8.1 Inleiding

De hoofdvraag binnen dit onderzoek luidt als volgt: In hoeverre is het Nederlandse systeem van sanctionering van fiscale fraude juridisch houdbaar? Na bestudering van het systeem van sanctionering van fiscale fraude, is deze vraag voortgekomen uit de constatering van de combinatie van:

De genoemde drie factoren, die samen de aanleiding voor dit onderzoek vormden, zijn in dit onderzoek allereerst vertaald naar een drietal juridische uitgangspunten.

Ze hebben geleid tot:

Deze drie uitgangspunten dienen in dit onderzoek als vertrekpunt bij het beantwoorden van de vraag naar de juridische inkadering van het systeem van sanctionering van fiscale fraude. Op grond van deze uitgangspunten wordt aangenomen dat er een druk is op de houdbaarheid van het bestaande systeem van sanctionering van fiscale fraude.

Het doel van dit onderzoek is te bepalen in hoeverre van voldoende juridische inkadering van het systeem van sanctionering van fiscale fraude sprake is. Vervolgens is met dit onderzoek bovendien beoogd waar mogelijk aanbevelingen te doen voor wat betreft herziening van het bestaande systeem van sanctionering van fiscale fraude, met het oog op een verbetering van de repressieve fiscale rechtshandhaving met het oog op alle belangen die met dat laatste zijn gediend. Zoals in de inleiding van dit onderzoek is beschreven: een juridisch houdbaar systeem kan rekenen op minder weerstand van diegenen die aan dit systeem onderworpen zijn, dan een systeem waarin onhoudbaarheden te onderkennen zijn. Waar in het fiscale de overheidsfinanciën in het geding zijn, is die weerstand en de mate waarin die bestaat, bepaald van belang.

Een juridisch houdbaar systeem garandeert duidelijkheid ten aanzien van de werking ervan en waarborgt de adequate onderlinge afstemming van de verschillende systeemonderdelen. Juridisch gezien ligt de focus van dit onderzoek daarmee op de inzichtelijkheid van de werking van het systeem van sanctionering van fiscale fraude en de manier waarop ongeoorloofde of onwenselijke samenloop van fiscale sanctioneringsmogelijkheden wordt c.q. kan worden voorkomen.1 De volgende toetsmaatstaven zijn voor dit onderzoek gebruikt: (i) de voorzienbaarheid van sanctionering van fiscale fraude en (ii) de onderlinge afstemming van sanctioneringsmogelijkheden in het licht van het voorkomen van ongeoorloofde samenloop. Deze toetsmaatstaven zijn vertaald naar een onderzoek naar de werking en betekenis van het legaliteitsbeginsel (lex certa),2 de beginselen van behoorlijke procesorde,3 het ne bis in idem-beginsel (met daarbinnen zowel de jurisprudentie inzake het onderscheiden van feiten,4 als de jurisprudentie inzake het kwalificeren van sancties als criminal charge als bedoeld in art. 6 EVRM5) en als afgeleide daarvan het una via-beginsel.6

In hoeverre kan het bestaande systeem van sanctionering van fiscale fraude vanuit deze beginselen worden bekritiseerd en getoetst en van aanbevelingen tot verbetering worden voorzien? De beantwoording van deze vragen vereiste in de eerste plaats een schets van de inrichting van het bestaande recht betreffende de sanctionering van fiscale fraude, alsmede iets van de achtergrond en ontwikkeling van dat recht in de loop der tijd. In dit achtste hoofdstuk volgen thans de overkoepelende beschouwingen en de (concrete) aanbevelingen. Deze kunnen een aanzet geven tot discussie over de (verbetering van de) juridische houdbaarheid van (één van) de hiervoor benoemde onderdelen en daarmee van het systeem van sanctionering van fiscale fraude in het algemeen.

De nadere indeling van dit achtste hoofdstuk is als volgt:

De opbouw van de paragrafen 8.2 t/m 8.4 is telkens als volgt:

Kortom: in het bijzonder wordt met dit achtste hoofdstuk, als verwerking van de resultaten van de voorafgaande hoofdstukken, beoogd in het bestaand geheel betreffende de rechtshandhaving ter zake van fiscale fraude weer het nodige systeem aan te brengen, zulks ter bevordering van alle belangen die met een systematische inrichting zijn gediend.