4.2.2 Uitzondering: consumentenbeschermende richtlijnen

Een groot deel van het EU-recht bestaat uit richtlijnen die door lidstaten moeten worden omgezet in nationaalrechtelijke bepalingen. Een deel van dat omgezette EU-recht bestaat uit consumentenrechtelijke bepalingen. Nu doet de consument dikwijls geen beroep op de hem beschermende bepaling, ofwel omdat hij deze niet kent, ofwel omdat hij überhaupt niet in de procedure verschijnt. Op een dergelijk moment zal een rechter zich afvragen of hij ambtshalve toepassing kan geven aan de beschermende bepaling, waarop het antwoord naar nationaal recht dikwijls ontkennend luidt gelet op het beginsel van partijautonomie. Nu dient een dergelijke beperking van het EU-recht te worden getoetst aan de randvoorwaarden uit Rewe en Comet. Het kan dan ook geen bevreemding wekken dat dergelijke vragen al meermaals zijn voorgelegd aan het HvJ EU, wat soms leidde tot verrassende antwoorden. In de literatuur wordt aangevoerd dat de rechtspraak van het HvJ EU met betrekking tot de ambtshalve aanvulling van consumentenbeschermende omzettingswetgeving binnen het leerstuk van de ambtshalve aanvulling van EU-recht een aparte categorie vormt.1 Of dat inderdaad het geval is, wordt in het volgende hoofdstuk beoordeeld. Eerst dient te worden bezien wat het HvJ EU precies van de nationale rechter vraagt wanneer hij wordt geconfronteerd met een geschil waarin een consumentenbeschermende EU-richtlijn op de een of andere manier een rol speelt.

De rechtspraak van het HvJ EU met betrekking tot de ambtshalve toepassing van consumentenrechtelijke bepalingen nam een aanvang met de Océano-zaak. Het is een zaak met betrekking tot de Richtlijn oneerlijke bedingen.2 Die Richtlijn is van toepassing op overeenkomsten tussen consumenten en (rechts)personen die handelen in de uitoefening van beroep of bedrijf. Wanneer in die overeenkomsten bedingen voorkomen waarover niet afzonderlijk is onderhandeld en deze bedingen in strijd met de goede trouw het evenwicht tussen de uit de overeenkomst voortvloeiende rechten en plichten ten nadele van de consument aanzienlijk verstoort, biedt deze Richtlijn de consument bescherming.3 Artikel 6 van de Richtlijn bepaalt namelijk dat oneerlijke bedingen de consument niet binden, maar tevens dat de toepassing van die bescherming onder de in het nationale recht geldende voorwaarden zal plaatsvinden. In de praktijk van veel rechtstelsels in de Europese Unie betekent dit dat een consument zelf een beroep moet doen op de hem toekomende bescherming. Dat wordt vaak verzuimd door consumenten, zo ook in de Océano-zaak. In de overeenkomst die in die zaak centraal stond, was een forumkeuzebeding opgenomen, dat bepaalde dat, in geval van uit de overeenkomst voortvloeiende geschillen, de rechter van de plaats van vestiging van de gebruiker van het beding bevoegd was kennis te nemen van het geschil. Op basis van dat beding werd een zaak aangebracht tegen de consument voor de rechter van de plaats van vestiging van de gebruiker van het beding. Dit beding werd door de rechter opgemerkt, temeer nu het Spaans Hooggerechtshof een dergelijk beding al meermaals als oneerlijk had beoordeeld. Naar Spaans recht was niet geheel duidelijk of de rechter dit oneerlijke karakter ambtshalve mocht opwerpen. De rechter hield de zaak dan ook aan en stelde het HvJ EU de vraag of de Richtlijn een ambtshalve toetsing van een dergelijk beding mogelijk maakte.

Het HvJ EU merkte om te beginnen op dat het forumkeuzebeding voldeed aan alle voorwaarden om als een oneerlijk beding te worden aangemerkt.4 Een dergelijk beding mag door de rechter ambtshalve op haar (on)eerlijkheid worden getoetst. De consument bevindt zich namelijk in een zwakkere onderhandelingspositie ten opzichte van de gebruiker van de algemene voorwaarden, waardoor de consument niet in staat zal zijn om invloed uit te oefenen op de precieze inhoud van deze voorwaarden. Het is ook juist hierom dat de Richtlijn de consument van bescherming voorziet in de vorm van het niet-binden van het oneerlijke beding. Als voor het effectueren van die bescherming een beroep van de consument op de oneerlijkheid van het beding is vereist, zou de door de Richtlijn geboden bescherming illusoir kunnen worden:

De tussen de consument en gebruiker bestaande ongelijkheid dient dus te worden opgeheven door een ambtshalve ingrijpen van de rechter. Er is dus een zekere bijzonderheid verbonden aan consumenten die rechtvaardigt dat de rechter ambtshalve ingrijpt teneinde deze groep te beschermen. Waar het HvJ EU in Van Schijndel nog overging tot toetsing van het nationale procesrecht aan het uit Rewe en Comet voortvloeiende gelijkwaardigheids- en effectiviteitsbeginsel, lijkt het nationale procesrecht in Océano van minder groot belang te zijn geweest voor het HvJ EU. In de zaken die volgden op de Océano-zaak koos het HvJ EU voor vergelijkbare bewoordingen. De ambtshalve toetsing door de rechter komt dus in de plaats van een beroep door de consument op de potentiële oneerlijkheid van het beding. En deze rechtspraak is blijkens de arresten in de zaken-Rampion en -Martin Martin niet beperkt tot oneerlijke bedingen, maar strekt zich tot op zekere hoogte ook uit tot de Richtlijn consumentenkrediet en de Richtlijn buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten.6