. Er bestond geen andere uitweg voor cliënt dan zichzelf te verdedigen. Hij werd omringd door omstanders die hem hebben bedreigd en die bevriend zijn met de aanklager. Nadat cliënt dacht dat de aanval was afgelopen heeft aangever cliënt nogmaals een vuistslag gegeven in zijn gezicht toen een omstander cliënt vasthield. Hierop heeft cliënt niet meer gereageerd.

Bovenstaande scenario schets een noodweer situatie. Cliënt kon niet anders handelen dan zichzelf te verdedigen tegen de aanranding. Cliënt heeft een vuistslag in zijn gezicht gekregen door de aangever. Noodweer is verdediging in een situatie, waarin men onverhoeds wordt aangevallen en waarin alleen zelfverdediging agressie kan afweren. Cliënt had het recht zichzelf te verdedigen tegen deze ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding en het onmiddellijk dreigend gevaar daarvoor.

Als Uw Hof het beroep op noodweer niet honoreert, wenst de verdediging een beroep te doen op noodweerexces. Client bevond zich in een bedreigend situatie. De omstanders, de mevrouw en aanklager hebben cliënt omringd en hij kon nergens heen. Client werd bedreigd door de omstanders. De wederrechtelijke aanval door aanklager heeft bij cliënt een hevige gemoedsbeweging veroorzaakt. Er is hierdoor sprake van een dubbele causaliteitseis. De aanranding jegens dient heeft tot een hevige gemoedsbeweging geleid, die zich op zijn beurt tot het exces heeft geleid. Hierdoor kan de overschrijding van dient niet strafbaar bevonden worden. Hierdoor dient client ontslagen te worden van alle rechtsgevolgen.’ 5.

Blijkens het zittingsproces-verbaal is in aanvulling op de pleitaantekeningen het volgende eveneens aangevoerd.

‘(…)

Mr. Martina pleit overeenkomstig de inhoud van de door haar aan het Hof overgelegde pleitnota, die in het dossier is gevoegd en als hier herhaald en ingelast wordt beschouwd.

Mr. Martina deelt in aanvulling daarop het volgende mede:

Anders dan de procureur-generaal stelt is cliënt niet naar [slachtoffer] gelopen. Hij liep naar zijn auto en moest uitwijken voor een fles bier, dat door [slachtoffer] in zijn richting is gegooid. [slachtoffer] heeft de eerste klap toegediend. De procureur-generaal zegt dat de klap op zijn plaats was, gelet op de intimiderende houding van cliënt. Men moet niet vergeten dat [slachtoffer] ook dronken was en ook heeft gescholden. Cliënt kon en mocht zich tegen deze agressie verdedigen.’

Requirant heeft zelf blijkens het proces-verbaal ter zitting, voor zover relevant, het volgende verklaard.

‘U vraagt mij of ik kan vertellen wat er op 9 februari 2018 heeft plaatsgevonden. Ik was die dag op het strand aanwezig en het klopt dat ik [slachtoffer] heb geslagen. Ik ga elke dag met mijn hond, een American Staffordshire, naar dat strand toe. Iedereen kent mij. Op die dag werd ik door een voor mij onbekende vrouw aangesproken. Zij kwam voor mij staan en zei tegen mij dat het onhygiënisch is om met mijn hond in de zee tussen de toeristen te zwemmen. Op dat moment hadden wij al gezwommen en waren op weg naar huis. Ik sprong van de pier in het water om zo weg te kunnen lopen. De vrouw kwam weer voor mij staan. Zij wilde mij niet laten gaan. Ik probeerde meerdere keren weg te lopen. Ik werd toen boos. Ze zei ik ben ook boos en ik ben niet bang voor jou. Wij begonnen te discussiëren. Zij achtervolgde mij van de pier tot bijna bij mijn auto. Zij bleef mij in de weg staan. [slachtoffer], die op een afstand stond begon mij uit te schelden. Daarop begon ik hem ook uit te schelden. Hij zwaaide een Amstel bierflesje in mijn richting. Ik was bijna bij mijn auto. Hij liep naar mij toe en zei wat is je probleem. Hij gaf mij een klap. Ik heb hem toen ook geslagen en wij vielen op de grond. Ik heb mijn hand gebroken. Ik werd van achteren door vier a vijf omstanders vastgegrepen. Ik krees toen nog twee klappen van het slachtoffer. Op dat moment stonden alle vissers en vrienden van het slachtoffer om mij heen.

[slachtoffer] heeft mij weer geslagen en liep weg. [betrokkene 6] heeft toen tegen mij gezegd dat ik beter weg kon gaan, omdat zij voor mij komen. (onderstreping YM)

(…) Ik hoor u zeggen dat mijn verklaring niet overeenkomt met die van de getuigen [betrokkene 4] en [betrokkene 5]. U houdt mij voor dat de getuigen hebben verklaard dat ik, nadat [slachtoffer] een bierflesje in mijn richting had gegooid, met versnelde pas met mijn hond naar hem ben gelopen. Hij was daarvan geschrokken en gaf gelijk een vuistslag. U vraagt mij wat mijn reactie is hierop. De getuigenverklaringen kloppen niet. Ik ga regelmatig naar dat strand en help de mensen ook vaak. Ik koop daar regelmatig vis. Ik vind het jammer dat niemand nu voor mij opkomt. (…)

(…)De voorzitter merkt op dat op de geluidsopname stevig taalgebruik te horen is.

De oudste rechter merkt op dat op de geluidsopname te horen is dat [slachtoffer] de verdachte aanspreekt, waarop hij gelijk fel reageert.

In reactie op de geluidsopname verklaart de verdachte als volgt:

De onbekende vrouw bleef problemen zoeken. [slachtoffer] had mij al eerder benaderd, maar ik heb hem toen genegeerd. Hij ging toch door.

De verdachte verklaart op vragen van de procureur-generaal naar aanleiding van de geluidsopname als volgt:

Ik hoor u zeggen dat uit de geluidsopname blijkt dat ik door een vrouw werd benaderd en dat het gesprek over mijn hond ging. U vraagt mij wat de vrouw tegen mij had gezegd. De vrouw zei dat het onhygiënisch is om mijn hond hier te laten zwemmen. Ik ken haar niet. Ik heb haar geen uitleg gegeven. Ik heb alleen gezegd ik wil geen problemen, ik ga naar huis.

U vraagt mij waarom zij mij niet mag aanspreken. Zij mag mij aanspreken, maar ik ben niet verplicht om te antwoorden. Ik sprong van de pier om weg te gaan. U houdt mij voor dat uit de stukken blijkt dat ik op de politie wilde wachten, maar dat mij werd bevolen om toch naar huis te gaan om meer problemen te voorkomen. U vraagt mij of dat klopt. Ja, dat klopt.6.(…)’

Naar aanleiding van het voorgaande heeft het Gemeenschappelijk Hof van Justitie in zijn vonnis, voor zover relevant voor dit middel, het volgende overwogen.

‘Strafbaarheid van het bewezenverklaarde en de verdachte

De raadsman heeft bepleit dat de verdachte zal worden ontslagen van alle rechtsvolging omdat hem een te honoreren beroep toekomt op noodweer c.q. noodweerexces. Daartoe heeft de raadsman aangevoerd dat sprake is geweest van een noodzakelijke verdediging door de verdachte omdat hij moest uitwijken voor de fles bier die [slachtoffer] naar hem gooide en bovendien de eerste klap door [slachtoffer] werd uitgedeeld.

Voor een geslaagd beroep op noodweer is vereist dat sprake is van een ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding van lijf, eerbaarheid of goed van de dader zelf of een ander, in de zin van artikel 1:114, eerste lid, onder b Sr, dan wel een onmiddellijk dreigend gevaar voor een dergelijke aanranding, waartegen verdachte zich mocht verdedigen.

Noodweer impliceert verdedigend optreden. Dit betekent dat een beroep op noodweer niet kan worden aanvaard ingeval de gedraging van degene die zich op deze exceptie beroept noch op grond van diens bedoeling noch op grond van de uiterlijke verschijningsvorm van de gedraging kan worden aangemerkt als verdedigend, maar — naar de kern bezien — als aanvallend, bijvoorbeeld gericht op een confrontatie of deelneming aan een gevecht.

Uit de stukken die zich in het dossier bevinden en het verhandelde ter terechtzitting, zoals de verklaringen van de aangever en de verdachte, de geluidsopname en de verklaringen van de getuigen [betrokkene 4] en [betrokkene 5], acht het Hof de volgende feitelijke gang van zaken aannemelijk geworden.

De verdachte is op het strand van Playa Piskadó aangesproken door getuige [betrokkene 4] toen hij zijn hond, een American Staffordshire, liet zwemmen in de zee tussen de toeristen die aldaar de schildpadden bewonderden. De verdachte was daarvan niet gediend en heeft de vrouw met luide stem de huid vol gescholden. [slachtoffer] heeft daarop van een afstand naar de verdachte geroepen dat hij niet zo tegen een vrouw moest praten, waarna de verdachte met luide stem ook [slachtoffer] is gaan uitschelden. Vervolgens heeft [slachtoffer] een bierflesje in de richting van de verdachte gegooid dat op ongeveer 1 meter afstand van de verdachte neerkwam. (onderstreping YM)

Vervolgens is de verdachte boos en nog steeds luid scheldend met versnelde pas naar [slachtoffer] gelopen, terwijl hij ondertussen zijn hond bij zich riep en deze aanlijnde. Toen de verdachte en zijn hond [slachtoffer] dicht waren genaderd, heeft [slachtoffer] de verdachte een vuistslag in zijn gezicht gegeven. De verdachte heeft daarop [slachtoffer] een vuistslag ter hoogte van zijn ribben gegeven, gevolgd door een vuistslag in zijn gezicht en meteen daarna zeker drie vuistslagen tegen zijn hoofd en gezicht. Als gevolg van de door hem uitgedeelde klappen brak de verdachte zijn hand. (onderstreping YM)

Op basis van deze feiten en omstandigheden is het Hof van oordeel dat de verdachte van meet af aan in de aanvallende positie is geweest. De verdachte heeft ter terechtzitting verklaard dat hij, toen hij door de vrouw werd aangesproken, eigenlijk op weg was naar zijn auto. Er stond de verdachte niets in de weg om inderdaad naar zijn auto te gaan en te vertrekken, ook niet toen het bierflesje in zijn richting was gegooid en hij zich nog op afstand van [slachtoffer] bevond. In plaats daarvan is de verdachte (kennelijk) van gedachten veranderd en linea recta op agressieve en intimiderende wijze op [slachtoffer] af gegaan. Het Hof ziet dat niet als een actie gericht op verdediging maar als een aanval op [slachtoffer], nadat hij reeds op dezelfde agressieve wijze de getuige [betrokkene 4] had toegesproken. Aldus is op geen enkel moment sprake geweest van een noodweersituatie voor de verdachte. Dat [slachtoffer] aan de verdachte als eerste een klap heeft uitgedeeld, maakt dit niet anders. Deze reactie van [slachtoffer] kan naar het oordeel van het Hof niet anders worden gezien dan als verdedigend tegen de grote dreiging die van de verdachte van meet af aan uitging. Het beroep dat de verdachte heeft gedaan op noodweer(exces) wordt dan ook verworpen. (onderstreping YM)

Nu ook overigens geen feiten of omstandigheden aannemelijk zijn geworden die de strafbaarheid uitsluiten, zijn het feit en de verdachte strafbaar.’ 7.

Naar het oordeel van requirant is het oordeel van het hof, gezien de door het hof vastgestelde feiten dat er geen sprake is van noodweer(exces) onjuist, althans zonder nadere motivering, die ontbreekt, onbegrijpelijk.

Blijkens de vastgestelde feiten stond requirant aan het water zijn hond uit te laten. Aldaar is er een woordenwisseling ontstaan met een voor hem onbekende vrouw. Daar heeft requirant zich aan onttrokken door met zijn hond naar zijn auto te lopen. Echter tijdens dit weglopen —het onttrekken— werd requirant bekogeld door een glazen flesje door [slachtoffer]. Het staat niet ter discussie dat dat kan worden beschouwd als een naar uiterlijke verschijningsvorm aan te merken objectieve dreiging danwel een ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding van requirant. Als reactie daarop is requirant de heer [slachtoffer] tegemoet gelopen.

Het hof overweegt dat het gedrag van requirant — het op [slachtoffer] aflopen- ‘niet als een actie gericht op verdediging maar als een aanval op [slachtoffer]’, aangemerkt dient te worden, mede omdat ‘hij reeds op dezelfde agressieve wijze de getuige [betrokkene 4] had toegesproken’. Daarom zou er volgens het hof geen sprake zijn van een noodweersituatie maar een aanval.

Het door het hof vastgestelde feit dat voorafgaand aan het door requirant toegepaste geweld een glazen fles in de richting naar requirant is gegooid, alsmede de initiële bedoeling van requirant om zich te onttrekken aan de situatie, laat het hof buiten beschouwing in voornoemde overweging. Opvallend is daarbij dat het hof het terug in de richting van [slachtoffer] lopen van requirant niet als geoorloofde (terwijl teruglopen geen geweldshandeling is) reactie op het door [slachtoffer] gegooide bierflesje beschouwd, maar wél de vuistslag van [slachtoffer] aan requirant als een geoorloofde reactie op het op [slachtoffer] aflopen van requirant, beschouwd. In het licht van de vastgestelde feiten, te weten dat tot het geweld van requirant in reactie op de vuistslag van [slachtoffer], requirant geen enkel geweld heeft gepleegd noch een dreiging daarmee door hem is geuit, is 's‑hofs oordeel dat requirant zich niet heeft verdedigd maar aan het aanvallen was, niet begrijpelijk.

Zoals gezegd is het gooien van een bierfles richting iemand zonder meer aan te merken als dreiging van danwel een poging tot een aanranding van het lijf van een ander te beschouwen. De vaststelling door het hof dat de fles op circa een meter naast requirant is terecht gekomen, maakt de dreiging met of de poging tot aanranding van diens lijf niet anders of minder. Bovendien kan dat zijn gekomen vanwege een ontwijkende handeling zijdens requirant. Omdat daarover niets in gebezigde bewijsmiddelen noch de vastgestelde feiten wordt gezegd kan die mogelijkheid niet worden uitgesloten.

Omdat het gooien van de fles een dreiging met danwel een poging tot aanranding van het lijf van requirant constitueert, mocht hij zich reeds om die reden met een beroep op art. 1:114 Sr verdedigen.

In het arrest van uw Raad d.d. 15 december 2020 had het middel betrekking op een vergelijkbaar oordeel van het hof, namelijk dat de gedragingen van de verdachte aanvallend van aard waren en dat er daarom geen geslaagd beroep kon worden gedaan op noodweer.8. Geparafraseerd heeft uw Raad in die zaak daarop geoordeeld dat het hof kennelijk toepassing had willen geven aan de uitzondering dat bij aanvallende gedragingen die zijn gericht op confrontatie of deelneming aan gevecht, beroep op noodweer niet kan worden aanvaard. Echter, volgens uw Raad was 's Hofs oordeel dat het door verdachte in die zaak gebruikte geweld aanvallend van aard was, niet zonder meer begrijpelijk. Hof had namelijk ook vastgesteld dat verdachte, voordat hij achter persoon A was aangerend, zelf was gestoken door een persoon uit een groepje waartoe A en B behoorden, dat op het moment dat verdachte achter A is aangerend sprake was van aanval door A op medeverdachte en dat daarna B op verdachte en medeverdachte af is komen rennen. Hof had voorts geen nauwkeurige feitelijke vaststellingen gedaan over tijdsverloop tussen deze incidenten noch over het moment waarop en de context waarin de verdachte de bewezenverklaarde gedragingen tegen A en B had verricht. De verwerping van het beroep op noodweer was daarom naar uw oordeel ontoereikend gemotiveerd.

Dat oordeel van uw Raad laat zich mutatis mutandis toepassen op de onderhavige van requirant. Immers, ook bij requirant was vóór diens gebruik van geweld, reeds geweld tegen hém gebruikt althans daarmee gedreigd door [slachtoffer], waarop vervolgens door requirant is geacteerd terwijl requirant zelf tot de klap die hij van [slachtoffer] kreeg geen enkele geweldshandeling had verricht. En ook in de zaak van requirant is door het hof niets althans onvoldoende vastgesteld aan feiten aangaande het tijdsverloop tussen het gooien van de fles en de afstand tussen requirant en [slachtoffer] alsmede de context zoals bijvoorbeeld; maakte requirant gebaren met zijn armen tijdens het op [slachtoffer] aflopen etc… Het oordeel dat het door requirant op [slachtoffer] aflopen een gedraging van aanvallende aard is, is in dit licht onder nadere motivering die ontbreekt, onbegrijpelijk.

In een meer recent arrest van uw Raad waarin de verdachte tevens wegliep van de situatie en vervolgens binnen enkele ogenblikken daarin terugkeerde overwoog uw Raad het volgende.

‘Het Hof heeft kennelijk geoordeeld dat de mogelijk eerdere noodweersituatie in elk geval ten einde was op het moment dat de verdachte wegliep en na enkele ogenblikken terugkeerde naar de vechtpartij en dat de verdachte reeds daarom ten aanzien van de toen door hem gepleegde geweldshandelingen geen beroep toekomt op noodweerexces. Door aldus te oordelen heeft het Hof miskend dat, naar hiervoor onder 3.3. is vooropgesteld, een beroep op noodweerexces ook nog mogelijk is nadat een noodweersituatie is beëindigd.’ 9.

(onderstreping YM)

Ook advocaat-generaal Hofstee concludeert in een (zeer) recente zaak dat ook na het beëindigen van een aanval (…) sprake [kan] zijn van een hevige gemoedsbeweging, terwijl het beëindigd zijn van een aanval een beroep op noodweerexces hoe dan ook niet uitsluit.10. Dat requirant zich eerst heeft onttrokken aan de situatie door naar zijn auto te lopen en vervolgens de heer [slachtoffer] tegemoet is gelopen, hoeft dus nog niet tot de gevolgtrekking te leiden dat hij geen geslaagd beroep kan doen op noodweerexces. Na beëindiging van een aanval is het immers zo dat er sprake kan zijn van een hevige gemoedsbeweging naar aanleiding waarvan noodweer(exces) alsnog van toepassing kan zijn.

Dat er bij requirant sprake was van een hevige gemoedsbeweging blijkt uit onder meer uit de verklaringen van requirant en de blijkens het proces-verbaal ter zitting besproken geluidsopname. Requirant was boos en geschrokken naar aanleiding van de woordenwisselingen en het feit dat hij werd bekogeld met een glazen flesje, welke emoties kunnen bijdragen aan het ontstaan van een hevige gemoedsbeweging. Voorts dient de hevige gemoedstoestand doorslaggevend van belang te zijn geweest voor de gedraging van requirant. Omdat requirant boos en geschrokken was, is hij naar de heer [slachtoffer] toegelopen. Hij heeft zodoende gehandeld uit de hem overstelpende emoties. Echter, op dat moment had requirant, behalve het boos op [slachtoffer] aflopen, niets gedaan waaraan een vermeende aanval uit kan en/of mag worden opgemaakt.

Het geweld dat vervolgens door [slachtoffer] op requirant is toegepast —het slaan— dient derhalve als een volstrekt ongeoorloofde nieuwe aanranding door [slachtoffer] te worden beschouwd. Het was volstrekt legitiem voor requirant om op de persoon af te lopen die een glazen fles naar hem had gegooid, teneinde deze tot de orde te roepen. Requirant had in theorie zelfs ter aanhouding van [slachtoffer] vanwege de ontdekking op heterdaad van wederrechtelijke aanranding of dreiging daartoe, hem staande mogen houden al dan niet middels toepassing van proportioneel geweld.

Echter, du moment dat [slachtoffer] requirant sloeg en daarmee opnieuw maar nu succesvol geweld op requirant toepaste was voor requirant zonder twijfel een noodweer situatie ontstaan en kon er temeer gezien de voorgeschiedenis een hevige gemoedsbeweging bij requirant ontstaan. Blijkens de verklaring van requirant ter zitting almede het gevoerde pleidooi van diens raadsman, was requirant omsingeld door mensen, waardoor redelijkerwijze requirant zich derhalve ook niet kon onttrekken aan de situatie.

Voorts heeft uw Raad geoordeeld dat ook andere factoren hebben kunnen bijdragen aan het ontstaan van de hevige gemoedsbeweging.11. Requirant was, zoals al uitgelegd, geschrokken en boos, maar ook angstig vanwege de groep mensen die om hem heen stond en zich dreigend naar hem uitte, naar aanleiding waarvan zijn gemoedsbeweging nog heviger werd en [slachtoffer] heeft teruggeslagen.

Gelet op het overzichtsarrest van uw Raad dient vooropgesteld te worden dat bij de beoordeling van het beroep nauwkeurige en consistente feitelijke vaststellingen van belang kunnen zijn en dat indien door of namens de verdachte een beroep op noodweer, noodweerexces of putatieve noodweer is gedaan, de rechter een gemotiveerde beslissing moet geven op dat verweer. De rechter dient daarbij te onderzoeken of aan de voorwaarden voor de aanvaarding van dat verweer is voldaan. Daarbij kan betekenis toekomen aan de inhoud en indringendheid van de door of namens de verdachte aangevoerde argumenten. De rechter mag de last tot het aannemelijk maken van de feitelijke vaststellingen niet uitsluitend op de verdachte leggen. Bij verwerping van het beroep dient de rechter duidelijk te maken of hij de feitelijke toedracht zoals door de verdediging geschetst niet aannemelijk acht, dan wel of die toedracht het beroep niet kan doen slagen.12.

Het hof laat in zijn motivering geheel buiten beschouwing dat requirant juist degene was die de confrontatie uit de weg ging door bij de initiële woordenwisseling. Bovendien besteedt het hof geen overweging aan dat het gooien van het glazen flesje al dan niet kan worden aangemerkt als een naar uiterlijke verschijningsvorm aan te merken bedreiging jegens requirant, en of dit al dan niet als een ogenblikkelijke en wederrechtelijke aanranding kan worden aangemerkt. Daarnaast blijkt uit de motivering van het hof niet waarom het naar [slachtoffer] lopen door requirant als aanvallen kan worden aangemerkt. Het blijft bij de enkele constatering dat requirant zich van meet af aan zou hebben begeven in de aanvallende positie, zonder nadere motivering en vaststelling van feiten waaruit dat naar uiterlijke verschijningsvorm zou blijken dat sprake was van een aanvallende gedraging zijdens requirant. Wat hield die zogenoemde agressieve en intimiderende wijze waarop requirant naar [slachtoffer] liep in?

Gelet op het voorgaande is de motivering van het hof dan ook ontoereikend, en daarmee onbegrijpelijk.

Middel II

Het recht -in het bijzonder artikel 1:200 van het Wetboek van Strafrecht van Curaçao en 401 jo. 402 van het Wetboek van Strafvordering van Curaçao — is geschonden en/of naleving is verzuimd van op straffe van nietigheid in acht te nemen vormvoorschriften, doordat het gerechtshof ten onrechte heeft geoordeeld dat sprake is van zwaar lichamelijk letsel althans het bewezenverklaarde zwaar lichamelijk letsel niet uit de bewijsmiddelen blijkt danwel 's hofs motivering dienaangaande onvoldoende is gemotiveerd althans onbegrijpelijk is. Weshalve 's hofs arrest in zoverre niet naar de eis van de wet met redenen is omkleed.

Toelichting

In eerste aanleg is het gerecht tot de kwalificatie eenvoudige mishandeling gekomen. Het Openbaar ministerie was aanvankelijk bij appelschriftuur ook tegen die kwalificatie in appel gekomen. Echter, blijkens het proces-verbaal d.d. 11 juni 2020 van de inhoudelijke behandeling in hoger beroep is het volgende ter berde gebracht.

‘De procureur-generaal deelt daarop het volgende mede:

(…) Daarnaast richt het hoger beroep zich ook tegen de kwalificatie. Bij nader inzien kan het openbaar ministerie zich verenigen met deze kwalificatie. Vandaag moeten wij het hebben over de vraag of ten tijde van het plegen van het feit sprake was van noodweer (exces). De strekking van mijn schriftelijke betoog zal zijn dat er geen sprake is van noodweer(exces).’

Desondanks is het gerechtshof in tweede aanleg toch tot de kwalificatie zware mishandeling met zwaar lichamelijk letsel gekomen. Door de raadsman van requirant is voor zover hier relevant het volgende bepleit;

‘Dat aangever gebroken ribben heeft overgehouden als gevolg van het geweld hoeft niet te leiden tot het oordeel dat er sprake is van zware mishandeling. Immers, is geen sprake van letsel dat geen uitzicht op volkomen genezing overlaat of van voortdurende ongeschiktheid tot uitoefening van werk of bezigheden. Er was geen sprake van een blijvende beperking van fysieke functies en voorts niet is gebleken van een noodzaak tot medisch ingrijpen. De heer [slachtoffer] heeft zijn werkzaamheden na een korte periode opgepakt.’

De bewezenverklaring op dit onderdeel is gebaseerd op vier bewijsmiddelen, te weten (1 de aangifte van [slachtoffer] d.d. 9 februari 2018, (2 de verklaring van [slachtoffer] d.d. 24 februari 2018 (3 een geneeskundige verklaring van de Chirurg en de arts assistent en (4 een verklaring van de mond, kaak- en aangezichtschirurg. De overweging uit het bestreden vonnis waarop het hof zijn oordeel baseert luidt als volgt.

‘Zwaar lichamelijk letsel

Ingevolge artikel 1:200 van het wetboek van strafrecht (hierna: Sr) wordt onder zwaar lichamelijk letsel verstaan hetgeen naar gewoon spraakgebruik als zodanig wordt genoemd, waarbij wordt gelet op de aard van het letsel, de aard en de noodzaak van het medisch ingrijpen en het uitzicht op (volledig) herstel.

Het slachtoffer heeft als gevolg van de door de verdachte gegeven vuistslagen op twee verschillende plaatsen aan zijn lichaam fracturen opgelopen, te weten twee ribfracturen en een onderkaakfractuur. Deze onderkaakfractuur kwam pas enige tijd later aan het licht n verwijzing, naar de kaakchirurg. Aanvankelijk luidde de diagnose; kneuzingen in het gezicht. Dat invasief medisch ingrijpen niet noodzakelijk was, laats zich verklaren door de aard van de letsels, die zelf moeten helen, waarbij direct rust nodig is. In eerste instantie werd de rust periode van zes maanden gemoeid terwijl het slachtoffer tot op heden nog moeilijk zware dingen kan tillen.

Het voorgaande maakt dat de letsel bij elkaar door het Hof worden aangemerkt als zwaar lichamelijk letsel.’

Deze vier bewijsmiddelen zijn ontoereikend om deze bewijsoverweging te dragen en zo tot de kwalificatie zwaar lichamelijk letsel te komen. In de eerste plaats blijkt in het geheel niet uit de bewijsmiddelen dat een herstelperiode van zes maanden nodig was alsmede dat aangever ten tijde van de behandeling in tweede aanleg moeilijk zware dingen kan tillen. Slechts in het tweede bewijsmiddel —de verklaring van aangever d.d. 24 februari 2018— staat iets over een herstel periode. Echter, die periode betreft negen weken. Terwijl voor het overige juist uit de bewijsmiddelen blijkt dat sprake was van ‘gunstig’ letsel. Vide p. 4 van het vonnis, bewijsmiddel 4;

‘Diagnose: Gunstige mandibulaire fractuur, niet verplaatst.’

Impliciet blijkt uit de bewijsmiddelen dat aangever volledig zonder littekens of ander zichtbare of voelbare ongemakken, zal herstellen. Terzake de gebroken ribben blijkt uit de verklaring van 24 februari 2018 van [slachtoffer] dat de enige complicatie van het letsel aan de ribben betrof dat aangever negen weken geen zware werkzaamheden mocht verrichten. Dat maakt dat sprake is van zwaar letsel. Men vergelijke dat een zware hersenschudding ook geen zwaar lichamelijk letsel behelsd (HR 23 januari 2018, ECLI:NL:HR:2018:89).

Voorts heeft te gelden dat geen medisch ingrijpen heeft plaatsgevonden terwijl uit de bestreden beslissing niets blijkt omtrent de aard van het letsel, de eventuele noodzaak en aard van medisch ingrijpen. Zonder nadere motivering die ontbreek, is in het licht van de gebezigde bewijsmiddelen de bewezenverklaring onjuist althans onvoldoende gemotiveerd althans onbegrijpelijk. Immers, uw Raad heeft op 7 juli 2018 (ECLI:NL:HR:2018:1051) een overzichtsarrest gewezen aangaande ‘zwaar lichamelijk letsel’. In dat arrest heeft u geoordeeld dat de beantwoording van de vraag of letsel als zwaar lichamelijk letsel moet worden aangemerkt in belangrijke mate is voorbehouden aan de feitenrechter. De toets in cassatie is daardoor beperkt. Echter, indien uit de bestreden beslissing niets blijkt omtrent de aard van het letsel, de eventuele noodzaak en aard van medisch ingrijpen en het uitzicht op (volledig) herstel zal dat aanleiding kunnen geven tot cassatie. Nu zoals betoogd het vonnis van het Gemeenschappelijk Hof van Justitie niet althans onvoldoende blijkt omtrent de aard van het letsel, de eventuele noodzaak en aard van medisch ingrijpen en het uitzicht op (volledig) herstel voldoet het vonnis aan de door uw Raad gestelde eisen.

Redenen waarom het bestreden arrest van het Gemeenschappelijk Hof van Justitie, uitgesproken op 1 juli 2020, onder zaaknummer H-232/2019 met parketnummer 555.00074/18, niet in stand kan blijven. Deze schriftuur wordt door mr. Y. Moszkowicz ondertekend en ingediend.

Utrecht, 24 oktober 2021

Y. Moszkowicz

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.