7.1 Inleiding

Naast de in hoofdstuk 5 besproken contractuele uitbreiding van de cao, draagt ook de verbindendverklaring van cao-bepalingen bij aan een ruimere werking van de cao. Een besluit tot verbindendverklaring is een daad van materiële wetgeving en brengt mee dat de verbindend verklaarde cao-bepalingen ook gaan gelden voor ongebonden werkgevers en ongebonden werknemers. In Nederland worden jaarlijks ongeveer 700 cao’s afgesloten die gelden voor ongeveer zes miljoen werknemers (zie tabel 1, maar ook hoofdstuk 3).1 Dit wil zeggen dat ongeveer 80-85% van het totale aantal werknemers onder de werking van een cao valt. Van dit deel valt ongeveer 90% van de werknemers onder een bedrijfstak-cao, waaruit volgt dat de bedrijfstak-cao’s voor de Nederlandse arbeidsverhoudingen veel belangrijker zijn dan ondernemings-cao’s. Van deze 90% wordt slechts 10% van de werknemers onder de werking van een cao gebracht door de verbindendverklaring. Voor het grootste deel van de werknemers is een (bedrijfstak-)cao dus al van toepassing door middel van een partijafspraak. In die zin lijkt voor het regelingsbereik van cao’s de verbindendverklaring van minder belang dan de in hoofdstuk 5 besproken contractuele binding.

Figuur 13

Bron: rapportage cao-afspraken 2016 2

Wanneer alleen oog voor deze getallen bestaat, zou het belang van de verbindendverklaring kunnen worden gerelativeerd. Slechts voor een minderheid van de bedrijfstak is de verbindendverklaring immers van betekenis. Voor de meerderheid geldt de cao al via binding door lidmaatschap of door binding via een afspraak daarover. Bij de huidige (hoge) organisatiegraad van werkgevers is de conclusie gerechtvaardigd dat de verbindendverklaring meer een vervolmakend karakter van de werkingssfeer van de cao heeft dan dat zij tot een forse uitbreiding ervan leidt.3 Alleen een getalsmatige benadering van de verbindendverklaring doet het instrument echter tekort. De verbindendverklaring heeft namelijk niet alleen directe gevolgen voor het regelingsbereik van cao’s, maar heeft ook invloed op het afsluiten van cao’s, de vorm van het cao-overleg en de inhoud van cao’s. De mogelijkheid van verbindendverklaring stimuleert net als de incorporatie van cao’s, dat cao’s worden gesloten. Daarnaast brengt de mogelijkheid tot verbindendverklaring mee dat het cao-overleg in belangrijke mate op bedrijfstakniveau plaatsvindt en dat in cao’s andere onderwerpen worden geregeld dan materiële arbeidsvoorwaarden, zoals scholing en duurzame inzetbaarheid, waarmee veelal collectieve bedrijfsbelangen worden gediend. De verbindendverklaring van cao-bepalingen is, kortom, een belangrijk onderdeel van het huidige cao-systeem en de collectieve arbeidsvoorwaardenvorming en verdient derhalve aandacht.