HvJ EU, 18-10-2022, nr. C-677/20

De overwegingen 3, 5, 10, 15 en 18 van richtlijn 2001/86 luiden als volgt:

Artikel 1 van deze richtlijn bepaalt:

Artikel 2 van die richtlijn, met het opschrift ‘Definities’, luidt als volgt:

Artikel 3 van richtlijn 2001/86, opgenomen onder afdeling II (‘Onderhandelingsprocedure’), bepaalt:

Artikel 4 van richtlijn 2001/86 ziet op de inhoud van de overeenkomst over de regelingen met betrekking tot de rol van de werknemers in de SE en bepaalt in lid 2, onder g), lid 3 en lid 4:

Artikel 7, lid 1, van deze richtlijn luidt:

Artikel 11 van die richtlijn luidt als volgt:

Artikel 13, lid 3, onder a), van richtlijn 2001/86 bepaalt:

De bijlage bij richtlijn 2001/86 bevat de referentievoorschriften als bedoeld in artikel 7 ervan.

SAP is van mening dat vooraf dient te worden onderzocht of artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86 geldig is en de vraag moet worden beantwoord of deze bepaling, door te vereisen dat in geval van oprichting van een SE door omzetting strengere regels in de overeenkomst inzake de rol van de werknemers worden vastgesteld dan in geval van oprichting van een dergelijke vennootschap op een van de andere wijzen als bedoeld in overweging 10 van deze richtlijn, verenigbaar is met het primaire recht — met name met artikel 49, eerste alinea, eerste volzin, en artikel 54, eerste alinea, VWEU — en met de artikelen 16, 17 en 20 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.

In dit verband zij eraan herinnerd dat het volgens vaste rechtspraak van het Hof uitsluitend aan de nationale rechters bij wie het geding aanhangig is en die de verantwoordelijkheid voor het te wijzen vonnis dragen, staat om met inachtneming van de bijzondere omstandigheden van het concrete geval zowel de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van hun vonnis als de relevantie van de vragen die zij het Hof stellen te beoordelen (zie met name arrest van 29 juli 2019, Hochtief Solutions Magyarországi Fióktelepe, C-620/17, EU:C:2019:630, punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In casu heeft de prejudiciële vraag betrekking op de uitlegging van artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86. De verwijzende rechter heeft geen twijfels geuit over de geldigheid van deze bepaling.

Voorts is artikel 267 VWEU volgens vaste rechtspraak geen rechtsmiddel ten behoeve van de partijen in het bij de nationale rechter aanhangige geschil, zodat het Hof niet gehouden kan zijn om de geldigheid van het Unierecht te beoordelen op de enkele grond dat een van de partijen in haar schriftelijke opmerkingen deze vraag voor hem heeft opgeworpen (arresten van 5 mei 2011, MSD Sharp & Dohme, C-316/09, EU:C:2011:275, punt 23 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 17 december 2015, APEX, C-371/14, EU:C:2015:828, punt 37).

Bijgevolg hoeft het Hof zich in casu niet uit te spreken over de geldigheid van artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86.

Met zijn prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86 aldus moet worden uitgelegd dat de in deze bepaling bedoelde overeenkomst over de regelingen met betrekking tot de rol van de werknemers, die van toepassing is op een door omzetting opgerichte SE, moet voorzien in een afzonderlijke procedure voor de verkiezing van een bepaald aantal door de vakbonden voorgedragen kandidaten tot werknemersvertegenwoordiger in de raad van toezicht van de SE, wanneer het toepasselijke recht een dergelijke afzonderlijke verkiezing vereist met betrekking tot de samenstelling van de raad van toezicht van de in een SE om te zetten vennootschap.

In dit verband moet volgens vaste rechtspraak bij de uitlegging van een bepaling van Unierecht niet alleen rekening worden gehouden met de bewoordingen ervan, maar ook met de context en de doelstellingen van de regeling waarvan deze bepaling deel uitmaakt en, in voorkomend geval, de ontstaansgeschiedenis ervan (arrest van 19 december 2019, Nederlands Uitgeversverbond en Groep Algemene Uitgevers, C-263/18, EU:C:2019:1111, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wat in de eerste plaats de bewoordingen van artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86 betreft, hierin wordt bepaald dat, onverminderd artikel 13, lid 3, onder a), van deze richtlijn, in het geval van een SE opgericht door omzetting de op deze SE toepasselijke overeenkomst over de regelingen met betrekking tot de rol van de werknemers ‘ten minste in dezelfde mate [moet] voorzien in elk aspect van de rol van de werknemers als bij de in een SE om te zetten vennootschap het geval is’.

Wat de uitdrukking ‘elk aspect van de rol’ in deze bepaling betreft, zij opgemerkt dat artikel 2, onder h), van richtlijn 2001/86 de ‘rol van de werknemers’ definieert als ‘elke procedure, met inbegrip van informatie, raadpleging en medezeggenschap, die de werknemersvertegenwoordigers in staat stelt invloed uit te oefenen op binnen de vennootschap te nemen besluiten’. Voorts moet erop worden gewezen dat het begrip ‘medezeggenschap’ in artikel 2, onder k), van deze richtlijn wordt gedefinieerd als ‘de invloed van het orgaan dat de werknemers vertegenwoordigt en/of van de werknemersvertegenwoordigers op de gang van zaken bij een vennootschap’ via ‘het recht om een aantal leden van het toezichthoudend of het bestuursorgaan van de vennootschap te kiezen of te benoemen’ of ‘het recht om met betrekking tot de benoeming van een aantal of alle leden van het toezichthoudend of het bestuursorgaan van de vennootschap aanbevelingen te doen of bezwaar te maken’.

Aldus volgt uit deze definities om te beginnen dat ‘medezeggenschap’ als zodanig een mechanisme vormt waarmee de werknemersvertegenwoordigers invloed kunnen uitoefenen op binnen de vennootschap te nemen besluiten door hetzij hun recht uit te oefenen om een aantal leden van de toezichthoudende of de bestuursorganen van de vennootschap te kiezen of te benoemen, hetzij door hun recht uit te oefenen om met betrekking tot die benoeming aanbevelingen te doen of bezwaar te maken. Gelet op de uitdrukking ‘elk aspect’ in artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86 moet dan ook worden geoordeeld dat in het kader van een overeenkomst betreffende een door omzetting opgerichte SE alle aspecten in aanmerking moeten worden genomen die kenmerkend zijn voor de betrokken vorm van medezeggenschap en die het orgaan dat de werknemers vertegenwoordigt of de werknemersvertegenwoordigers in staat stellen invloed uit te oefenen op de gang van zaken bij de vennootschap, zoals met name de wijze van uitoefening van bovengenoemde rechten om te kiezen, te benoemen, aanbevelingen te doen of bezwaar te maken.

Voorts verwijzen die definities naar het begrip ‘werknemersvertegenwoordigers’, dat volgens artikel 2, onder e), van richtlijn 2001/86 ziet op ‘de vertegenwoordigers van de werknemers volgens de nationale wetgeving en/of praktijk’. Bijgevolg moet worden vastgesteld dat de Uniewetgever dit begrip niet heeft gedefinieerd, maar dienaangaande slechts heeft verwezen naar de nationale wetgevingen en/of praktijken.

Dezelfde vaststelling geldt voor de uitdrukking ‘ten minste in dezelfde mate […] als bij de in een SE om te zetten vennootschap het geval is’ in artikel 4, lid 4, van deze richtlijn.

Aangezien deze bewoordingen zien op de mate van betrokkenheid die bestond in de vennootschap voordat deze in een SE werd omgezet, verwijzen zij immers duidelijk naar de nationale wetgeving en/of praktijk in de lidstaat van vestiging van die vennootschap, in casu de Duitse wetgeving. Hieruit volgt dat de partijen bij de overeenkomst over de regelingen inzake de rol van de werknemers in de SE dienen na te gaan of die overeenkomst ten minste in dezelfde mate voorziet in elk aspect van de rol van de werknemers als die welke door deze wetgeving is bepaald.

Uit de analyse van de bewoordingen van artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86 blijkt dus reeds dat de Uniewetgever voor de definitie van werknemersvertegenwoordigers en hun rol, die bij de oprichting van een SE door omzetting ten minste in dezelfde mate moet worden gehandhaafd, heeft verwezen naar de nationale wetgeving en/of praktijk van de lidstaat van vestiging van de in een SE om te zetten vennootschap. Wat in het bijzonder de medezeggenschap betreft, moet aldus voor de vaststelling van zowel de personen die bevoegd zijn om de werknemers te vertegenwoordigen als de kenmerkende aspecten van de medezeggenschap die deze werknemersvertegenwoordigers in staat stellen om invloed uit te oefenen op binnen de onderneming te nemen besluiten via de uitoefening van de rechten als bedoeld in artikel 2, onder k), van deze richtlijn, worden uitgegaan van de beoordelingen van de nationale wetgever ter zake alsmede naar de relevante nationale praktijk. Zoals blijkt uit overweging 5 van richtlijn 2001/86, was de Uniewetgever juist van mening dat het vanwege de zeer uiteenlopende regels en praktijken die in de lidstaten bestaan met betrekking tot de wijze waarop de vertegenwoordigers van de werknemers betrokken zijn bij de besluitvorming in vennootschappen, niet raadzaam was om te voorzien in slechts één model voor de rol van de werknemers in de SE.

Hieruit volgt dat, indien een in de nationale wetgeving vastgesteld procedureel aspect — zoals in casu de bijzondere procedure om de kandidaten die door de vakbonden zijn voorgedragen voor een bepaald aantal zetels in de raad van toezicht van een vennootschap te kiezen als werknemersvertegenwoordiger in die raad — een kenmerkend aspect vormt van de nationale medezeggenschapsregeling voor werknemersvertegenwoordigers, dat is ingevoerd om de medezeggenschap van de werknemers in de onderneming te versterken, en die wetgeving, zoals in casu, aan dat aspect een dwingend karakter toekent, dit procedurele aspect moet worden geacht te vallen onder de uitdrukking ‘elk aspect van de rol van de werknemers’ in de zin van artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86. Dit procedurele aspect moet dan ook in aanmerking worden genomen bij de in die bepaling bedoelde overeenkomst over de regelingen met betrekking tot de rol van de werknemers.

In de tweede plaats biedt de context van artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86 steun voor de letterlijke uitlegging van deze bepaling, in die zin dat de Uniewetgever een bijzondere behandeling heeft willen verlenen aan SE's die door omzetting zijn opgericht, opdat er geen afbreuk wordt gedaan aan de inspraakrechten die de werknemers van een in een SE om te zetten vennootschap op grond van de nationale wetgeving en/of praktijk genieten.

Om te beginnen somt artikel 4, lid 2, van deze richtlijn de verschillende elementen op die in de overeenkomst over de regelingen met betrekking tot de rol van de werknemers in de SE moeten worden opgenomen, waaronder in voorkomend geval het aantal van de leden in het toezichthoudend of bestuursorgaan van de SE die de werknemers gerechtigd zijn te kiezen of te benoemen, of met betrekking tot wier benoeming de werknemers aanbevelingen kunnen doen of bezwaar kunnen maken, de procedures voor het kiezen of benoemen van die leden of het met betrekking tot hun benoeming aanbevelingen doen of bezwaar maken door de werknemers en de rechten van die leden. Artikel 4, lid 2, van die richtlijn bepaalt echter dat het van toepassing is ‘behoudens lid 4’ van dit artikel, zodat dit laatste lid niet kan worden beschouwd als een strikt uit te leggen uitzonderingsbepaling.

Voorts blijkt uit overweging 10 van die richtlijn dat de Uniewetgever meende dat het risico dat bestaande medezeggenschapssystemen en -praktijken worden ingetrokken of ingeperkt groter is in geval van oprichting van een SE met name via omzetting.

In de derde plaats is de in punt 39 van het onderhavige arrest gegeven letterlijke uitlegging van artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86 in overeenstemming met het doel van deze richtlijn. In overweging 18 van deze richtlijn staat namelijk dat ‘[h]et veiligstellen van de verworven rechten van werknemers betreffende hun rol in de besluitvorming van ondernemingen […] een grondbeginsel en een van de doelstellingen van [die] richtlijn [is]’. Deze overweging vermeldt tevens dat ‘de vóór de oprichting van SE's bestaande rechten van de werknemers […] mede het uitgangspunt vormen voor de bepaling van de wijze waarop gestalte zal worden gegeven aan hun inspraakrechten in de SE (‘voor en na’-beginsel)’. Uit richtlijn 2001/86 blijkt dus dat de wens van de Uniewetgever om de verworven rechten veilig te stellen niet enkel inhoudt dat de werknemers van de in een SE om te zetten vennootschap hun verworven rechten behouden, maar ook dat die rechten worden uitgebreid tot alle werknemers van de SE (zie in die zin arrest van 20 juni 2013, Commissie/Nederland, C-635/11, EU:C:2013:408, punten 40 en 41).

Hieraan moet worden toegevoegd dat, zoals tevens blijkt uit de overwegingen 10 en 15 van richtlijn 2001/86 en uit artikel 11 van deze richtlijn, de Uniewetgever het risico heeft willen uitsluiten dat de oprichting van een SE, met name door omzetting, leidt tot een inperking of zelfs intrekking van de inspraakrechten die de werknemers van de in een SE om te zetten vennootschap krachtens de nationale wetgeving en/of praktijk genieten.

In de vierde en laatste plaats vindt de letterlijke, contextuele en teleologische uitlegging van artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86, die voortvloeit uit de punten 32 tot en met 44 van het onderhavige arrest, ook steun in de ontstaansgeschiedenis van deze richtlijn. Zoals alle partijen die opmerkingen hebben ingediend, hebben erkend en zoals naar voren komt uit het eindrapport van de groep van deskundigen ‘Systèmes européens d'implication des salariés’ (Europese systemen aangaande de rol van de werknemers) (rapport Davignon) van mei 1997 (C4-0455/97), vormde de regeling voor SE's door omzetting tijdens de onderhandelingen over de vaststelling van die richtlijn namelijk het belangrijkste struikelblok. In dit verband had met name de Duitse regering haar bezorgdheid geuit over het risico dat de oprichting van een SE door omzetting leidt tot een geringere mate van betrokkenheid van de werknemers van de om te zetten vennootschap. Pas met de invoering van een bepaling die specifiek geldt voor het geval van oprichting van een SE door omzetting en die waarborgt dat die oprichting niet leidt tot een inperking van de bestaande mate van betrokkenheid van de werknemers in de om te zetten vennootschap — welke bepaling uiteindelijk is overgenomen in artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86 — kon de procedure tot vaststelling van deze richtlijn worden voortgezet.

Gelet op het voorgaande moet artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86 aldus worden uitgelegd dat de overeenkomst over de regelingen met betrekking tot de rol van de werknemers die van toepassing is op een door omzetting opgerichte SE, moet voorzien in een afzonderlijke procedure voor de verkiezing van een bepaald aantal door de vakbonden voorgedragen kandidaten tot werknemersvertegenwoordiger in de raad van toezicht van de SE, wanneer het toepasselijke nationale recht een dergelijke afzonderlijke verkiezing vereist met betrekking tot de samenstelling van de raad van toezicht van de in een SE om te zetten vennootschap.

Bijgevolg moet in casu in het licht van de Duitse wetgeving die van toepassing was op SAP voordat zij in een SE werd omgezet — met name § 7, lid 2, gelezen in samenhang met § 16, lid 2, MitbestG — worden beoordeeld of de overeenkomst inzake de rol van de werknemers verzekert dat de werknemers ten minste in dezelfde mate zullen worden betrokken bij de besluitvorming in die vennootschap nadat zij in een SE is omgezet.

Voorts moet nog worden gepreciseerd dat, aangezien de wens van de Uniewetgever om de verworven rechten veilig te stellen niet enkel inhoudt dat de werknemers van de in een SE om te zetten vennootschap hun verworven rechten behouden, maar ook dat die rechten worden uitgebreid tot alle werknemers van de SE, zoals vermeld in punt 43 van dit arrest, alle werknemers van de door omzetting opgerichte SE dezelfde rechten moeten genieten als die welke de werknemers van de in een SE om te zetten vennootschap genoten.

Hieruit volgt dat in casu alle werknemers van SAP aanspraak moeten kunnen maken op de verkiezingsprocedure die door de Duitse wetgeving wordt voorgeschreven, ook al bevat die wetgeving geen aanwijzing in die zin. Uit de verwijzingsbeslissing en punt 55 van de conclusie van de advocaat-generaal volgt dat, om de rechten van die werknemers volledig te vrijwaren, de in overweging 3 van richtlijn 2001/86 vastgelegde sociale doelstellingen van de Unie te bevorderen en te waarborgen dat er procedures voor transnationale informatie, raadpleging en medezeggenschap van werknemers bestaan, het recht om een bepaald aantal kandidaten voor te dragen voor de verkiezingen van de werknemersvertegenwoordigers in de raad van toezicht van een SE opgericht door omzetting, zoals SAP, niet kan worden voorbehouden aan de Duitse vakbonden, maar moet worden uitgebreid tot alle vakbonden die vertegenwoordigd zijn in de SE, haar dochterondernemingen en vestigingen, teneinde te verzekeren dat die vakbonden gelijk worden behandeld wat dat recht betreft.

Gelet op een en ander dient op de gestelde vraag te worden geantwoord dat artikel 4, lid 4, van richtlijn 2001/86 aldus moet worden uitgelegd dat de in deze bepaling bedoelde overeenkomst over de regelingen met betrekking tot de rol van de werknemers, die van toepassing is op een door omzetting opgerichte SE, moet voorzien in een afzonderlijke procedure voor de verkiezing van een bepaald aantal door de vakbonden voorgedragen kandidaten tot werknemersvertegenwoordiger in de raad van toezicht van de SE, wanneer het toepasselijke nationale recht een dergelijke afzonderlijke verkiezing vereist met betrekking tot de samenstelling van de raad van toezicht van de in een SE om te zetten vennootschap. In het kader van die verkiezing moeten de gelijke behandeling van de werknemers van die SE en haar dochterondernemingen en vestigingen, alsmede de gelijke behandeling van de daarin vertegenwoordigde vakbonden worden gewaarborgd.