HvJ EU, 07-11-2024, nr. C-178/23

De drieëntwintigste en de vierentwintigste overweging van richtlijn 93/13 luiden als volgt:

Artikel 7, lid 1, van deze richtlijn bepaalt:

Om te beginnen betoogt ERB in haar schriftelijke opmerkingen dat het noodzakelijk noch opportuun is om het Hof een prejudiciële vraag voor te leggen, aangezien de vragen van de verwijzende rechter hoofdzakelijk betrekking hebben op de regeling van het gezag van gewijsde in het Roemeense burgerlijk procesrecht en niet in het Unierecht.

Voorts merkt de Roemeense regering in haar schriftelijke opmerkingen op, zonder uitdrukkelijk een exceptie van niet-ontvankelijkheid op te werpen, dat uit de verwijzingsbeslissing niet duidelijk blijkt of de in de eerste en de tweede gerechtelijke procedure onderzochte contractuele bedingen identiek zijn. Indien deze bedingen verschillend blijken te zijn, zou het beginsel van het gezag van gewijsde in casu niet van toepassing zijn.

Volgens vaste rechtspraak is het uitsluitend een zaak van de nationale rechter aan wie het geschil is voorgelegd en die de verantwoordelijkheid draagt voor de te geven rechterlijke beslissing om, rekening houdend met de bijzonderheden van het geval, zowel de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van zijn vonnis als de relevantie van de vragen die hij aan het Hof voorlegt te beoordelen, waarbij voor deze vragen een vermoeden van relevantie geldt. Wanneer de gestelde vraag betrekking heeft op de uitlegging of de geldigheid van een regel van het Unierecht, is het Hof derhalve in beginsel verplicht daarop te antwoorden, tenzij de gevraagde uitlegging kennelijk geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, wanneer het vraagstuk van hypothetische aard is of wanneer het Hof niet beschikt over de feitelijke en juridische gegevens die noodzakelijk zijn om een zinvol antwoord te geven op de gestelde vraag (arrest van 27 april 2023, AxFina Hungary, C-705/21, EU:C:2023:352, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Tevens is het vaste rechtspraak dat in het kader van de procedure van artikel 267 VWEU, die op een duidelijke afbakening van de taken van de nationale rechterlijke instanties en van het Hof berust, de nationale rechter bij uitsluiting bevoegd is om het nationale recht uit te leggen en toe te passen, terwijl het Hof uitsluitend bevoegd is om zich over de uitlegging of de rechtsgeldigheid van een rechtsvoorschrift van de Unie uit te spreken op basis van de door de nationale rechterlijke instantie omschreven feiten (arrest van 27 april 2023, AxFina Hungary, C-705/21, EU:C:2023:352, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wat de argumenten van ERB betreft, volstaat het op te merken dat de verwijzende rechter met zijn prejudiciële vraag het Hof, overeenkomstig de vereisten die zijn gesteld in de in punt 20 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak, verzoekt om richtlijn 93/13 en het doeltreffendheidsbeginsel uit te leggen. Bovendien blijkt duidelijk uit de informatie in de verwijzingsbeslissing dat deze vraag over de uitlegging van het Unierecht nuttig is voor de verwijzende rechter om te kunnen bepalen of in omstandigheden als die van het hoofdgeding op grond van richtlijn 93/13 mag worden afgeweken van het beginsel van het gezag van gewijsde.

Wat de twijfels van de Roemeense regering over de toepasselijkheid van het beginsel van het gezag van gewijsde in het hoofdgeding betreft, moet worden opgemerkt dat het overeenkomstig de in punt 21 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak uiteindelijk uitsluitend aan de verwijzende rechter staat om te beoordelen of en in hoeverre de contractuele bedingen die in het kader van de eerste en de tweede gerechtelijke procedure zijn onderzocht, identiek zijn.

Aangezien de toetsing van de ontvankelijkheid van verzoeken om een prejudiciële beslissing beperkt is tot de kennelijke niet-naleving van de in punt 20 van het onderhavige arrest genoemde vereisten en uit het dossier waarover het Hof beschikt niet duidelijk blijkt dat deze vereisten in casu niet zijn nageleefd, kan uit het feit dat de in het kader van die twee procedures onderzochte contractuele bedingen mogelijkerwijs niet volledig identiek zijn, niet worden afgeleid dat het verzoek om een prejudiciële beslissing niet-ontvankelijk is.

Hieruit volgt dat de prejudiciële vraag ontvankelijk is.

Volgens vaste rechtspraak dient het Hof, in het kader van de bij artikel 267 VWEU ingestelde procedure van samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties en het Hof, de nationale rechter een nuttig antwoord te geven aan de hand waarvan deze het bij hem aanhangige geding kan beslechten. Daartoe dient het Hof de voorgelegde vragen indien nodig te herformuleren. Voorts kan het Hof bepalingen van het Unierecht in aanmerking nemen waarvan de nationale rechter in de formulering van zijn vraag geen melding heeft gemaakt (arrest van 30 mei 2024, Raiffeisen Bank, C-176/23, EU:C:2024:443, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Het staat in dit verband aan het Hof om uit alle door de verwijzende rechter verschafte gegevens, en met name uit de motivering van de verwijzingsbeslissing, de elementen van het Unierecht te putten die, gelet op het voorwerp van het geschil, uitlegging behoeven (arrest van 30 mei 2024, Raiffeisen Bank, C-176/23, EU:C:2024:443, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In casu blijkt uit de verwijzingsbeslissing dat de verwijzende rechter zich hoofdzakelijk afvraagt of het concrete verloop van de eerste gerechtelijke procedure in overeenstemming is met richtlijn 93/13 en hij zich dientengevolge afvraagt of, gelet op de wijze waarop deze procedure is verlopen, een andere nationale rechter, ondanks het gezag van gewijsde van de eerste rechterlijke beslissing, later kan onderzoeken of de contractuele bedingen waarop die beslissing betrekking heeft mogelijk oneerlijk zijn. Wat deze eerste procedure betreft, wijst de verwijzende rechter er met name op dat de consument de rechter van de plaats van vestiging van de verkoper heeft gekozen om zijn beroep in te stellen, dat hij tijdens die procedure niet door een advocaat is bijgestaan, dat hij niet aanwezig was bij de terechtzitting en dat hij tegen de eerste rechterlijke beslissing niet tijdig hoger beroep heeft ingesteld.

Derhalve moet ervan worden uitgegaan dat de verwijzende rechter met zijn enige vraag in wezen wenst te vernemen of artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13, gelezen in het licht van de vierentwintigste overweging ervan, het doeltreffendheidsbeginsel en artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: ‘Handvest’), aldus moet worden uitgelegd dat een nationale rechter verplicht is om na te gaan of bedingen van een overeenkomst tussen een verkoper en een consument oneerlijk zijn wanneer die bedingen reeds zijn onderzocht door een andere nationale rechter wiens beslissing gezag van gewijsde heeft indien de consument voor deze eerste rechter niet is bijgestaan door een advocaat, hij niet aanwezig was bij de terechtzitting en geen gebruik heeft gemaakt van een hem ter beschikking staand rechtsmiddel omdat hij over beperkte kennis of informatie beschikte.

Vooraf zij in herinnering gebracht dat, gelet op de aard en het gewicht van het openbaar belang waarop de consumentenbescherming berust, richtlijn 93/13 de lidstaten volgens artikel 7, lid 1, juncto de vierentwintigste overweging ervan verplicht om in doeltreffende en geschikte middelen te voorzien ‘om een eind te maken aan het gebruik van oneerlijke bedingen in overeenkomsten tussen consumenten en verkopers’ [arrest van 9 april 2024, Profi Credit Polska (Heropening van een procedure die is afgesloten met een definitieve rechterlijke beslissing), C-582/21, EU:C:2024:282, punt 73 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

In dit verband moet worden opgemerkt dat het Unierecht volgens de rechtspraak van het Hof de procedures voor de beoordeling van het mogelijk oneerlijke karakter van een contractueel beding niet harmoniseert en dat deze procedures krachtens het beginsel van de procedurele autonomie van de lidstaten bijgevolg een zaak van de interne rechtsorde van de lidstaten zijn, op voorwaarde evenwel dat zij voldoen aan de beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid [arrest van 9 april 2024, Profi Credit Polska (Heropening van een procedure die is afgesloten met een definitieve rechterlijke beslissing), C-582/21, EU:C:2024:282, punt 74 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

In dit verband heeft het Hof reeds gewezen op het belang van het beginsel van het gezag van gewijsde, zowel in de rechtsorde van de Unie als in de nationale rechtsorden. Om zowel de stabiliteit van het recht en van de rechtsbetrekkingen als een goede rechtspleging te garanderen, is het namelijk van belang dat rechterlijke beslissingen die definitief zijn geworden nadat de beschikbare beroepsmogelijkheden zijn uitgeput of na afloop van de voor het instellen van deze beroepen vastgestelde termijnen, niet meer opnieuw in geding kunnen worden gebracht [arrest van 9 april 2024, Profi Credit Polska (Heropening van een procedure die is afgesloten met een definitieve rechterlijke beslissing), C-582/21, EU:C:2024:282, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

Derhalve gebiedt het recht van de Unie een nationale rechter niet om nationale procedureregels die een rechterlijke beslissing gezag van gewijsde verlenen buiten toepassing te laten, ook al zou daardoor een nationale situatie die onverenigbaar is met dat recht kunnen worden hersteld [arrest van 9 april 2024, Profi Credit Polska (Heropening van een procedure die is afgesloten met een definitieve rechterlijke beslissing), C-582/21, EU:C:2024:282, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

Bij het onderzoek of de uit het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel voortvloeiende vereisten in acht zijn genomen, moet rekening worden gehouden met de plaats van de betrokken voorschriften in de gehele procedure, met het verloop van de procedure en met de bijzondere kenmerken van deze voorschriften voor de verschillende nationale instanties [arrest van 9 april 2024, Profi Credit Polska (Heropening van een procedure die is afgesloten met een definitieve rechterlijke beslissing), C-582/21, EU:C:2024:282, punt 41 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

Wanneer de toepasselijke nationale procedureregels voorzien in de mogelijkheid voor de nationale rechter om onder bepaalde voorwaarden terug te komen op een in gezag van gewijsde gegane beslissing om een situatie met het nationale recht verenigbaar te maken, moet die mogelijkheid, gelet op de beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid, derhalve ook bestaan — mits aan die voorwaarden is voldaan — om de betrokken situatie weer in overeenstemming te brengen met het recht van de Unie [arrest van 9 april 2024, Profi Credit Polska (Heropening van een procedure die is afgesloten met een definitieve rechterlijke beslissing), C-582/21, EU:C:2024:282, punt 42 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

Wat meer in het bijzonder de vereisten betreft die voortvloeien uit het doeltreffendheidsbeginsel — het enige beginsel dat in de prejudiciële vraag aan de orde is — moet worden benadrukt dat de verplichting voor de lidstaten om de doeltreffendheid te waarborgen van de rechten die de justitiabelen aan het Unierecht ontlenen, met name voor de uit richtlijn 93/13 voortvloeiende rechten, een vereiste van effectieve rechterlijke bescherming impliceert, dat is bevestigd in artikel 7, lid 1, van deze richtlijn en tevens is neergelegd in artikel 47 van het Handvest. Dit vereiste geldt in het bijzonder voor procedureregels voor rechtsvorderingen die zijn gebaseerd op rechten die de justitiabelen aan het Unierecht ontlenen [arrest van 9 april 2024, Profi Credit Polska (Heropening van een procedure die is afgesloten met een definitieve rechterlijke beslissing), C-582/21, EU:C:2024:282, punt 76 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

In casu hebben de twijfels van de verwijzende rechter hoofdzakelijk betrekking op de verenigbaarheid met richtlijn 93/13 van het concrete verloop van de eerste gerechtelijke procedure en niet van de relevante nationale regeling. Niets in de verwijzingsbeslissing wijst er immers op dat de toepasselijke nationale regeling, die bepaalt op welke wijze het beginsel van het gezag van gewijsde ten uitvoer wordt gelegd in het kader van door consumenten ingestelde beroepen tot vaststelling van het oneerlijke karakter van contractuele bedingen, niet in overeenstemming is met het doeltreffendheidsbeginsel op grond dat die regeling de toepassing van de door richtlijn 93/13 aan de consument verleende bescherming onmogelijk of uiterst moeilijk zou maken of om een andere reden afbreuk zou doen aan de nuttige werking van richtlijn 93/13, hetgeen de verwijzende rechter niettemin dient na te gaan.

In dit verband moet worden opgemerkt dat de plicht van de nationale rechter tot ambtshalve toetsing of contractuele bedingen mogelijk oneerlijk zijn, wordt gerechtvaardigd door de aard en het gewicht van het openbaar belang waarop de door richtlijn 93/13 aan de consument verschafte bescherming berust, zodat een doeltreffende controle van de mogelijke oneerlijkheid van contractuele bedingen, zoals vereist door richtlijn 93/13, niet kan worden gewaarborgd indien het gezag van gewijsde geldt voor rechterlijke beslissingen waarin van een dergelijke toetsing geen gewag wordt gemaakt (arrest van 17 mei 2022, Ibercaja Banco, C-600/19, EU:C:2022:394, punt 50).

Daarentegen moet worden geoordeeld dat deze bescherming wordt gewaarborgd indien de verwijzende rechter in het hoofdgeding tot de vaststelling komt dat de bevoegde rechter in de loop van de eerste gerechtelijke procedure de toetsing van het eventueel oneerlijke karakter van de bedingen van de betrokken overeenkomst heeft verricht en dat die toetsing — die minstens summier is gemotiveerd — geen oneerlijke bedingen aan het licht heeft gebracht en de consument naar behoren ervan in kennis is gesteld dat hij zich later niet meer zal kunnen beroepen op het mogelijk oneerlijke karakter van die bedingen indien hij niet binnen de in het nationale recht gestelde termijn hoger beroep instelt (zie naar analogie arrest van 17 mei 2022, Ibercaja Banco, C-600/19, EU:C:2022:394, punt 51).

De ongunstige uitkomst van een effectieve toetsing van het mogelijk oneerlijke karakter van contractuele bedingen kan op zich namelijk geen factor vormen die afbreuk kan doen aan het beginsel van het gezag van gewijsde.

Evenzo betekenen de in punt 28 van het onderhavige arrest bedoelde omstandigheden niet noodzakelijkerwijs dat de eerste gerechtelijke procedure geen passende toetsing van de beweerdelijk oneerlijke contractuele bedingen kon waarborgen en bijgevolg de consument geen effectieve rechterlijke bescherming kon bieden zoals gewaarborgd door artikel 47 van het Handvest, hetgeen de verwijzende rechter evenwel dient na te gaan. In het bijzonder moet deze rechter nagaan of de eerste rechterlijke beslissing naar behoren aan de consument is betekend met vermelding van de rechtsmiddelen waarover hij beschikte en of er geen andere bijzondere redenen in verband met het verloop van die procedure zijn, zoals het ontbreken van een motivering van die beslissing, die de consument hadden kunnen beletten of hem ervan hadden kunnen weerhouden zijn procedurele rechten naar behoren uit te oefenen.

Gelet op een en ander moet op de gestelde vraag worden geantwoord dat artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13, gelezen in het licht van de vierentwintigste overweging ervan, het doeltreffendheidsbeginsel en artikel 47 van het Handvest, aldus moet worden uitgelegd dat het een nationale rechter niet verplicht om na te gaan of de bedingen van een overeenkomst tussen een verkoper en een consument mogelijk oneerlijk zijn wanneer die bedingen reeds zijn onderzocht door een andere nationale rechter wiens beslissing gezag van gewijsde heeft, ook al is de consument voor deze eerste rechter niet bijgestaan door een advocaat, was hij niet aanwezig bij de terechtzitting en heeft hij geen gebruik gemaakt van een hem ter beschikking staand rechtsmiddel, voor zover die beslissing naar behoren aan de consument is betekend met vermelding van de rechtsmiddelen waarover hij beschikte en er geen andere bijzondere redenen in verband met het verloop van die procedure zijn, zoals het ontbreken van een motivering van die beslissing, die de consument hadden kunnen beletten of hem ervan hadden kunnen weerhouden zijn procedurele rechten naar behoren uit te oefenen.