13.12 Afsluiting

De Evaluatiewet Wfpp voorziet in een aantal belangrijke aanscherpingen van de financieringsregels voor politieke partijen. De veranderingen op het gebied van transparantie zijn groot: de wet voorziet in een verlaging van de registratie- en openbaarmakingsdrempel, vereist aanvullende gegevens omtrent donerende rechtspersonen en introduceert specifieke (en korte) openbaarmakingstermijnen voor substantiële giften, zowel in als buiten verkiezingstijd. Steeds geldt dat de afweging tussen enerzijds het belang van maximale transparantie en anderzijds de administratieve lasten voor politieke partijen en de privacy van donateurs, sterker in het voordeel van maximale transparantie uitvalt dan onder de oorspronkelijke Wfpp het geval was. Onder de streep roept de Evaluatiewet Wfpp het beeld op dat de financieringsregels voor politieke partijen bij de tijd gebracht zijn, waarbij slechts nog de kanttekening geplaatst kan worden dat anonieme giften verboden zouden moeten worden. Alleen op die manier kan worden tegengegaan dat donateurs de anonimiteit zoeken en daarmee uiteindelijk aan openbaarmaking van hun donatie ontkomen.

Het valt op dat het oorspronkelijke voorstel voor de Evaluatiewet Wfpp betrekkelijk weinig nieuws bood. Het voorstel voorzag in een aanscherping van transparantievereisten voor neveninstellingen in verkiezingstijd, beoogde de introductie van het ‘uiteindelijk belanghebbende’begrip en wilde buitenlandse donaties aan banden leggen, zij het minder streng dan uiteindelijk is gebeurd. De overige aanscherpingen werden doorgevoerd bij amendement of nota van wijziging. Een deel van deze aanscherpingen werd ook al tijdens de totstandkoming van de oorspronkelijke Wfpp beoogd. Zo werden destijds amendementen ingediend om de openbaarmakingsdrempel te verlagen, een giftenplafond in te voeren en buitenlandse financiering te verbieden. De voorstellen haalden het destijds echter niet. Blijkbaar was de tijd daarvoor nog niet rijp, wellicht omdat het transparantieregime nog in zijn kinderschoenen stond.

De aanscherpingen van de transparantievereisten in de Wfpp kunnen beschouwd worden in het licht van het uitgangspunt van vrije meningsvorming. Partijen worden verplicht om kiezers meer informatie te verschaffen over donaties dan voorheen geboden was. Kiezers zijn zo beter in staat om zich een oordeel te vormen over de standpunten van politieke partijen en kunnen partijen op (in de ogen van de kiezer) problematische giften afrekenen, zo is de gedachte. De Evaluatiewet Wfpp neemt het uitgangspunt van vrije meningsvorming daarmee sterker in acht dan de oorspronkelijke Wfpp deed. Hetzelfde geldt voor het uitgangspunt van vertrouwen in een vrij en eerlijk verkiezingsverloop: belangenverstrengeling en corruptie, inclusief de schijn daarvan, worden tegengegaan. Daarbij moet in het bijzonder gewezen worden op de wijzigingen van het speciale transparantieregime in verkiezingstijd. Per 1 januari 2023 geldt dat giften van meer dan € 10.000 binnen drie dagen gemeld moeten worden. Daarnaast moeten giften van meer dan € 1.000, ontvangen binnen drie weken voor de stemmingen, uiterlijk een maand na de stemmingen gemeld worden.

Daarnaast moet nog kort gewezen worden op het ingevoerde giftenplafond, waarin tot uitdrukking komt dat het oordeel van de kiezer niet langer gezien wordt als sluitende waarborg tegen (een schijn van) belangenverstrengeling of corruptie. Gegeven de enorme bedragen die meerdere partijen in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 ontvingen, is een giftenplafond een welkome maatregel. Naast het voorkomen van enorme donaties die aanleiding kunnen zijn om de integriteit van een partij in twijfel te trekken (en die daarmee het uitgangspunt van vertrouwen in vrije en eerlijke verkiezingen kunnen schaden), is het giftenplafond ook een belangrijk instrument ter bevordering van de feitelijke kansengelijkheid tussen de partijen.